Congiuntivo trapassato in het Italiaans

Kort gezegd

De congiuntivo trapassato vormt men met de congiuntivo imperfetto van avere of essere plus een voltooid deelwoord: avessi parlato, fossimo partiti. De vorm plaatst een handeling vóór een ander moment in het verleden, vaak na een hoofdzin als Pensavo che..., en staat ook in irreële voorwaarden over het verleden: Se avessi saputo....

Overzicht

De congiuntivo trapassato is een samengestelde verleden tijd van de congiuntivo (de aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm waarmee het Italiaans onder meer onzekerheid, mening, gevoel, wens en niet-werkelijkheid uitdrukt). Je komt deze tijd doorgaans rond B2 tegen. Hij combineert twee dingen die je dan al kent: de keuze tussen avere en essere bij samengestelde tijden, en de vormen avessi, fossi enzovoort van de congiuntivo imperfetto.

De kern is de tijdsverhouding. In Pensavo che Luca fosse già partito vond het denken in het verleden plaats, maar Luca's vertrek lag daar nóg vóór. Het Nederlands gebruikt meestal gewoon een voltooid verleden tijd: ‘Ik dacht dat Luca al vertrokken was.’ Daardoor is de betekenis voor Nederlandstaligen niet vreemd. Het verschil zit vooral in de Italiaanse wijs: na pensavo che is niet alleen ‘was vertrokken’ nodig, maar de congiuntivovorm fosse partito.

Deze vorm heeft twee grote gebruiksgebieden. Ten eerste staat hij in afhankelijke bijzinnen wanneer de hoofdzin naar het verleden verwijst en de bijzin een eerdere handeling uitdrukt. Ten tweede staat hij in niet-werkelijke voorwaarden en wensen over een verleden dat niet meer veranderd kan worden: Se avessi studiato... en Magari avessi ascoltato!

Hoe het werkt

De basisformule

congiuntivo imperfetto van avere of essere + voltooid deelwoord

Een voltooid deelwoord is de vorm die ook in ho parlato en sono partito staat: bijvoorbeeld parlato, visto, partito of successo.

Persoon	avere	essere	parlare	partire
io	avessi	fossi	avessi parlato	fossi partito/a
tu	avessi	fossi	avessi parlato	fossi partito/a
lui/lei/Lei	avesse	fosse	avesse parlato	fosse partito/a
noi	avessimo	fossimo	avessimo parlato	fossimo partiti/e
voi	aveste	foste	aveste parlato	foste partiti/e
loro	avessero	fossero	avessero parlato	fossero partiti/e

Let vooral op aveste en foste: hier staat één s, anders dan in avessi, avessimo en avessero, of fossi, fossimo en fossero.

De keuze tussen avere en essere

De keuze van het hulpwerkwoord is dezelfde als bij de passato prossimo. De meeste overgankelijke werkwoorden — werkwoorden met een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) — nemen avere: avessi letto il libro, avessero comprato la casa. Veel werkwoorden van beweging of verandering, en alle wederkerende werkwoorden, nemen essere: fosse arrivata, fossimo diventati, si fossero svegliati.

Bij essere past het voltooid deelwoord zich aan het onderwerp aan:

• Pensavo che Marco fosse partito.
• Pensavo che Giulia fosse partita.
• Pensavo che Marco e Paolo fossero partiti.
• Pensavo che Giulia e Sara fossero partite.

Bij avere blijft het deelwoord gewoonlijk onveranderd: Credevo che Anna avesse comprato i biglietti. Een vooropgaand lijdend-voorwerpsvoornaamwoord kan wel aanpassing veroorzaken, vooral bij lo, la, li, le: Non pensavo che Maria l'avesse vista (‘Ik dacht niet dat Maria haar gezien had’).

Eerder dan een verleden hoofdhandeling

De congiuntivo trapassato volgt vaak op een hoofdwerkwoord in een verleden tijd. De hoofdzin drukt bijvoorbeeld een gedachte, twijfel, emotie, wens of ontkenning uit; de handeling in de che-bijzin was al eerder gebeurd.

Tijdsverhouding	Italiaans	Nederlands
gelijktijdig met het verleden	Pensavo che fosse stanco.	Ik dacht dat hij moe was.
eerder dan het verleden	Pensavo che fosse partito.	Ik dacht dat hij vertrokken was.

Dit contrast met de congiuntivo imperfetto is essentieel. Fosse stanco beschrijft een toestand op het moment van denken; fosse partito beschrijft een voltooid vertrek vóór dat moment.

Niet elke verleden bijzin krijgt automatisch de congiuntivo. Er moet ook een aanleiding voor die wijs zijn, zoals twijfel, een persoonlijke beoordeling of een werkwoord dat de congiuntivo verlangt. Na een neutrale vaststelling staat doorgaans de indicativo: Sapevo che era già partito (‘Ik wist dat hij al vertrokken was’). Na ontkenning of onzekerheid is Non sapevo che fosse già partito natuurlijk.

Een niet-werkelijke voorwaarde in het verleden

Voor een verleden dat anders had kunnen lopen, staat in de se-zin de congiuntivo trapassato. De gebruikelijke gevolgzin krijgt de condizionale passato (de voltooid voorwaardelijke wijs: ‘zou hebben ...’).

Se + congiuntivo trapassato, condizionale passato

Se avessi prenotato prima, avresti pagato meno. Als je eerder had geboekt, zou je minder hebben betaald.

De congiuntivo hoort dus bij de voorwaarde, niet bij het gevolg. Het Nederlands gebruikt in beide zinsdelen vaak vormen met ‘had’ en ‘zou hebben’; in het Italiaans moet je de twee werkwoordsvormen duidelijk uit elkaar houden.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Toelichting
Pensavo che fosse già partito.	Ik dacht dat hij al vertrokken was.	Het vertrek ging aan het denken vooraf.
Non sapevo che fossero arrivati.	Ik wist niet dat ze aangekomen waren.	Ontkende kennis in het verleden.
Dubitavo che avessero capito tutto.	Ik betwijfelde of ze alles begrepen hadden.	Een vroegere twijfel over een nog eerdere handeling.
Mi dispiaceva che non mi avessi avvertito.	Ik vond het jammer dat je me niet gewaarschuwd had.	Een gevoel in het verleden over iets dat eerder niet gebeurde.
Era possibile che avessimo sbagliato strada.	Het was mogelijk dat we de verkeerde weg hadden genomen.	Mogelijkheid, gezien vanuit het verleden.
Cercavo qualcuno che avesse già lavorato in Italia.	Ik zocht iemand die al in Italië had gewerkt.	Een gezochte persoon met een eerdere ervaring.
Se avessi studiato, avresti passato.	Als je had gestudeerd, zou je geslaagd zijn.	Kernvoorbeeld van een onwerkelijke voorwaarde; in verzorgd Italiaans is avresti superato l'esame of saresti passato/a vollediger.
Se avessimo preso il treno, saremmo arrivati in tempo.	Als we de trein hadden genomen, waren we op tijd aangekomen.	Voorwaarde en gevolg zijn beide niet meer te veranderen.
Non sarebbe successo se fossi stato più attento.	Het zou niet gebeurd zijn als je beter had opgelet.	Met essere past stato zich aan het onderwerp aan.
Magari avessi ascoltato!	Had ik maar geluisterd!	Zelfstandige verzuchting over het verleden.
Avrei preferito che me lo avessi detto subito.	Ik had liever gehad dat je het me meteen had verteld.	Voorkeur over een eerdere, niet-uitgevoerde handeling.
Benché avesse dormito poco, continuò a lavorare.	Hoewel hij weinig had geslapen, bleef hij werken.	Benché verlangt de congiuntivo.
Sebbene avessero già cenato, ordinarono un dolce.	Hoewel ze al hadden gegeten, bestelden ze een dessert.	Het eten ging vooraf aan de bestelling; sebbene verlangt de congiuntivo.

Veelgemaakte fouten

De congiuntivo imperfetto gebruiken voor een eerdere handeling

• Onjuist: Pensavo che partisse già. (als je bedoelt dat hij al vertrokken was)
• Juist: Pensavo che fosse già partito.
• Waarom: Partisse kan een gelijktijdige of latere handeling uitdrukken. Voor een al voltooid vertrek is fosse partito nodig.

Het hulpwerkwoord in de indicativo zetten

• Onjuist: Non credevo che aveva capito.
• Juist: Non credevo che avesse capito.
• Waarom: In deze ontkennende mening vraagt de bijzin om de congiuntivo. Het Nederlandse ‘had begrepen’ helpt niet bij de keuze tussen aveva capito en avesse capito.

Avere gebruiken waar essere nodig is

• Onjuist: Credevo che Maria avesse arrivato.
• Juist: Credevo che Maria fosse arrivata.
• Waarom: Arrivare vormt samengestelde tijden met essere. Daarom moet ook het deelwoord bij Maria passen: arrivata.

De condizionale na se plaatsen

• Onjuist: Se avrei saputo, sarei venuto.
• Juist: Se avessi saputo, sarei venuto.
• Waarom: In een niet-werkelijke voorwaarde staat na se de congiuntivo trapassato. De condizionale passato hoort in de gevolgzin.

De uitgang van essere vergeten

• Onjuist: Pensavo che le ragazze fossero arrivato.
• Juist: Pensavo che le ragazze fossero arrivate.
• Waarom: Na essere komt het voltooid deelwoord overeen met het onderwerp: vrouwelijk meervoud krijgt -e.

De trapassato gebruiken alleen omdat de hoofdzin verleden is

• Onjuist: Volevo che fossi venuto con me.
• Juist: Volevo che venissi con me.
• Waarom: Het meegaan was gewenst op of na het moment van willen, niet ervoor. De niet-samengestelde vorm venissi drukt die gelijktijdige of latere verhouding uit.

Gebruiksnotities

De congiuntivo trapassato klinkt niet overdreven formeel. Hij hoort bij normaal verzorgd Italiaans, zowel in gesprekken als in geschreven taal. In informele spreektaal vervangen sommige sprekers de congiuntivo soms door de indicativo, bijvoorbeeld non sapevo che era partito. Dat komt voor, maar als leerder kun je beter de standaardvorm fosse partito beheersen: die is in alle registers veilig.

Let op het perspectief van de hoofdzin. Vanuit het heden gebruikt men voor een eerdere handeling vaak de congiuntivo passato: Credo che sia partito (‘Ik denk dat hij vertrokken is’). Vanuit een verleden moment wordt dat doorgaans de congiuntivo trapassato: Credevo che fosse partito (‘Ik dacht dat hij vertrokken was’). Het gaat dus niet alleen om wanneer de gebeurtenis werkelijk plaatsvond, maar ook om het tijdstip van waaruit de spreker ernaar kijkt.

Bij benché, nonostante, prima che en andere voegwoorden die de congiuntivo sturen, blijft de betekenis van de tijdsvorm belangrijk. Vraag steeds: is de handeling in deze bijzin al voltooid vóór het relevante verleden moment? Zo ja, dan kan de trapassato passend zijn. Leer de vorm dus niet als een automatische reactie op één voegwoord.

Verdieping

Zelfstandige wensen en spijt

In Magari avessi ascoltato! staat geen hoofdzin. De congiuntivo trapassato drukt zelfstandig een onvervulbare wens of spijt uit. Goede Nederlandse weergaven beginnen vaak met ‘had ik maar’ of ‘was ik maar’:

• Magari fossimo rimasti a casa! — Waren we maar thuisgebleven!
• Avessi seguito il tuo consiglio! — Had ik je advies maar opgevolgd!

De intonatie en context maken duidelijk dat dit geen gewone bijzin is. Zulke zinnen zijn levendig en komen ook in alledaagse gesprekken voor.

Gemengde voorwaarden

Niet elke irreële voorwaardelijke zin verwijst volledig naar het verleden. Een vroegere oorzaak kan een gevolg in het heden hebben:

Se avessi accettato quel lavoro, ora vivrei a Milano. Als ik die baan had aangenomen, zou ik nu in Milaan wonen.

De voorwaarde blijft avessi accettato, want de keuze ligt in het verleden. Het huidige gevolg krijgt echter de gewone condizionale presente: vivrei. Dit heet een gemengde voorwaardelijke zin.

Volgorde van voornaamwoorden

Korte voornaamwoorden staan vóór het vervoegde hulpwerkwoord: me lo avessi detto, non l'avessero visto, si fosse ricordata. Ontkenning staat daar weer vóór: che non me lo avessi detto. Probeer de hele groep als één patroon te herkennen; zo voorkom je een Nederlandse woordvolgorde als uitgangspunt te nemen.

Indicativo of congiuntivo?

Het verschil kan betekenisnuance geven. Vergelijk:

• Sapevo che era partito. — Ik wist dat hij vertrokken was: de spreker presenteert dit als een feit.
• Non ero sicuro che fosse partito. — Ik wist niet zeker of hij vertrokken was: er is onzekerheid.

De trapassato maakt een zin dus niet vanzelf onzeker. De congiuntivo komt door de houding of zinsconstructie; de trapassato voegt daar de eerdere, voltooide tijdsrelatie aan toe.

Oefentips

1. Werk met tijdlijnen. Schrijf bij elke zin twee momenten op. Bij Pensavo che fosse uscito komt eerst uscire en daarna pensare. Zet daarna beide werkwoorden in de passende vorm.
2. Oefen in paren. Maak van Credo che sia arrivata de verleden versie Credevo che fosse arrivata. Doe hetzelfde met vijf veelgebruikte werkwoorden. Zo leer je het verschil tussen congiuntivo passato en trapassato als perspectiefwisseling.
3. Bouw voorwaarden in twee stappen. Maak eerst alleen de se-zin (Se avessi avuto tempo...) en voeg daarna het gevolg toe (...ti avrei aiutato). Controleer apart: congiuntivo na se, condizionale in het gevolg.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Congiuntivo imperfetto — levert de hulpwerkwoordsvormen avessi en fossi waarop deze tijd is gebouwd.
• Vervolg: Irreële voorwaardelijke zinnen — werkt se + congiuntivo trapassato en de verschillende mogelijke gevolgen verder uit.