Causatief *lasciare* in het Italiaans

In het kort

Met lasciare + infinitief geef je iemand ruimte of toestemming om iets te doen: Lasciami parlare! betekent “Laat me praten!” Anders dan fare + infinitief, dat veroorzaken of regelen uitdrukt, gaat lasciare meestal om toestaan of niet tegenhouden. Een kort voornaamwoord staat vóór de vervoegde vorm (mi lasciano uscire) of wordt eraan vastgeschreven in vormen als lasciami en lasciarmi.

Overzicht

Het werkwoord lasciare ken je misschien al in betekenissen als “achterlaten”, “verlaten” en “met rust laten”. In de constructie lasciare + infinitief heeft het daarnaast een causatieve functie: één persoon laat toe dat een andere persoon handelt. Een infinitief is de onbepaalde vorm van het werkwoord, zoals parlare “praten”, entrare “binnenkomen” of decidere “beslissen”.

De term “causatief” kan hier wat misleidend klinken. Bij fare causativo zorgt iemand ervoor dat een handeling plaatsvindt; bij lasciare causativo neemt iemand juist een belemmering weg of grijpt diegene niet in. Vergelijk Il capo mi ha fatto restare “De baas dwong me te blijven” met Il capo mi ha lasciato andare “De baas liet me gaan”.

Dit onderwerp hoort bij B2, vooral omdat het Nederlandse “laten” beide betekenissen kan hebben. “Ik laat mijn dochter autorijden” kan betekenen dat je haar toestemming geeft; “ik laat mijn auto repareren” betekent meestal dat je de reparatie regelt. In het Italiaans ligt bij de eerste betekenis lasciare voor de hand en bij de tweede fare. Ook de plaats en vorm van Italiaanse voornaamwoorden vragen extra aandacht.

Zo werkt het

De kernstructuur

Alleen lasciare wordt vervoegd. Het werkwoord dat de toegestane handeling noemt, blijft in de infinitief en er staat geen a of di tussen.

Functie	Patroon	Voorbeeld	Betekenis
Toestemming	lasciare + persoon + infinitief	Lascio mia figlia decidere.	Ik laat mijn dochter beslissen.
Persoon als kort voornaamwoord	voornaamwoord + lasciare + infinitief	La lascio decidere.	Ik laat haar beslissen.
Ontkenning	non + voornaamwoord + lasciare + infinitief	Non la lascio decidere.	Ik laat haar niet beslissen.
Proces niet tegenhouden	lasciare + infinitief + zelfstandig naamwoord	Lascia raffreddare il caffè.	Laat de koffie afkoelen.

Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, dier, ding of begrip, zoals mia figlia of il caffè. Als de handelende persoon met zo’n woordgroep wordt genoemd, kan de plaats variëren. Vooral bij korte aanwijzingen klinkt de persoon na de infinitief heel natuurlijk: Lascia parlare tua sorella “Laat je zus praten”.

De persoon die de tweede handeling uitvoert, is bij lasciare doorgaans het lijdend voorwerp van lasciare (wie de toestemming krijgt of niet wordt tegengehouden). Daarom gebruik je bij een mannelijk of vrouwelijk persoon respectievelijk lo of la, niet automatisch gli of le:

Persoon	Korte vorm	Voorbeeld	Vertaling
mij	mi	Mi lasci finire?	Laat u/me uitpraten?
jou	ti	Ti lascio scegliere.	Ik laat jou kiezen.
hem	lo	Lo lascio dormire.	Ik laat hem slapen.
haar	la	La lascio lavorare.	Ik laat haar werken.
ons	ci	Ci lasciano entrare.	Ze laten ons binnen.
jullie	vi	Vi lascerò provare.	Ik zal jullie het laten proberen.
hen, mannelijk of gemengd	li	Li lascio giocare.	Ik laat hen spelen.
hen, vrouwelijk	le	Le lascio parlare.	Ik laat hen praten.

Deze korte vormen heten onbeklemtoonde voornaamwoorden: kleine woorden die niet zelfstandig de nadruk dragen. In gewone vervoegde zinnen staan ze vóór lasciare: Non mi lasciano uscire. Dat wijkt af van de Nederlandse volgorde, waarin “me” na “laten” staat.

Vastschrijven aan de gebiedende wijs en infinitief

Bij een bevestigende gebiedende wijs — een vorm waarmee je iemand rechtstreeks iets vraagt of opdraagt — wordt het voornaamwoord aan het werkwoord vastgeschreven:

Aangesproken persoon	Vorm	Voorbeeld	Vertaling
één persoon, informeel	lascia + voornaamwoord	Lasciami spiegare.	Laat me het uitleggen.
meerdere personen	lasciate + voornaamwoord	Lasciateli entrare.	Laat hen binnen.
beleefd, één persoon	voornaamwoord + lasci	Mi lasci parlare, per favore.	Laat u me alstublieft uitpraten.

Bij de ontkennende informele gebiedende wijs zijn twee plaatsingen mogelijk: Non lasciarmi solo en Non mi lasciare solo betekenen allebei “Laat me niet alleen”.

Als lasciare zelf in de infinitief staat, wordt het voornaamwoord ook vastgeschreven en verdwijnt de laatste -e: lasciare + mi wordt lasciarmi. Zo krijg je Puoi lasciarmi finire? “Kun je me laten uitpraten?” en Senza lasciarlo rispondere, se n’è andata “Zonder hem te laten antwoorden ging ze weg”.

Tijden en voltooid deelwoord

De tijd zit in lasciare; de tweede infinitief verandert niet.

Tijd of vorm	Italiaans	Nederlands
tegenwoordige tijd	Ti lascio scegliere.	Ik laat je kiezen.
onvoltooid verleden tijd	Mi lasciavano giocare fuori.	Ze lieten me buiten spelen.
voltooid tegenwoordige tijd	L’ho lasciato entrare.	Ik heb hem binnengelaten.
toekomende tijd	Ci lasceranno partire domani.	Ze zullen ons morgen laten vertrekken.
voorwaardelijke wijs	La lascerei riposare.	Ik zou haar laten rusten.

Het voltooid deelwoord (de vorm die met avere een voltooide tijd maakt) is lasciato. Staat lo, la, li of le vóór de voltooide vorm, dan past het deelwoord zich aan dat voornaamwoord aan: l’ho lasciato entrare voor een man, l’ho lasciata entrare voor een vrouw, li ho lasciati entrare voor mannen of een gemengde groep en le ho lasciate entrare voor vrouwen. De apostrof in l’ho verbergt dus het geslacht; de uitgang van lasciato/lasciata maakt het zichtbaar.

Lasciare tegenover fare

Het Nederlands gebruikt “laten” zowel voor toestemming als voor veroorzaken. Kies in het Italiaans op grond van de bedoelde rol.

Bedoeling	Met lasciare	Met fare
ruimte of toestemming geven	Ho lasciato Luca uscire. — Ik liet Luca uitgaan.	—
iemand dwingen of ertoe brengen	—	Ho fatto uscire Luca. — Ik zorgde dat Luca naar buiten ging.
een dienst laten uitvoeren	—	Ho fatto riparare la bici. — Ik heb de fiets laten repareren.
een natuurlijk proces niet tegenhouden	Lascia asciugare la vernice. — Laat de verf drogen.	Fai asciugare la vernice. — Zorg dat de verf droogt.

Het verschil kan subtiel zijn. Lascialo parlare zegt: houd hem niet tegen. Fallo parlare zegt: krijg hem zover dat hij praat. Dezelfde Nederlandse vertaling “laat hem praten” kan dus twee verschillende Italiaanse zinnen opleveren.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Toelichting
Lasciami parlare!	Laat me praten!	Rechtstreeks verzoek; mi zit vast aan lascia.
Non mi lasciano uscire.	Ze laten me niet uitgaan.	Ontkenning en voornaamwoord vóór de vervoegde vorm.
L’ho lasciato entrare.	Ik heb hem binnengelaten.	Mannelijk enkelvoud: lasciato.
L’ho lasciata entrare.	Ik heb haar binnengelaten.	Vrouwelijk enkelvoud: lasciata.
Lascia stare, non importa.	Laat maar, het geeft niet.	Vaste uitdrukking: bemoei je er niet verder mee.
Mi lasci passare, per favore?	Laat u me er alstublieft langs?	Beleefd verzoek met de vorm voor Lei.
I genitori li lasciano giocare in cortile.	Hun ouders laten hen op de binnenplaats spelen.	Li verwijst naar de kinderen.
Lascia parlare tua sorella.	Laat je zus praten.	De handelende persoon staat na de infinitief.
Puoi lasciarmi finire la frase?	Kun je me mijn zin laten afmaken?	Lasciarmi omdat lasciare na puoi infinitief blijft.
Non lasciate raffreddare la cena.	Laat het eten niet koud worden.	Meervoudige gebiedende wijs.
Abbiamo lasciato dormire i bambini.	We hebben de kinderen laten slapen.	Niet storen of wakker maken.
Ti lascerò decidere con calma.	Ik zal je rustig laten beslissen.	Toekomstige toestemming of ruimte.
Il medico non mi ha lasciato tornare al lavoro.	De arts liet me niet weer aan het werk gaan.	Iemand houdt de handeling tegen.
Lascia asciugare la vernice prima di toccarla.	Laat de verf drogen voordat je die aanraakt.	Niet ingrijpen in een proces.

Veelgemaakte fouten

1. Lasciare gebruiken voor een geregelde dienst

• Onjuist: Lascio riparare la macchina domani.
• Juist: Faccio riparare la macchina domani.
• Waarom: “Ik laat morgen de auto repareren” gaat over regelen dat iemand het werk doet. Daarvoor gebruikt het Italiaans fare. Lasciare zou toestemming of niet ingrijpen moeten uitdrukken.

2. Een voorzetsel tussen de twee werkwoorden zetten

• Onjuist: Mi lascia di entrare.
• Juist: Mi lascia entrare.
• Waarom: Na causatief lasciare volgt de infinitief rechtstreeks, zonder di of a. Verwar dit niet met permettere a qualcuno di fare qualcosa: Mi permette di entrare.

3. Het voornaamwoord op de Nederlandse plaats zetten

• Onjuist: Lascio ti scegliere.
• Juist: Ti lascio scegliere.
• Waarom: Een kort Italiaans voornaamwoord staat vóór een vervoegde vorm of wordt aan een bevestigende gebiedende wijs of infinitief vastgeschreven. Een losse vorm direct na lascio is niet mogelijk. Voor “laat me het uitleggen” zeg je daarom Lasciami spiegare.

4. Gli gebruiken waar lo nodig is

• Onjuist: Gli lascio entrare.
• Juist: Lo lascio entrare.
• Waarom: De man die naar binnen mag, is het lijdend voorwerp van lasciare. Daarom is de korte vorm lo. Gli betekent hier “aan hem” en hoort wel bij andere constructies, waaronder bepaalde patronen met causatief fare.

5. De overeenkomst in een voltooide tijd vergeten

• Onjuist: Le ho lasciato entrare.
• Juist: Le ho lasciate entrare.
• Waarom: Bij het voorafgaande vrouwelijke meervoud le krijgt het voltooid deelwoord dezelfde uitgang: lasciate. Zo ook l’ho lasciata voor één vrouw en li ho lasciati voor een mannelijke of gemengde groep.

Gebruiksnotities

Verzoeken: direct, vriendelijk of formeel

Lasciami... is heel gewoon, maar de toon hangt sterk af van de situatie en intonatie. Lasciami in pace! “Laat me met rust!” klinkt nadrukkelijk en kan boos zijn. Met per favore of een vraag met puoi wordt het zachter: Puoi lasciarmi pensare un attimo? “Kun je me even laten nadenken?”

Tegen iemand die je met het beleefde Lei aanspreekt, gebruik je mi lasci: Mi lasci passare, per favore? In een formele context kan permettere neutraler of beleefder klinken: Mi permette di fare una domanda? “Staat u mij toe een vraag te stellen?”

Lascia stare is vaak een vaste uitdrukking

In Lascia stare, non importa betekent lascia stare niet letterlijk dat je iemand toestemming geeft om “te zijn”. Het is een vaste combinatie met betekenissen als “laat maar”, “bemoei je er niet mee” of “laat het met rust”. Met een voornaamwoord krijg je bijvoorbeeld Lascialo stare “Laat hem/het met rust” en Lasciami stare “Laat me met rust”. De precieze Nederlandse vertaling hangt van de context af.

Toestemming is niet altijd enthousiast

Lasciare zegt niet dat de persoon die toestaat de handeling goedkeurt. Het kan ook berusting of bewust niet ingrijpen uitdrukken: L’ho lasciato sfogare “Ik heb hem zijn hart laten luchten”. De spreker verwijdert alleen de belemmering.

Verdieping

Lasciare che met een persoonsvorm

Naast de compacte infinitiefconstructie bestaat lasciare che + bijzin. Een bijzin is een zinsdeel met een eigen persoonsvorm, hier ingeleid door che. Deze vorm is nuttig wanneer je het onderwerp van de tweede handeling nadruk wilt geven of wanneer de zin uitgebreider is:

• Lascia che parli io. — Laat mij maar praten; laat ík het woord doen.
• Ha lasciato che i bambini giocassero fino a tardi. — Ze liet de kinderen tot laat spelen.

Na lasciare che staat vaak de aanvoegende wijs (een werkwoordsvorm voor onder meer wens, mogelijkheid of een niet als zelfstandig feit gepresenteerde handeling): parli, giocassero. De infinitiefconstructie is meestal korter en directer: Ha lasciato giocare i bambini.

Wederkerend lasciarsi + infinitief

Met lasciarsi + infinitief laat het onderwerp toe dat iets met hem of haar gebeurt. Si è lasciato convincere betekent “Hij liet zich overtuigen”; Non lasciarti scoraggiare betekent “Laat je niet ontmoedigen”. Het wederkerende voornaamwoord verwijst dus terug naar de persoon die grammaticaal het onderwerp is.

Deze constructie kan vrijwillige openheid uitdrukken, maar ook gebrek aan weerstand: Si lascia influenzare facilmente “Hij laat zich gemakkelijk beïnvloeden”. De context bepaalt of dat positief, neutraal of kritisch klinkt.

Verschillende betekenissen van lasciare uit elkaar houden

Niet elk lasciare naast een ander werkwoord is precies dezelfde causatieve structuur. Lasciare andare kan letterlijk “loslaten” of “laten gaan” betekenen, terwijl lasciarsi andare ook figuurlijk wordt gebruikt voor “zich laten gaan” of “zich ontspannen”. Bij Ho lasciato il libro sul tavolo “Ik heb het boek op tafel laten liggen” betekent lasciare vooral “achterlaten”; sul tavolo beschrijft waar het boek bleef.

Vraag jezelf daarom niet alleen af welke woorden er staan, maar ook welke rol de spreker heeft: geeft iemand toestemming, grijpt iemand niet in, veroorzaakt iemand iets, of laat iemand simpelweg een voorwerp ergens achter?

Oefentips

1. Maak betekenisparen met Nederlands “laten”. Vertaal bijvoorbeeld “Ik laat haar kiezen” en “Ik laat mijn haar knippen”. Kies bewust la lascio scegliere voor toestemming en mi faccio tagliare i capelli voor een geregelde handeling.
2. Oefen één zin met alle voornaamwoorden. Begin met Lascio Marco parlare en vervang de persoon: lo lascio parlare, la lascio parlare, li lascio parlare, le lascio parlare. Zet de zinnen daarna in de voltooide tijd en let op lasciato, lasciata, lasciati, lasciate.
3. Luister naar verzoeken. Noteer in Italiaanse gesprekken vormen als lasciami, lasciatemi, mi lasci en puoi lasciarmi. Schrijf erbij of de toon dringend, vriendelijk of formeel is.

Verwante onderwerpen

• Eerst of ter vergelijking: Causatief fare — laat zien hoe het Italiaans veroorzaken, dwingen en een handeling laten uitvoeren onderscheidt van toestemming met lasciare.