Congiuntivo imperfetto in het Italiaans

In het kort

De congiuntivo imperfetto gebruik je vooral wanneer een hoofdzin in het verleden staat en de bijzin een gelijktijdige of latere, niet als feit gepresenteerde handeling bevat: Pensavo che fosse a casa — ‘Ik dacht dat hij thuis was.’ Je hebt deze vorm ook nodig na vorrei che en in hypothetische zinnen met se: Se avessi tempo, viaggerei — ‘Als ik tijd had, zou ik reizen.’

Overzicht

De congiuntivo is de aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm waarmee de spreker iets niet eenvoudigweg als een vaststaand feit presenteert. Hij komt onder meer voor na uitingen van twijfel, mening, wens, emotie en noodzaak. De congiuntivo imperfetto is een verleden vorm van die wijs. Het woord imperfetto in de naam betekent echter niet dat deze vorm dezelfde functie heeft als de gewone indicativo imperfetto, zoals parlavo ‘ik sprak’ of ‘ik was aan het praten’.

Op B2-niveau leer je vooral de samenhang tussen de tijd van de hoofdzin en die van de bijzin. Vergelijk Penso che sia stanco met Pensavo che fosse stanco. In beide zinnen is de vermoeidheid gelijktijdig met de gedachte; doordat pensavo in het verleden staat, wordt sia doorgaans fosse. De bijzin (een zinsdeel met een eigen persoonsvorm dat niet zelfstandig de hele boodschap vormt) wordt meestal ingeleid door che.

Voor Nederlandstaligen voelt deze vorm aanvankelijk extra aan. In ‘Ik dacht dat hij moe was’ staat in het Nederlands gewoon was. Het Italiaans markeert met fosse niet alleen het verleden, maar ook dat de informatie door de gedachte of waarneming van iemand wordt gefilterd. Daarnaast gebruikt het Italiaans dezelfde vorm in hypothesen: se fossi, se avessi, se potessi. Het Nederlands lost dat vaak op met een verleden tijd en zou.

Zo werkt het

Regelmatige vormen

Neem bij een regelmatig werkwoord de infinitief (de onbepaalde wijs, zoals parlare) zonder -re en voeg de uitgangen toe. De drie werkwoordsgroepen zijn gemakkelijk te herkennen aan -are, -ere en -ire.

Persoon	parlare	credere	dormire
io	parlassi	credessi	dormissi
tu	parlassi	credessi	dormissi
lui/lei/Lei	parlasse	credesse	dormisse
noi	parlassimo	credessimo	dormissimo
voi	parlaste	credeste	dormiste
loro	parlassero	credessero	dormissero

De kernuitgangen zijn dus -assi voor werkwoorden op -are, -essi voor werkwoorden op -ere en -issi voor werkwoorden op -ire. Let op drie kenmerken:

• de vormen voor io en tu zijn gelijk: che io parlassi, che tu parlassi;
• de vorm bij noi eindigt op -ssimo;
• alleen de vorm bij voi heeft één s: parlaste, credeste, dormiste.

Omdat io en tu dezelfde vorm hebben, wordt het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) soms expliciet genoemd als de context niet duidelijk genoeg is: Voleva che io restassi, non che tu restassi.

Veelvoorkomende onregelmatige werkwoorden

Veel werkwoorden houden wel dezelfde uitgangen, maar hebben een afwijkende stam. Leer vooral de volledige rij van essere, want die is zeer frequent.

Persoon	essere	avere	fare	dare	stare
io	fossi	avessi	facessi	dessi	stessi
tu	fossi	avessi	facessi	dessi	stessi
lui/lei/Lei	fosse	avesse	facesse	desse	stesse
noi	fossimo	avessimo	facessimo	dessimo	stessimo
voi	foste	aveste	faceste	deste	steste
loro	fossero	avessero	facessero	dessero	stessero

Andere nuttige stammen zijn venissi van venire, dicessi van dire, sapessi van sapere, potessi van potere, volessi van volere, bevessi van bere en traducessi van tradurre. Bij samengestelde werkwoorden blijft de afwijking doorgaans herkenbaar: facessi → rifacessi en dicessi → contraddicessi.

Na een hoofdzin in het verleden

De gebruikelijke volgorde van tijden is:

Verhouding tot de hoofdzin	Hoofdzin	Bijzin
gelijktijdig	Pensavo...	...che fosse sincero.
later	Speravo...	...che venisse il giorno dopo.
eerder	Pensavo...	...che fosse già partito.

Voor iets dat al vóór de handeling in de hoofdzin gebeurd was, gebruik je dus niet de enkelvoudige congiuntivo imperfetto, maar de congiuntivo trapassato: fosse partito, avesse finito. Het verschil is relatief. Venisse kan vanuit een verleden standpunt nog toekomstig zijn, ook al heet de vorm imperfetto.

Werkwoorden en uitdrukkingen die in het heden de congiuntivo presente oproepen, doen dat in een verleden context vaak met de congiuntivo imperfetto:

• mening of onzekerheid: credevo che, dubitavo che, non pensavo che;
• wens of wil: volevo che, desideravo che;
• emotie: ero contento che, mi dispiaceva che;
• noodzaak of mogelijkheid: era necessario che, era possibile che;
• schijn of indruk: sembrava che, pareva che.

Niet ieder che vraagt om de congiuntivo. Na een feitelijke mededeling staat meestal de aantonende wijs: Sapevo che era a Roma — ‘Ik wist dat hij in Rome was.’ Vergelijk Pensavo che fosse a Roma, waarin het om een gedachte gaat die niet als vastgesteld feit wordt gepresenteerd.

Wensen, verzoeken en voorkeuren

Ook zonder hoofdwerkwoord in een verleden tijd verschijnt de vorm na vorrei che: Vorrei che venissi con me. Vorrei is de voorwaardelijke wijs van volere en maakt de wens beleefd of minder direct. Na een directer voglio che gebruik je normaal de tegenwoordige aanvoegende wijs: Voglio che tu venga con me.

Het onderwerp van beide zinsdelen is meestal verschillend:

• Vorrei partire presto. — Ik zou graag vroeg vertrekken. Eén persoon: infinitief.
• Vorrei che partissi presto. — Ik zou graag willen dat jij vroeg vertrekt. Twee personen: che + congiuntivo.

Hypothesen met se

Voor een onwerkelijke, onwaarschijnlijke of slechts voorgestelde situatie in het heden of de toekomst gebruikt het Italiaans dit patroon:

se + congiuntivo imperfetto, condizionale presente

Se avessi più tempo, studierei ogni giorno. — ‘Als ik meer tijd had, zou ik elke dag studeren.’ De se-zin geeft de voorwaarde; de andere zin geeft het mogelijke gevolg. De volgorde mag worden omgedraaid: Studierei ogni giorno se avessi più tempo.

Dit patroon verschilt van een open, reële mogelijkheid met de aantonende wijs: Se ho tempo, studio of Se avrò tempo, studierò. De keuze zegt dus iets over hoe de spreker de situatie bekijkt, niet alleen over het tijdstip.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Toelichting
Pensavo che fosse italiano.	Ik dacht dat hij Italiaans was.	Gelijktijdig met een gedachte in het verleden.
Sembrava che dormisse.	Het leek alsof hij sliep.	Schijn of indruk, niet als feit vastgesteld.
Non credevo che aveste già la risposta.	Ik dacht niet dat jullie het antwoord al hadden.	Voi-vorm van avere.
Speravamo che venissero il giorno dopo.	We hoopten dat ze de volgende dag zouden komen.	De komst ligt later dan de hoop.
Era importante che tutti partecipassero.	Het was belangrijk dat iedereen meedeed.	Noodzaak of beoordeling in een verleden context.
Mi dispiaceva che tu stessi male.	Ik vond het vervelend dat je je niet goed voelde.	Emotie met stare.
Voleva che io le dicessi la verità.	Ze wilde dat ik haar de waarheid vertelde.	io maakt duidelijk wie moest spreken.
Vorrei che venissi con me.	Ik zou graag willen dat je met me meegaat.	Beleefde wens over een andere persoon.
Preferirei che ne parlassimo domani.	Ik zou liever hebben dat we er morgen over praten.	Voorkeur met preferirei che.
Se avessi tempo, viaggerei di più.	Als ik tijd had, zou ik meer reizen.	Hypothetische voorwaarde in het heden.
Se fossi in te, accetterei l'offerta.	Als ik jou was, zou ik het aanbod aannemen.	Gebruikelijke manier om advies te geven.
Cosa faresti se vincessi la lotteria?	Wat zou je doen als je de loterij won?	Denkbeeldige toekomstige situatie.
Parlava come se sapesse tutto.	Hij praatte alsof hij alles wist.	Na come se staat de aanvoegende wijs.
Magari avessi una settimana libera!	Had ik maar een week vrij!	Zelfstandige wens met magari.

Veelgemaakte fouten

De aantonende wijs gebruiken omdat het Nederlands dat doet

• Onjuist: Pensavo che era stanco.
• Juist: Pensavo che fosse stanco.
• Waarom: In verzorgd standaard-Italiaans vraagt een gedachte of mening in een verleden context hier om de congiuntivo imperfetto. Het Nederlandse ‘was’ helpt niet bij de keuze van de Italiaanse wijs.

De tegenwoordige vorm na een verleden hoofdzin laten staan

• Onjuist: Speravo che viene.
• Juist: Speravo che venisse.
• Waarom: De hoop ligt in het verleden en de komst is vanuit dat moment gelijktijdig of later. Daarom staat venire in de congiuntivo imperfetto.

Een voorwaardelijke vorm na se zetten

• Onjuist: Se avrei tempo, viaggerei.
• Juist: Se avessi tempo, viaggerei.
• Waarom: In dit hypothetische patroon staat de voorwaardelijke wijs in het gevolg (viaggerei), niet in de se-zin. Het Nederlandse zou kan verleiden tot avrei, maar Italiaans bouwt de zin anders op.

Vorrei en voglio hetzelfde behandelen

• Onjuist: Vorrei che vieni con me.
• Juist: Vorrei che venissi con me.
• Waarom: Na de beleefde of voorzichtige wens vorrei che is venissi de normale vorm. Bij een directe wens zeg je Voglio che tu venga.

Io en tu uit de uitgang proberen af te leiden

• Onduidelijk: Voleva che partissi subito.
• Duidelijk indien nodig: Voleva che io partissi subito of Voleva che tu partissi subito.
• Waarom: Partissi kan zowel bij io als bij tu horen. Noem het persoonlijk voornaamwoord wanneer de context geen uitsluitsel geeft.

Een eerdere handeling met de enkelvoudige vorm uitdrukken

• Onjuist: Pensavo che partisse già wanneer ‘hij was al vertrokken’ bedoeld is.
• Juist: Pensavo che fosse già partito.
• Waarom: Een handeling die vóór de gedachte voltooid was, vraagt om de congiuntivo trapassato. Partisse betekent dat het vertrekken gelijktijdig of later werd gezien.

Gebruiksnuances

In informele spreektaal hoor je soms de indicativo waar de standaardtaal een congiuntivo verwacht. Toch is pensavo che era niet automatisch een goed model voor eigen gebruik. In geschreven taal, examens en verzorgde gesprekken is pensavo che fosse de veilige en algemeen aanvaarde keuze.

De term ‘verleden aanvoegende wijs’ kan misleiden. In Speravo che arrivasse domani verwijst arrivasse vanuit het verleden juist naar iets laters. De vorm geeft de verhouding tot het standpunt in de hoofdzin weer. Vertaal hem daarom niet woord voor woord als een Nederlandse verleden tijd.

Na come se gebruikt het Italiaans de congiuntivo imperfetto voor een gelijktijdige vergelijking: Mi tratta come se fossi un bambino — ‘Hij behandelt me alsof ik een kind ben.’ Voor iets dat al eerder gebeurd zou zijn, volgt de congiuntivo trapassato: Parla come se non mi avesse mai visto — ‘Hij praat alsof hij me nog nooit heeft gezien.’

Bij magari kan de vorm zelfstandig een moeilijk vervulbare wens uitdrukken: Magari fosse vero! — ‘Was het maar waar!’ In een gewone reactie kan magari ook simpelweg ‘graag’ of ‘misschien’ betekenen; niet elk gebruik ervan vraagt dus om deze werkwoordsvorm.

Verder dan de basis

De keuze van tijd en wijs draagt soms een betekenisnuance. Vergelijk:

Zin	Betekenisnuance
Cerco qualcuno che sappia usare questo programma.	Ik zoek iemand die het programma kan gebruiken; de zoektocht is actueel.
Cercavo qualcuno che sapesse usare questo programma.	Ik zocht iemand die het programma kon gebruiken; het standpunt ligt in het verleden.
Voglio che tu venga.	Directe, actuele wens.
Vorrei che tu venissi.	Voorzichtiger, beleefder of minder stellig.

Een hoofdzin hoeft niet letterlijk in een verleden tijd te staan om de congiuntivo imperfetto mogelijk te maken. Een voorwaardelijke vorm als vorrei, preferirei of sarebbe meglio schept afstand: Sarebbe meglio che partissimo presto. Die afstand kan beleefdheid, voorzichtigheid of onwerkelijkheid uitdrukken.

Let ook op het verschil tussen twee soorten voorwaarden. Se avevi tempo, perché non mi hai chiamato? gebruikt de aantonende wijs en vraagt naar een werkelijke situatie in het verleden: ‘Als je tijd had, waarom heb je me dan niet gebeld?’ Se avessi tempo, ti chiamerei schetst daarentegen een hypothetische situatie nu. De Nederlandse vorm had kan in beide zinnen voorkomen, maar het Italiaans maakt het verschil grammaticaal zichtbaar.

Voor onwerkelijke voorwaarden in het verleden heb je een volgende stap nodig: Se avessi avuto tempo, ti avrei chiamato — ‘Als ik tijd had gehad, zou ik je hebben gebeld.’ Hier staat de congiuntivo trapassato in de voorwaarde en de verleden voorwaardelijke wijs in het gevolg. Houd dit patroon apart van se avessi tempo, ti chiamerei, dat over heden of toekomst gaat.

Oefentips

1. Leer vormen in drie ankerreeksen. Zeg dagelijks hardop parlassi–parlasse–parlassimo–parlaste–parlassero, daarna credessi en dormissi. Voeg vervolgens fossi, avessi, facessi, venissi toe. Zo oefen je patronen in plaats van losse woorden.
2. Maak paren met een verschoven standpunt. Zet Penso che sia pronto om in Pensavo che fosse pronto, en Spero che vengano in Speravo che venissero. Controleer telkens of de bijzin gelijktijdig, later of eerder is.
3. Oefen Nederlandse valkuilen apart. Maak vijf zinnen volgens Als ik ..., zou ik ... en vertaal ze bewust met se + congiuntivo imperfetto en daarna de condizionale: Se potessi..., farei.... Markeer dat er nooit avrei direct na se komt in dit patroon.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Congiuntivo presente — dezelfde aanvoegende wijs in een actuele context en de basis voor de gebruiksregels.
• Vervolg: Congiuntivo trapassato — voor een handeling die eerder plaatsvond dan een verleden referentiepunt en voor onwerkelijke voorwaarden in het verleden.
• Vervolg: Hypothetische zinnen van de mogelijkheid — verdere oefening met se + congiuntivo imperfetto en de tegenwoordige voorwaardelijke wijs.