Italiaans grammatica

De Italiaanse onderwerpsvoornaamwoorden zijn io, tu, lui, lei, Lei, noi, voi en loro. Meestal laat je ze weg, omdat de uitgang van het werkwoord al aangeeft wie iets doet: Parlo italiano betekent „Ik spreek Italiaans”. Gebruik Lei met een werkwoord in de derde persoon enkelvoud wanneer je één persoon beleefd met „u” aanspreekt.

Elk Italiaans zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, voorwerp, plaats of begrip) is mannelijk of vrouwelijk. Woorden op -o zijn meestal mannelijk en woorden op -a meestal vrouwelijk; bij -e moet je het geslacht vaak apart leren. Onthoud daarom niet alleen libro, maar de combinatie il libro, en niet alleen casa, maar la casa.

Bij de meeste Italiaanse zelfstandige naamwoorden (woorden voor mensen, dieren, dingen, plaatsen of begrippen) verandert in het meervoud de laatste klinker: libro → libri, casa → case en studente → studenti. Anders dan in het Nederlands voeg je dus meestal niet -en of -s toe. Leer het lidwoord en het meervoud meteen bij elk nieuw woord, want geslacht en spelling bepalen samen de juiste vorm.

Het Italiaanse basisalfabet telt 21 letters; j, k, w, x en y staan vooral in leenwoorden en namen. De spelling is vrij regelmatig: spreek alle klinkers helder uit, lees c en g volgens de letter die erop volgt en maak dubbele medeklinkers werkelijk langer. Zo klinkt ciao als ongeveer tsja-o, gnocchi met één samengesmolten nj-achtige klank en famiglia met de kenmerkende Italiaanse gli-klank.

Met een kleine groep woorden kun je al veel dagelijkse situaties aan: ciao en buongiorno om te groeten, grazie en per favore om beleefd te zijn, ecco om iets aan te wijzen of aan te bieden, en non om een zin ontkennend te maken. Let vooral op drie verschillen met het Nederlands: ciao is informeel én betekent zowel “hallo” als “dag”, ecco verandert niet bij enkelvoud of meervoud, en non staat normaal direct vóór het vervoegde werkwoord.

Het Italiaanse bepaalde lidwoord heeft zeven vormen: il, lo, la, l’, i, gli en le. Je kiest de vorm op basis van het geslacht, het getal en vooral de beginklank van het volgende woord: il libro, lo studente, l’amica, gli zaini. Anders dan in het Nederlands moet je dus niet alleen weten of een woord mannelijk of vrouwelijk is, maar ook luisteren hoe het begint.

Het Italiaanse woord voor Nederlands een heeft vier vormen: un, uno, una en un'. Kies eerst op basis van het geslacht van het zelfstandig naamwoord en daarna op basis van de beginklank: un libro, uno studente, una casa, un'amica. Alleen de vrouwelijke vorm vóór een klinker krijgt een apostrof.

De Italiaanse voorzetsels di, a, da, in en su smelten samen met een bepaald lidwoord: di + il = del, a + la = alla en su + lo = sullo. Welke vorm je kiest, hangt af van het geslacht, het aantal en de begin-klank van het zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, ding of begrip). Er komt alleen een samengesmolten vorm als de Italiaanse uitdrukking werkelijk een bepaald lidwoord nodig heeft.

Essere betekent meestal zijn. In de tegenwoordige tijd zijn de vormen sono, sei, è, siamo, siete, sono; het onderwerp wordt vaak weggelaten omdat de werkwoordsvorm al laat zien om wie het gaat. Je gebruikt essere onder meer voor identiteit, herkomst, plaats, tijd en een beschrijving: Sono di Utrecht, È tardi, Siamo stanchi.

Avere betekent meestal hebben, maar het Italiaans gebruikt het ook in situaties waarin het Nederlands zijn gebruikt: ho fame betekent ‘ik heb honger’ en ho vent'anni ‘ik ben twintig jaar’. In de tegenwoordige tijd zijn de vormen ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno; de begin-h wordt niet uitgesproken.

Haal bij een regelmatig werkwoord op -are de uitgang van de infinitief en voeg -o, -i, -a, -iamo, -ate, -ano toe: parlare wordt parlo, parli, parla, parliamo, parlate, parlano. Het onderwerp staat vaak niet in de zin, omdat de werkwoordsuitgang al duidelijk maakt wie iets doet.

Bij een regelmatig Italiaans werkwoord op -ere haal je -ere van de infinitief (het hele werkwoord) en voeg je -o, -i, -e, -iamo, -ete, -ono toe. Zo wordt scrivere ‘schrijven’: scrivo, scrivi, scrive, scriviamo, scrivete, scrivono. Het onderwerp staat vaak niet in de zin, omdat de uitgang al laat zien wie iets doet.

Bij regelmatige Italiaanse werkwoorden op -ire zonder -isc- haal je -ire van de infinitief en voeg je -o, -i, -e, -iamo, -ite, -ono toe: dormo, dormi, dorme, dormiamo, dormite, dormono. Hetzelfde patroon geldt onder meer voor partire, sentire en aprire. Niet elk werkwoord op -ire volgt dit patroon: bij werkwoorden als finire verschijnt in een deel van de vormen -isc-.

Een deel van de Italiaanse werkwoorden op -ire krijgt in de tegenwoordige tijd -isc- bij io, tu, lui/lei/Lei en loro: finisco, finisci, finisce, finiscono. Bij noi en voi ontbreekt dit stukje: finiamo, finite. Of een werkwoord dit patroon volgt, moet je bij het werkwoord leren.

Het onregelmatige werkwoord potere betekent meestal kunnen of mogen. In de tegenwoordige tijd gebruik je posso, puoi, può, possiamo, potete, possono, gevolgd door een infinitief (het hele werkwoord): Posso entrare? betekent afhankelijk van de situatie “Kan ik naar binnen?” of “Mag ik naar binnen?”

Volere betekent meestal ‘willen’. In de tegenwoordige tijd is het onregelmatig: voglio, vuoi, vuole, vogliamo, volete, vogliono. Er volgt rechtstreeks een zelfstandig naamwoord (voglio un caffè) of een infinitief, de onvervoegde vorm van een werkwoord (voglio partire): er komt dus geen Italiaans woord voor ‘om’ tussen.

Dovere betekent meestal moeten. In de tegenwoordige tijd gebruik je devo, devi, deve, dobbiamo, dovete, devono, gevolgd door een infinitief (de onbepaalde vorm van een werkwoord): Devo lavorare betekent ‘Ik moet werken’. Anders dan in het Nederlands staat die infinitief doorgaans direct na de vervoegde vorm van dovere.

Andare betekent meestal ‘gaan’ en venire meestal ‘komen’. Beide werkwoorden zijn onregelmatig: vado, vai, va, andiamo, andate, vanno tegenover vengo, vieni, viene, veniamo, venite, vengono. Let vooral op het perspectief: Nederlands ‘met iemand meegaan’ wordt in het Italiaans vaak venire con qualcuno.

Fare betekent vaak ‘doen’ of ‘maken’, maar je gebruikt het ook in veel vaste combinaties: fare colazione (ontbijten), fare la spesa (boodschappen doen) en fare una domanda (een vraag stellen). De tegenwoordige tijd is onregelmatig: faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno. Leer daarom niet alleen de losse vertaling, maar vooral de vorm samen met een veelgebruikte uitdrukking.

Stare is een onregelmatig werkwoord met de vormen sto, stai, sta, stiamo, state, stanno. Je gebruikt het onder meer in Come stai? en Sto bene, voor blijven of zich ergens ophouden, en in stare + gerundio voor een handeling die nu bezig is: Sto mangiando. Het Nederlandse zijn wordt echter lang niet altijd stare: meestal heb je daarvoor essere nodig.

Het Italiaanse dare betekent in de eerste plaats geven, maar zit ook in veel vaste uitdrukkingen: dare una mano is ‘helpen’ en dare un esame is ‘een examen afleggen’. De tegenwoordige tijd is onregelmatig: do, dai, dà, diamo, date, danno. Let in geschreven Italiaans vooral op het accent in dà: da zonder accent is een voorzetsel.

Gebruik sapere voor feiten, informatie en aangeleerde vaardigheden: So la risposta en So nuotare. Gebruik conoscere wanneer je iemand kent of vertrouwd bent met een plaats, onderwerp of werk: Conosco Maria en Conosco bene Roma. Het Nederlandse onderscheid tussen weten en kennen helpt vaak, maar bij vaardigheden gebruikt het Italiaans sapere waar het Nederlands meestal kunnen zegt.

Bij piacere is de persoon die iets leuk vindt niet het onderwerp: letterlijk betekent Mi piace la pizza ongeveer ‘De pizza bevalt mij’. Gebruik piace bij één ding of een werkwoord en piacciono bij meerdere dingen: Mi piace il film, maar Mi piacciono i film.

Een Italiaans wederkerend werkwoord heeft een wederkerend voornaamwoord dat bij de persoon past: mi, ti, si, ci, vi, si. Bij lavarsi krijg je dus mi lavo (ik was me) en ci laviamo (wij wassen ons). Het voornaamwoord is verplicht, ook als het onderwerp zoals io of noi wordt weggelaten.

Gebruik c'è voor één persoon of zaak: C'è un problema (‘Er is een probleem’). Gebruik ci sono voor meer personen of zaken: Ci sono molte persone (‘Er zijn veel mensen’). Voor een vraag verandert de woordvolgorde niet: C'è un bagno qui?

Een Italiaans bijvoeglijk naamwoord neemt meestal het geslacht (mannelijk of vrouwelijk) en het getal (enkelvoud of meervoud) over van het zelfstandig naamwoord. Daarom krijg je un ragazzo alto, una ragazza alta, ragazzi alti en ragazze alte. Bijvoeglijke naamwoorden op -e hebben in het enkelvoud maar één vorm, zoals grande, en krijgen in het meervoud -i: grandi.

Vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, ding of idee) krijgen bello en buono bijzondere vormen. Bello volgt het klankpatroon van het bepaald lidwoord: bel ragazzo, bello studente, bell’amico, bei ragazzi, begli amici. Buono volgt in het mannelijk enkelvoud en vrouwelijk enkelvoud het patroon van un, uno, una, un’: buon amico, buono studente, buona collega, buon’amica.

Een Italiaans bezittelijk bijvoeglijk naamwoord past zich aan het bezit aan, niet aan de eigenaar: il mio libro, la mia borsa, i miei libri. Meestal staat er een bepaald lidwoord voor, anders dan in het Nederlands. Bij een familielid in het enkelvoud valt dat lidwoord doorgaans weg: mia madre, tuo fratello.

Questo betekent meestal ‘dit/deze’ en quello meestal ‘dat/die’. Beide woorden passen zich aan het geslacht en getal van de bedoelde zaak of persoon aan: questo libro, questa casa, questi libri, queste case. Staat quello vóór een zelfstandig naamwoord, dan kiest het bovendien zijn vorm volgens hetzelfde klankpatroon als het bepaald lidwoord: quel libro, quello studente, quell’amico, quei libri, quegli studenti.

Een Italiaans bijvoeglijk naamwoord staat meestal na het zelfstandig naamwoord: una macchina rossa (een rode auto). Veel korte, veelgebruikte woorden zoals bello, buono, grande, piccolo, nuovo en vecchio kunnen ook ervoor staan. Soms is dat alleen een verschil in nadruk, maar bij combinaties als un uomo povero en un pover’uomo verandert ook de betekenis.

De vier basisvoorzetsels a, di, da en in hebben elk meerdere functies. Voor een bestemming gebruik je meestal a bij een stad of vaste plek (a Roma, a scuola) en in bij een land of groot gebied (in Italia). Het Nederlandse van kan zowel di als da worden: di duidt vaak bezit, inhoud of herkomst als identiteit aan, terwijl da meestal een vertrekpunt of een persoon als bestemming aangeeft.

Con betekent meestal ‘met’, su vaak ‘op’ of ‘over’, per onder meer ‘voor’, ‘via’ en ‘gedurende’, en tra/fra ‘tussen’, ‘onder’ of ‘over een bepaalde tijd’. Het Nederlandse woord helpt als eerste aanwijzing, maar bepaalt niet automatisch welk Italiaans voorzetsel je nodig hebt: in treno is bijvoorbeeld ‘met de trein’ en tra dieci minuti is ‘over tien minuten’.

Een Italiaanse ja/nee-vraag heeft meestal dezelfde woordvolgorde als een mededeling: Abiti qui. betekent ‘Je woont hier’ en Abiti qui? betekent ‘Woon je hier?’ Voor open vragen gebruik je onder meer chi (wie), che cosa/cosa (wat), dove (waar), quando (wanneer), come (hoe) en perché (waarom). Anders dan in het Nederlands hoef je het onderwerp en het werkwoord dus meestal niet om te draaien.

Gebruik quanto, quanta, quanti, quante voor een hoeveelheid of aantal: de vorm past zich meestal aan het geslacht en getal van het volgende zelfstandig naamwoord aan. Gebruik quale bij één keuze en quali bij meer dan één: deze vormen maken geen onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk. Schrijf altijd qual è zonder apostrof.

Italiaanse hoofdtelwoorden van 0 tot 100 worden meestal als één woord gevormd: venti + due = ventidue. Voor uno en otto valt bij de tientallen de laatste klinker weg: ventuno en ventotto. Een samengesteld getal dat op tre eindigt, krijgt een accent: ventitré.

De Italiaanse rangtelwoorden van eerste tot en met tiende zijn primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono en decimo. Ze gedragen zich meestal als bijvoeglijke naamwoorden: hun uitgang past zich aan het geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord aan, bijvoorbeeld il primo giorno, la prima volta en i primi giorni.

Vraag naar de tijd met Che ore sono? of Che ora è? en antwoord met È l'una voor één uur, maar met Sono le due, le tre enzovoort. Bij weekdagen maakt het lidwoord verschil: lunedì kan één bepaalde maandag betekenen, terwijl il lunedì meestal „op maandagen” betekent. Een datum krijgt doorgaans il en een hoofdtelwoord: il 15 agosto.

Met bijwoorden van frequentie zeg je hoe vaak iets gebeurt: sempre (altijd), spesso (vaak), qualche volta (soms), raramente (zelden) en mai (nooit). Bijwoorden van tijd zeggen wanneer iets gebeurt: oggi (vandaag), domani (morgen), ieri (gisteren), ora/adesso (nu), prima (eerst/eerder), poi (daarna) en dopo (later/erna). Let vooral op mai: in een gewone ontkennende zin staat meestal non vóór het werkwoord en mai erna: Non mangio mai carne.

Italiaanse bijwoorden van plaats zeggen waar iemand of iets is, of waarheen iemand beweegt: qui/qua (hier), lì/là (daar), vicino (dichtbij), lontano (ver weg), dentro (binnen), fuori (buiten), sopra (boven) en sotto (onder). Ze staan vaak na een werkwoord: Il cinema è vicino (de bioscoop is dichtbij) en Vieni qui! (kom hier!). Voor een plaats die erna genoemd wordt, heb je soms ook a of da nodig: vicino a Roma, maar lontano da Roma.

Voor een zelfstandig naamwoord veranderen molto, troppo, poco en tanto mee met geslacht en getal: molti amici, poca acqua. Zeggen ze iets over een handeling of eigenschap, dan zijn het bijwoorden en blijven ze onveranderd: Lavoro molto, È molto bella, Mangi troppo.

Een Italiaans voornaamwoord voor het lijdend voorwerp vervangt de persoon of zaak die de handeling ondergaat: Compro il libro wordt Lo compro. De vormen mi, ti, lo, la, La, ci, vi, li, le staan normaal vóór een vervoegd werkwoord, maar worden aan een infinitief vastgeschreven: Ti voglio vedere of Voglio vederti.

Een Italiaans indirect voornaamwoord vervangt meestal a + persoon: Scrivo a Luca wordt Gli scrivo (ik schrijf hem). De basisvormen zijn mi, ti, gli, le, Le, ci, vi en voor het meervoud meestal gli; ze staan doorgaans vóór de vervoegde persoonsvorm: Ti telefono, Le regalo un libro.

Met e (en), o (of), ma (maar) en perché (omdat) verbind je al op A1-niveau woorden en zinnen. Però, anche, quindi en oppure helpen je daarnaast om een tegenstelling, toevoeging, gevolg of duidelijk alternatief uit te drukken. De Italiaanse woordvolgorde blijft na deze woorden meestal gewoon hetzelfde.

De passato prossimo vertelt over een afgeronde gebeurtenis in het verleden. Je vormt deze tijd met de tegenwoordige tijd van avere of essere plus een participio passato (voltooid deelwoord): ho mangiato en sono partito. Bij essere past het deelwoord zich aan het onderwerp aan: Marco è partito, maar Giulia è partita.

Voor de passato prossimo combineer je avere of essere met een participio passato: het voltooid deelwoord, zoals gedaan of geschreven in het Nederlands. Bij veel frequente werkwoorden is die vorm onregelmatig: fare → fatto, scrivere → scritto, leggere → letto en vedere → visto. Leer daarom niet alleen de infinitief (de hele werkwoordsvorm), maar meteen het vaste paar: fare–fatto, scrivere–scritto.

Bij een vaste groep Italiaanse werkwoorden vorm je de passato prossimo met essere: sono partito, è arrivata, siamo rimasti. Het voltooid deelwoord past zich dan aan het onderwerp aan: -o bij mannelijk enkelvoud, -a bij vrouwelijk enkelvoud, -i bij mannelijk of gemengd meervoud en -e bij vrouwelijk meervoud. Leer de hulpwerkwoordkeuze per werkwoord; “alle werkwoorden van beweging krijgen essere” is alleen een eerste geheugensteun, geen waterdichte regel.

Een reflexief werkwoord krijgt in de passato prossimo altijd een vorm van essere: mi sono svegliato, si è vestita, ci siamo divertiti. Het wederkerend voornaamwoord staat vóór essere en het voltooid deelwoord past zich aan het geslacht en getal van het onderwerp aan.

Bij samengestelde tijden met essere past het voltooid deelwoord zich aan het onderwerp aan: Marco è arrivato, Giulia è arrivata, le ragazze sono arrivate. Met avere blijft het meestal op -o, maar een voorafgaand direct voornaamwoord als lo, la, li of le veroorzaakt overeenkomst: Ho visto Anna tegenover L'ho vista.

Met del, dello, della, dell’, dei, degli en delle geef je een niet precies bepaalde hoeveelheid aan: del pane is ‘wat brood’ en delle mele is ‘enkele appels’. De vorm bestaat uit di + bepaald lidwoord en past zich aan het geslacht, het getal en soms de beginletter van het volgende woord aan. In het Nederlands vertaal je zo’n vorm vaak met ‘wat’, ‘enkele’ of ‘een paar’, maar soms staat er helemaal geen apart woord.

Het Italiaanse voornaamwoord ne vervangt iets dat al genoemd is en met di verbonden wordt, of verwijst naar een hoeveelheid: Quanti libri hai? Ne ho tre betekent ‘Hoeveel boeken heb je? Ik heb er drie.’ Bij een getal of hoeveelheidswoord blijft dat getal of woord staan; alleen de al bekende zaak verdwijnt.

Het Italiaanse ci vervangt vaak een al genoemde plaats met a, in of een ander plaatsvoorzetsel: Vai a Roma? Sì, ci vado — ‘Ga je naar Rome? Ja, ik ga erheen.’ Bij een vervoegd werkwoord staat ci ervoor; aan een infinitief wordt het vastgeschreven: ci voglio andare of voglio andarci. Je komt hetzelfde woord ook tegen in vaste combinaties als ci vuole, metterci en pensarci.

In de passato prossimo krijgen potere, volere en dovere meestal de vorm hulpwerkwoord + potuto, voluto of dovuto + infinitief: Ho dovuto aspettare betekent ‘Ik heb moeten wachten’. Als het volgende werkwoord normaal essere gebruikt, kan het modale werkwoord dat hulpwerkwoord volgen: Sono dovuta partire. In het hedendaagse Italiaans is avere echter ook heel gebruikelijk: Ho dovuto partire.

Met qualche, alcuni/alcune, ogni, tutto, altro en certo geef je een niet exact bepaalde hoeveelheid, verdeling of keuze aan. Onthoud eerst deze hoofdregel: qualche en ogni krijgen altijd een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud, terwijl alcuni/alcune juist bij het meervoud horen. Bij tutto heb je normaal ook een bepaald lidwoord nodig: tutti i libri.

Italiaanse onbepaalde voornaamwoorden verwijzen naar een niet nader genoemde persoon of zaak: qualcuno (iemand), qualcosa (iets), nessuno (niemand) en niente of nulla (niets). Let vooral op de ontkenning: staat nessuno, niente of nulla na het werkwoord, dan is ook non nodig: Non vedo nessuno (ik zie niemand). Staat het negatieve woord vóór het werkwoord, dan vervalt non: Nessuno risponde (niemand antwoordt).

Bij de passato prossimo staan già (al), ancora (nog), mai (ooit/nooit), sempre (altijd) en appena (net) meestal tussen het hulpwerkwoord en het voltooid deelwoord: Ho già mangiato en È appena uscito. Onthoud op A2-niveau vooral het patroon hulpwerkwoord + bijwoord + voltooid deelwoord; bij een ontkenning komt non vóór het hulpwerkwoord: Non sono ancora arrivati.

Met quando, mentre, dopo che, prima che, appena en finché verbind je twee gebeurtenissen in de tijd. Voor de basis kun je onthouden: quando geeft een tijdstip of terugkerend moment aan, mentre gelijktijdigheid, dopo che een latere handeling, prima che een eerdere handeling, appena onmiddellijke opvolging en finché (non) een grens in de tijd. Vooral prima che + congiuntivo en het verschil tussen finché en finché non verdienen extra aandacht.

Het Italiaanse che verbindt een zelfstandig naamwoord met een bijzin en betekent dan meestal die, dat of wie: la donna che parla (de vrouw die praat). De vorm blijft altijd che, ongeacht persoon, zaak, geslacht of aantal. In de bijzin kan che het onderwerp of het lijdend voorwerp zijn, maar na een voorzetsel gebruik je normaal cui, niet che.

Met stare per + infinitief zeg je dat iets op het punt staat te gebeuren: Sto per uscire betekent ‘Ik sta op het punt naar buiten te gaan’ of, natuurlijker in veel situaties, ‘Ik ga zo weg’. Je vervoegt alleen stare; het tweede werkwoord blijft in de infinitief: sta per iniziare, stanno per arrivare.

Bij een onpersoonlijke constructie noemt het Italiaans geen concrete handelende persoon: Bisogna aspettare betekent afhankelijk van de context “we moeten wachten”, “je moet wachten” of “er moet gewacht worden”. Gebruik op A2-niveau vooral bisogna, basta, sembra, pare en occorre in de derde persoon enkelvoud, vaak direct gevolgd door een infinitief (de onbepaalde werkwoordsvorm, zoals aspettare). Zet er niet het Nederlandse lege onderwerp “het” voor.

Het Italiaanse imperfetto beschrijft wat in het verleden gewoonlijk gebeurde, bezig was of de situatie en achtergrond vormde: Da piccolo giocavo fuori (Als kind speelde ik buiten) en Pioveva (Het regende). Je maakt het meestal met de klinker van de werkwoordsgroep plus -vo, -vi, -va, -vamo, -vate, -vano. Een Nederlandse onvoltooid verleden tijd kan zowel imperfetto als passato prossimo worden; kijk daarom naar de bedoeling, niet alleen naar de Nederlandse vorm.

Gebruik het passato prossimo om een gebeurtenis als afgerond geheel te presenteren: Ieri ho lavorato fino alle sei (gisteren heb ik tot zes uur gewerkt). Gebruik het imperfetto voor wat toen bezig, gebruikelijk of de achtergrond was: Alle sei lavoravo ancora (om zes uur was ik nog aan het werk). In een verhaal schetst het imperfetto vaak de situatie, waarna het passato prossimo vertelt wat er gebeurde.

De Italiaanse futuro semplice bestaat uit één werkwoordsvorm: parlerò (ik zal spreken), partirai (je zult vertrekken), saranno (zij zullen zijn). Alle werkwoorden krijgen dezelfde reeks uitgangen: -ò, -ai, -à, -emo, -ete, -anno, maar sommige hebben een onregelmatige stam. De tijd verwijst niet alleen naar later: Saranno le dieci betekent meestal ‘Het zal wel tien uur zijn’, dus een vermoeden over het heden.

De condizionale presente drukt uit wat iemand zou doen, graag wil of beleefd vraagt: Andrei betekent ‘ik zou gaan’ en Vorrei un caffè ‘ik zou graag een koffie willen’. Je gebruikt de stam van de futuro semplice met de uitgangen -ei, -esti, -ebbe, -emmo, -este, -ebbero. In een onwerkelijke voorwaarde staat na se normaal niet de condizionale: Se avessi tempo, viaggerei.

De Italiaanse imperativo gebruik je voor opdrachten, aanwijzingen, uitnodigingen en verzoeken: Ascolta! (Luister!), Entrate! (Kom binnen!) en Mi dica (Zegt u het maar). Welke vorm je kiest, hangt af van wie je aanspreekt: tu, Lei, noi of voi. Vooral de ontkennende tu-vorm is herkenbaar: non + infinitief, bijvoorbeeld Non parlare! (Praat niet!).

Als twee onbeklemtoonde voornaamwoorden bij hetzelfde Italiaanse werkwoord horen, staat het woord voor de persoon vóór het woord voor de zaak: me lo, te la, ce ne. Mi, ti, ci, vi veranderen daarbij in me, te, ce, ve; gli en le vormen met het tweede voornaamwoord één woord: glielo, gliela, glieli, gliele, gliene.

Met een betrekkelijk voornaamwoord verbind je twee zinnen die over dezelfde persoon of zaak gaan. Gebruik che zonder voorzetsel als onderwerp of lijdend voorwerp, voorzetsel + cui na een voorzetsel en voorzetsel + il quale/la quale/i quali/le quali als formeler of duidelijker alternatief. Anders dan Nederlands die en dat verandert che niet volgens het geslacht of getal van het voorafgaande woord.

Het Nederlands gebruikt vaak er, maar het Italiaans verdeelt die functies meestal over ci en ne. Gebruik ci vooral voor een plaats of voor iets dat met a of in wordt ingeleid: Ci vado (ik ga erheen), Ci penso (ik denk eraan). Gebruik ne voor iets met di of voor een weggelaten hoeveelheid: Ne parliamo (we praten erover), Ne ho due (ik heb er twee).

Italiaanse beklemtoonde voornaamwoorden (pronomi tonici) kunnen zelfstandig staan en nadruk dragen: me, te, lui, lei, Lei, noi, voi, loro. Je gebruikt ze vooral na een voorzetsel (per te), in een vergelijking (più alto di me) en om iemand tegenover een ander te zetten. Als gewoon lijdend of meewerkend voorwerp gebruikt het Italiaans doorgaans juist een korte vorm: Ti vedo is neutraal, Vedo te betekent nadrukkelijk ‘ik zie jóú’.

Voor een ongelijkheid gebruik je meestal più (meer) of meno (minder) vóór een bijvoeglijk naamwoord: Roma è più grande di Firenze. Kies di als je twee personen of zaken op één punt vergelijkt, maar che als je twee eigenschappen, handelingen of alternatieven tegenover elkaar zet: È più facile leggere che scrivere.

Het Italiaans kent twee soorten superlatief. Met lidwoord + più/meno + bijvoeglijk naamwoord wijs je de hoogste of laagste graad binnen een groep aan: il ristorante più caro (het duurste restaurant). Met -issimo of molto geef je alleen een zeer hoge graad aan: carissimo of molto caro (heel duur), zonder vergelijking met een groep.

Een Italiaans bijwoord van manier vertelt hoe iets gebeurt. Veel van deze bijwoorden maak je door -mente achter de vrouwelijke enkelvoudsvorm van een bijvoeglijk naamwoord te zetten: lento → lenta → lentamente. Eindigt het bijvoeglijk naamwoord op -le of -re, dan valt de laatste -e meestal weg: facile → facilmente en regolare → regolarmente.

Voor een echte of goed mogelijke voorwaarde gebruikt het Italiaans se + indicativo (de gewone werkwoordsvormen voor feiten en reële mogelijkheden): Se piove, resto a casa. In de hoofdzin kan een tegenwoordige tijd, toekomende tijd of gebiedende wijs staan: Se arrivi, ti chiamerò; Se hai fame, mangia. Ook een toekomende tijd na se is mogelijk: Se verrai, ti mostrerò la città.

Met stare + gerundio benadruk je dat een handeling op een bepaald moment bezig is: Sto studiando betekent ‘Ik ben aan het studeren’. Alleen stare wordt vervoegd; de gerundio (een onveranderlijke werkwoordsvorm op -ando of -endo) blijft gelijk. De constructie lijkt op het Nederlandse aan het + infinitief, maar wordt in het Italiaans minder automatisch gebruikt.

Een Italiaanse infinitief (de onbepaalde wijs, zoals fare of partire) kan de rol van een zelfstandig naamwoord krijgen: Il sapere è potere betekent ‘Kennis is macht’. De infinitief staat ook vaak na een voorzetsel: prima di + infinitief voor ‘voordat’, dopo + voltooide infinitief voor ‘nadat’ en per + infinitief voor een doel.

Met het Italiaanse si impersonale doe je een algemene uitspraak zonder te zeggen wie precies handelt: In Italia si mangia bene betekent “In Italië eet je goed.” De basisvorm is si + derde persoon enkelvoud. Bij essere + een bijvoeglijk naamwoord staat dat bijvoeglijk naamwoord in het meervoud: si è stanchi.

Met het si passivante zeg je dat iets wordt gedaan zonder te noemen wie het doet: Si vende una casa en Si vendono case. Het werkwoord staat in de derde persoon en komt in getal overeen met het zelfstandig naamwoord: enkelvoud vende, meervoud vendono. Deze vorm komt veel voor op borden, in advertenties, mededelingen en instructies.

De congiuntivo presente is een werkwoordsvorm waarmee je een mededeling niet simpelweg als feit presenteert, maar als mening, wens, twijfel, emotie of noodzaak. Hij staat vaak in een bijzin met che: Penso che sia vero (ik denk dat het waar is). Che alleen is echter niet genoeg: de betekenis van de hele constructie bepaalt of je de congiuntivo gebruikt.

De congiuntivo passato maak je met de tegenwoordige congiuntivo van avere of essere plus een voltooid deelwoord: abbia capito, sia arrivata. Je gebruikt deze vorm wanneer de bijzin om een congiuntivo vraagt én de handeling daarin al eerder is gebeurd: Spero che abbiate capito betekent ‘Ik hoop dat jullie het begrepen hebben.’

De congiuntivo imperfetto gebruik je vooral wanneer een hoofdzin in het verleden staat en de bijzin een gelijktijdige of latere, niet als feit gepresenteerde handeling bevat: Pensavo che fosse a casa — ‘Ik dacht dat hij thuis was.’ Je hebt deze vorm ook nodig na vorrei che en in hypothetische zinnen met se: Se avessi tempo, viaggerei — ‘Als ik tijd had, zou ik reizen.’

De congiuntivo trapassato vormt men met de congiuntivo imperfetto van avere of essere plus een voltooid deelwoord: avessi parlato, fossimo partiti. De vorm plaatst een handeling vóór een ander moment in het verleden, vaak na een hoofdzin als Pensavo che..., en staat ook in irreële voorwaarden over het verleden: Se avessi saputo....

Het condizionale passato bestaat uit avrei of sarei in de juiste persoonsvorm plus een voltooid deelwoord: avrei parlato, sarei partito. Je gebruikt het vooral voor iets dat onder andere omstandigheden gebeurd zou zijn, voor spijt of kritiek achteraf en voor een gebeurtenis die vanuit een moment in het verleden nog toekomst was: Ha detto che sarebbe venuto.

Voor een denkbare maar niet-werkelijke situatie in het heden of de toekomst gebruikt het Italiaans se + congiuntivo imperfetto voor de voorwaarde en de condizionale presente voor het gevolg: Se avessi tempo, viaggerei — “Als ik tijd had, zou ik reizen.” Na het voorwaardelijke se staat in dit patroon dus niet de condizionale: se avrei is fout.

In een passieve zin staat degene of datgene dat de handeling ondergaat centraal: La porta è chiusa betekent ‘De deur wordt/is gesloten’. De gewone vorm is essere + voltooid deelwoord; dat deelwoord past zich aan het onderwerp aan. Venire benadrukt de handeling, terwijl andare + deelwoord vaak betekent dat iets gedaan moet worden.

Met fare + infinitief druk je uit dat het onderwerp een handeling veroorzaakt: Faccio riparare la macchina betekent ‘Ik laat de auto repareren’. Degene die de handeling uitvoert staat bij een onovergankelijk werkwoord als lijdend voorwerp, maar meestal met a als er óók een lijdend voorwerp is: Faccio leggere il libro a Paolo. Korte voornaamwoorden komen vóór de vervoegde vorm van fare: Lo faccio entrare, Gli faccio leggere il libro.

Met lasciare + infinitief geef je iemand ruimte of toestemming om iets te doen: Lasciami parlare! betekent “Laat me praten!” Anders dan fare + infinitief, dat veroorzaken of regelen uitdrukt, gaat lasciare meestal om toestaan of niet tegenhouden. Een kort voornaamwoord staat vóór de vervoegde vorm (mi lasciano uscire) of wordt eraan vastgeschreven in vormen als lasciami en lasciarmi.

Met de indirecte rede geef je iemands woorden weer zonder ze letterlijk te citeren: Giulia dice: «Sono stanca» wordt Giulia dice che è stanca. Staat het werkwoord van zeggen in het verleden, dan bekijk je de gemelde handeling meestal vanuit dat verleden: gelijktijdigheid krijgt vaak de imperfetto, een eerdere handeling de trapassato prossimo en een latere handeling de condizionale passato.

Een onderschikkend voegwoord verbindt een hoofdzin met een bijzin: Esco perché ho tempo (ik ga naar buiten omdat ik tijd heb). Bij feiten en vastgestelde oorzaken staat meestal de indicativo; voegwoorden die een doel, toegeving, voorwaarde of nog niet gerealiseerde handeling uitdrukken, vragen vaak de congiuntivo: benché sia, affinché tu sappia, prima che parta. Welk voegwoord je kiest, bepaalt dus vaak ook de werkwoordsvorm.

Italiaanse connettivi testuali maken zichtbaar hoe een mededeling aansluit op wat eraan voorafgaat: als toevoeging, tegenstelling, gevolg, ordening of conclusie. Zo voegt inoltre een punt toe, beperkt tuttavia een eerdere bewering, leidt pertanto een gevolg in en kondigt in conclusione de afronding aan. De juiste keuze hangt niet alleen af van de betekenis, maar ook van het register en de plaats in de tekst.

Het Italiaanse gerundio kan een bijzin compact vervangen: Essendo stanco, sono andato a letto betekent ‘Omdat ik moe was, ging ik naar bed’. Het gewone gerundium drukt meestal een gelijktijdige handeling of omstandigheid uit; voor een eerdere handeling gebruik je avendo/essendo + voltooid deelwoord: Avendo finito, posso rilassarmi. Normaal hebben het gerundium en de hoofdzin hetzelfde onderwerp.

Het Italiaanse participio presente is een tegenwoordig deelwoord: een vorm op -ante of -ente die van een werkwoord is afgeleid. In modern Italiaans kom je hem vooral tegen als bijvoeglijk naamwoord (acqua corrente, stromend water) of als zelfstandig naamwoord (un insegnante, een leraar). Gebruik hem niet automatisch waar het Nederlands een vorm op -end gebruikt; voor een handeling die op dat moment bezig is, kiest het Italiaans meestal een gerundium of een gewone bijzin.

De trapassato prossimo drukt uit dat iets al voltooid was vóór een ander moment of een andere gebeurtenis in het verleden. Je vormt deze tijd met de imperfetto van avere of essere plus een voltooid deelwoord: avevo mangiato (ik had gegeten), era partita (zij was vertrokken). De keuze tussen avere en essere en de regels voor overeenkomst zijn dezelfde als bij de passato prossimo.

Gebruik chi voor ‘wie’ of ‘degene die’, ciò che en quello che voor ‘wat’ of ‘datgene wat’, en il che om naar een hele voorafgaande mededeling te verwijzen. Bezit druk je compact uit met il cui, la cui, i cui, le cui; het lidwoord past zich daarbij aan het bezeten zelfstandig naamwoord aan, niet aan de bezitter.

De passato remoto is een enkelvoudige verleden tijd voor afgeronde gebeurtenissen die als afgesloten van het heden worden voorgesteld. Je komt hem veel tegen in romans, sprookjes, biografieën en geschiedschrijving; in delen van Midden- en Zuid-Italië wordt hij ook in alledaagse gesprekken gebruikt. Denk aan Dante nacque nel 1265 — ‘Dante werd in 1265 geboren’.

De trapassato remoto bestaat uit de passato remoto van avere of essere plus een voltooid deelwoord: ebbe finito, fu arrivata. Deze tijd staat vooral in literaire of historische verhalen en geeft in een tijdsbijzin aan dat een handeling voltooid was vlak voordat een andere handeling in de passato remoto plaatsvond: Appena ebbe chiuso la porta, uscì — ‘Zodra hij de deur had gesloten, ging hij weg.’

De futuro anteriore bestaat uit de toekomstige tijd van avere of essere plus een voltooid deelwoord: avrò finito, sarai partito. Je gebruikt deze vorm vooral voor iets dat vóór een ander toekomstig moment voltooid zal zijn, en voor een vermoeden over het verleden: Avrà dimenticato l'appuntamento betekent dan ‘Hij zal de afspraak wel vergeten zijn’.

Voor een verleden dat niet meer veranderd kan worden gebruikt het Italiaans meestal se + congiuntivo trapassato in de voorwaarde en de condizionale passato in het gevolg: Se avessi saputo, sarei venuto — als ik het had geweten, was ik gekomen. Gaat het gevolg nog over het heden, dan staat daar de tegenwoordige voorwaardelijke vorm: Se avessi studiato, ora lo saprei — als ik het had bestudeerd, zou ik het nu weten.

De Italiaanse congiuntivo kan ook zonder een regerend werkwoord in een hoofdzin staan. Zo drukt hij een wens (Magari potessi venire!), twijfel (Che sia vero?), een aansporing (Che venga subito!) of een nadrukkelijke uitroep (Sapessi quanto costa!) uit. De gekozen tijd laat vaak zien of de spreker iets mogelijk, onwerkelijk of al voorbij vindt.

De infinito composto is de voltooide infinitief: avere of essere + participio passato, het voltooid deelwoord. Zo krijg je aver mangiato en essere partiti. Deze vorm stelt een handeling voor als eerder dan de handeling of situatie in de hoofdzin: Dopo aver mangiato, siamo usciti betekent „Nadat we hadden gegeten, zijn we uitgegaan.”

Het Italiaanse participio passato assoluto is een compacte zinsconstructie met een voltooid deelwoord, maar zonder hulpwerkwoord: Finita la lezione, uscirono betekent “Toen de les afgelopen was, gingen ze weg.” Het deelwoord komt overeen met het bijbehorende zelfstandig naamwoord: finita la lezione, finiti i compiti. De constructie geeft meestal aan dat iets al voltooid is voordat de handeling in de hoofdzin plaatsvindt.

Bij een Italiaanse dislocazione zet je een zinsdeel buiten zijn gewone plaats en verwijs je er in de kernzin vaak opnieuw naar met een kort, onbeklemtoond voornaamwoord: Il libro, l'ho letto of L'ho letto, il libro. Een dislocatie naar links maakt duidelijk waarover je gaat spreken; een dislocatie naar rechts noemt of verduidelijkt het onderwerp pas achteraf. Vooral die verplichte of sterk verwachte herneming voelt voor Nederlandstaligen ongewoon.

Een frase scissa is een gespleten zin waarmee je één zinsdeel nadrukkelijk in beeld brengt: Marco ha chiamato wordt È Marco che ha chiamato — “Marco is degene die heeft gebeld”. Het kernpatroon is essere + beklemtoond element + che + rest. Daarnaast bestaan onder meer essere + onderwerp + a + infinitief (Sono stati loro a iniziare) en de omgekeerde opbouw Quello che/Chi... è... (Quello che mi serve è tempo).

Bij de Italiaanse concordanza dei tempi kies je de tijd in een bijzin vanuit het tijdsperspectief van de hoofdzin. Bepaal eerst of dat perspectief in het heden/de toekomst of in het verleden ligt en vraag daarna of de bijzin tegelijk, eerder of later plaatsvindt. Zo krijg je bijvoorbeeld Spero che venga / sia venuto, maar Speravo che venisse / fosse venuto.

Formeel Italiaans is geen aparte grammatica, maar een bewuste combinatie van beleefde aanspreekvormen, onpersoonlijke of passieve formuleringen, precieze verbindingswoorden en een zakelijke woordkeuze. Schrijf bijvoorbeeld Le comunico che… in plaats van Ti dico che…, maar maak een tekst niet kunstmatig plechtig: modern formeel Italiaans waardeert ook helderheid en beknoptheid.

Een Italiaans idioom is een vaste of halfvaste uitdrukking waarvan de bedoelde betekenis niet simpelweg uit de losse woorden volgt. In avere le mani in pasta gaat het bijvoorbeeld niet over handen in deeg, maar over nauw betrokken zijn en vaak ook invloed hebben. Leer daarom niet alleen een Nederlandse vertaling, maar ook de vaste Italiaanse vorm, de zinsbouw, het register en de situatie waarin de uitdrukking natuurlijk klinkt.

Italiaanse verbi pronominali zijn vaste combinaties van een werkwoord en een of meer korte voornaamwoorden. Die combinatie heeft vaak een eigen betekenis: fare is ‘doen’, maar farcela betekent ‘erin slagen’; andare is ‘gaan’, maar andarsene betekent ‘weggaan’. Leer daarom niet alleen het werkwoord, maar de hele combinatie én het vaste voorzetsel dat er eventueel bij hoort.

Om vanuit een moment in het verleden vooruit te kijken, gebruikt het moderne Italiaans meestal het condizionale passato: Disse che sarebbe tornato betekent ‘Hij zei dat hij zou terugkomen’. Hoewel sarebbe tornato letterlijk op een voltooide vorm lijkt, zegt die vorm hier niet dat de terugkeer niet heeft plaatsgevonden. Hij plaatst de terugkeer alleen ná het moment van zeggen.

Literair Italiaans gebruikt soms woorden en vormen die in een gewoon gesprek ouderwets, plechtig of opvallend klinken: egli naast lui, ove naast dove, v’è naast c’è en dir naast dire. Het gaat niet om één aparte grammatica, maar om een verzameling stijlmiddelen die je vooral moet leren herkennen en naar hedendaags Italiaans moet kunnen omzetten.

Een anacoluto ontstaat wanneer een zin met de ene grammaticale opbouw begint en daarna volgens een andere opbouw verdergaat. Vaak zet de spreker eerst een thema neer en neemt de rest van de zin dat met een voornaamwoord weer op: Mio fratello, lo conosci? In gesprekken kan dit heel natuurlijk klinken; in verzorgde schrijftaal is het meestal een bewuste stijlkeuze of iets wat je beter herschrijft.

Bij gemarkeerde syntaxis wijkt de woordvolgorde bewust af van een neutrale zin om een thema, contrast of nieuwe informatie naar voren te halen. Zo legt QUESTO volevo dirti nadruk op precies dát, terwijl Il libro, l’ho già letto eerst il libro als gespreksonderwerp neerzet. De volgorde, de kleine voornaamwoorden en vooral de intonatie vertellen samen hoe je de zin moet begrijpen.

Een Italiaans periodo complesso verbindt meerdere mededelingen in één samenhangende zin. Een geslaagde complexe zin heeft een herkenbare hoofdzin, maakt met voegwoorden duidelijk hoe de delen zich tot elkaar verhouden en stemt tijden en wijzen af op betekenis en tijdsrelatie. Lang is dus niet automatisch ingewikkeld of goed: hiërarchie en helderheid zijn belangrijker dan het aantal woorden.

Het Italiaans kan een volledige bijzin samenvatten met een infinitief, een gerundio of een participium: dopo aver letto, avendo letto, letto il rapporto. De compacte vorm is alleen helder als de lezer meteen kan vaststellen wie of wat bij de handeling hoort. Vooral in formele en geschreven taal leveren zulke constructies een bondige, beheerste stijl op.

Italiaanse modale vormen zeggen niet alleen of iets kan, moet of mag: ze laten ook zien of het gaat om een aangeleerde vaardigheid, een praktische mogelijkheid, een plicht, een gevolgtrekking, beleefdheid of twijfel. Vooral het verschil tussen sapere en potere, de twee lezingen van dovere, en het gebruik van de condizionale en de imperfetto bepalen hoe stellig of juist terughoudend een zin klinkt.

Colloquiaal Italiaans is geen slordige versie van de standaardtaal, maar een register met eigen middelen om beurten te regelen, nadruk te leggen en een uitspraak onderweg bij te stellen. Kenmerkend zijn onder meer het breed inzetbare che, woorden als tipo, cioè en praticamente, herhaling voor nadruk en verkorte vormen als vabbè. Veel daarvan is heel gewoon in een gesprek, maar ongepast in een formele brief of een verzorgd verslag.

Het Italiaans heeft een gemeenschappelijke standaardtaal, maar klinkt en werkt niet overal hetzelfde. Regionale verschillen zitten in uitspraak, woordenschat, vaste uitdrukkingen en soms grammatica: zo heeft het noorden een sterke voorkeur voor het passato prossimo, terwijl het passato remoto in delen van het zuiden ook in alledaagse verhalen levend is. Op C2-niveau is het belangrijkste doel zulke kenmerken correct te herkennen en zelf bewust te kiezen tussen neutraal en regionaal gekleurd Italiaans.

Bureaucratisch Italiaans is de compacte, onpersoonlijke taal van formulieren, besluiten, overheidsbrieven en juridische stukken. Het verbergt de handelende persoon vaak achter si, een passief of een zelfstandig naamwoord: Si comunica che la domanda è stata accolta betekent dat men meedeelt dat de aanvraag is goedgekeurd. Voor een C2-leerder is vooral belangrijk dat je zulke formules snel kunt ontleden en ze alleen gebruikt waar de formele situatie dat vraagt.

Op C2-niveau gaat citeren om meer dan iemands woorden letterlijk of indirect weergeven. Het Italiaans kan de stem van een personage laten samenvloeien met die van de verteller, een verleden scène met het historisch presens levend maken en aanhalingstekens gebruiken om een woord zelf te bespreken of er afstand van te nemen. De juiste interpretatie hangt daarom niet alleen af van de werkwoordstijd, maar ook van perspectief, register en context.