Voltooid verleden conjunctief in het Portugees

In het kort

De Portugese voltooid verleden conjunctief bestaat uit tivesse — vervoegd naar de persoon — plus een voltooid deelwoord: se eu tivesse sabido betekent ‘als ik het had geweten’. Je gebruikt deze vorm om vanuit een later moment terug te kijken op een eerdere, niet als feit gepresenteerde handeling, bijvoorbeeld in een onvervulde voorwaarde, een wens of twijfel over het verleden.

Overzicht

De Portugese naam van deze tijd is mais-que-perfeito composto do conjuntivo. Conjuntivo betekent aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm waarmee de spreker een handeling niet eenvoudig als vaststaand feit neerzet, maar bijvoorbeeld als wens, mogelijkheid, twijfel of voorwaarde. In Brazilië hoor je voor dezelfde wijs vaak de term subjuntivo. De vorm en het gebruik waarover dit artikel gaat, zijn in beide varianten van het Portugees gangbaar.

Het is een samengestelde tijd op B2-niveau. Je hebt er twee bouwstenen voor nodig: de onvoltooid verleden conjunctief van ter (‘hebben’) en het voltooid deelwoord (de vorm zoals gedaan of gekomen in het Nederlands) van het hoofdwerkwoord. Zo wordt ter + chegar (‘aankomen’) tivesse chegado: ‘was aangekomen’ of, afhankelijk van de hele zin, ‘zou zijn aangekomen’.

Voor Nederlandstaligen zit de moeilijkheid meestal niet in de betekenis, maar in de keuze van de wijs. Het Nederlands heeft geen alledaags, volledig werkwoordssysteem dat precies met de Portugese conjuntivo overeenkomt. Wij zeggen bijvoorbeeld gewoon ‘Ik betwijfelde of hij was aangekomen’; het Portugees kiest na die twijfel tivesse chegado. Leer daarom niet alleen de Nederlandse vertaling, maar vooral de Portugese zinsbouw die de vorm oproept.

Zo werkt het

De basisformule

De bouw is steeds:

onvoltooid verleden conjunctief van ter + voltooid deelwoord

Het hulpwerkwoord ter (het werkwoord dat samen met een deelwoord de tijd vormt) draagt de persoonsuitgang. Het deelwoord blijft onveranderd.

Persoon	Vorm van ter	Met falar (‘spreken’)
eu	tivesse	tivesse falado
tu	tivesses	tivesses falado
ele / ela / você	tivesse	tivesse falado
nós	tivéssemos	tivéssemos falado
vós	tivésseis	tivésseis falado
eles / elas / vocês	tivessem	tivessem falado

Let vooral op het accent in tivéssemos en tivésseis. De vorm met vós is in de moderne omgangstaal zeldzaam, maar komt nog voor in oudere, literaire, religieuze of zeer plechtige teksten. In Portugal gebruikt men voor een groep doorgaans vocês met tivessem; in Brazilië eveneens.

Het voltooid deelwoord vormen

Bij regelmatige werkwoorden vervang je de infinitief (de onvervoegde vorm van het werkwoord) als volgt:

Werkwoordgroep	Uitgang	Voorbeeld
werkwoorden op -ar	-ado	falar → falado
werkwoorden op -er	-ido	comer → comido
werkwoorden op -ir	-ido	partir → partido

Veel frequente werkwoorden hebben een onregelmatig deelwoord: fazer → feito, dizer → dito, ver → visto, escrever → escrito, pôr → posto, abrir → aberto en vir → vindo. Ook daarbij verandert alleen ter naar de persoon: eu tivesse feito, nós tivéssemos feito, eles tivessem feito.

Na ter past het deelwoord zich niet aan geslacht of aantal aan. Het heet dus zowel ela tivesse chegado als elas tivessem chegado, niet chegada of chegadas.

Het tijdsperspectief

Deze tijd combineert twee ideeën:

1. De conjuntivo presenteert de handeling als gewenst, betwijfeld, verondersteld of afhankelijk van iets anders.
2. Het voltooide aspect laat zien dat die handeling al vóór een ander moment had moeten of kunnen plaatsvinden.

Vergelijk:

Vorm	Betekenis en tijdsverhouding
Duvidava que ele chegasse.	Ik betwijfelde of hij zou komen / aankwam. De aankomst is gelijktijdig met of later dan de twijfel.
Duvidava que ele tivesse chegado.	Ik betwijfelde of hij was aangekomen. De mogelijke aankomst ligt vóór de twijfel.

Dat verschil in volgorde is de kern. Chegasse is de onvoltooid verleden conjunctief; tivesse chegado kijkt nog een stap verder terug.

Belangrijke zinskaders

Onwerkelijke voorwaarden over het verleden

Een voorwaarde met se (‘als’) die in het verleden niet vervuld is, krijgt meestal deze vorm:

Se + tivesse/tivesses/... + deelwoord, teria/terias/... + deelwoord.

Se eu tivesse estudado, teria passado no exame. betekent: ‘Als ik had gestudeerd, zou ik voor het examen zijn geslaagd.’ De spreker laat doorgaans verstaan dat hij of zij niet studeerde en niet slaagde.

De volgorde van de twee delen mag wisselen: Teria passado no exame se tivesse estudado. Na se blijft de conjunctiefvorm staan; se teria estudado is in deze standaardconstructie niet correct.

Wensen en spijt over het verleden

Met oxalá druk je een sterke wens uit. Wanneer het moment voorbij is en de wens niet meer kan worden vervuld, volgt vaak de voltooid verleden conjunctief:

Oxalá tivesses vindo. — ‘Was je maar gekomen.’

Ook uitdrukkingen als quem me dera que (‘had ik maar’ / ‘was het maar zo dat’) kunnen een dergelijke terugblik inleiden: Quem me dera que tivéssemos comprado aquela casa.

Twijfel, emotie en beoordeling vanuit het verleden

Na een werkwoord of uitdrukking van twijfel, ontkenning, emotie of beoordeling kan een bijzin (een zinsdeel met een eigen persoonsvorm dat niet zelfstandig de hoofdmededeling vormt) de conjuntivo vereisen. Als de handeling in die bijzin al eerder was afgerond, gebruik je de voltooide vorm:

Fiquei contente por teres vindo is een veelgebruikte infinitiefconstructie met hetzelfde onderwerpverband, maar Fiquei contente que tivesses vindo benadrukt in een volledige bijzin dat jij eerder gekomen was. De exacte constructie hangt af van het inleidende werkwoord en van wat de spreker als feit of beoordeling presenteert.

Como se: ‘alsof’

Na como se staat de conjunctief. Voor iets dat al eerder gebeurd zou zijn, gebruik je de voltooide vorm:

Ele falava como se tivesse visto tudo. — ‘Hij sprak alsof hij alles had gezien.’

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Oxalá tivesses vindo.	Was je maar gekomen.	Een onvervulde wens over het verleden.
Se tivesse tido tempo, teria ido contigo.	Als ik tijd had gehad, zou ik met je zijn meegegaan.	Tido is het deelwoord van ter; de herhaling is correct.
Como se nunca tivesse acontecido.	Alsof het nooit was gebeurd.	Na como se; de gebeurtenis ligt eerder.
Duvidava que ela tivesse chegado.	Ik betwijfelde of zij was aangekomen.	Twijfel in het verleden over een eerdere aankomst.
Se nós tivéssemos reservado antes, teríamos conseguido uma mesa.	Als we eerder hadden gereserveerd, zouden we een tafel hebben gekregen.	Onvervulde voorwaarde met nós.
Lamentaram que eu não tivesse avisado ninguém.	Ze betreurden dat ik niemand had gewaarschuwd.	Een emotionele beoordeling van een eerdere handeling.
Ele agiu como se já tivesse tomado a decisão.	Hij handelde alsof hij de beslissing al had genomen.	Já onderstreept dat de beslissing eerder viel.
Não acreditávamos que vocês tivessem feito tudo sozinhos.	We geloofden niet dat jullie alles alleen hadden gedaan.	Ontkenning van geloof of zekerheid.
Era possível que o comboio já tivesse partido.	Het was mogelijk dat de trein al was vertrokken.	Een mogelijkheid gezien vanuit een verleden moment.
Se me tivesses telefonado, eu teria atendido.	Als je me had gebeld, had ik opgenomen.	Europees-Portugese plaatsing van me na se.
Ela parecia cansada, como se não tivesse dormido.	Ze leek moe, alsof ze niet had geslapen.	De veronderstelde oorzaak gaat vooraf aan het moe lijken.
Gostaria que me tivessem contado a verdade.	Ik had graag gewild dat ze me de waarheid hadden verteld.	Een beleefde formulering van teleurstelling of spijt.
Talvez ele tivesse entendido mal a pergunta.	Misschien had hij de vraag verkeerd begrepen.	Onzekere verklaring voor iets in het verleden.
Mesmo que tivéssemos saído mais cedo, teríamos apanhado trânsito.	Zelfs als we eerder waren vertrokken, zouden we in de file hebben gestaan.	Mesmo que presenteert een toegeving.

De vertaling met ‘had’ of ‘was’ is niet genoeg om de Portugese vorm te voorspellen. In een gewone feitelijke mededeling staat de indicatief (de wijs waarmee je iets als feit meedeelt): Ela já tinha chegado — ‘Ze was al aangekomen.’ Pas de context van twijfel, wens, voorwaarde of niet-feitelijke vergelijking leidt tot tivesse chegado.

Veelgemaakte fouten

1. De indicatief gebruiken na een onvervulde voorwaarde

• Onjuist: Se eu tinha sabido, teria ajudado.
• Juist: Se eu tivesse sabido, teria ajudado.
• Waarom: Bij een onwerkelijke voorwaarde over een afgesloten verleden hoort na se de voltooide verleden conjunctief. Het Nederlandse ‘als ik het had geweten’ laat de wijs niet zichtbaar zien, waardoor deze fout verleidelijk is.

2. De voorwaardelijke wijs in het se-deel zetten

• Onjuist: Se eu teria tido tempo, teria ido.
• Juist: Se eu tivesse tido tempo, teria ido.
• Waarom: De vorm met teria hoort normaal in het gevolg, niet in de voorwaarde na se. Onthoud het paar: se tivesse ..., teria ....

3. Alleen tivesse aanpassen en een infinitief laten volgen

• Onjuist: Oxalá tivesses vir.
• Juist: Oxalá tivesses vindo.
• Waarom: Na tivesse/tivesses staat een voltooid deelwoord, niet de infinitief. Van vir is dat onregelmatige deelwoord vindo.

4. Het deelwoord laten overeenkomen met het onderwerp

• Onjuist: Esperava que elas tivessem chegadas.
• Juist: Esperava que elas tivessem chegado.
• Waarom: In een samengestelde tijd met ter blijft het deelwoord onveranderd. Alleen het hulpwerkwoord geeft meervoud aan: tivessem.

5. De onvoltooide vorm gebruiken voor een duidelijk eerdere handeling

• Minder passend: Duvidava que ele chegasse antes da reunião.
• Passend als de bedoelde aankomst al vóór de twijfel lag: Duvidava que ele tivesse chegado antes da reunião.
• Waarom: Chegasse kan een gelijktijdige of latere aankomst voorstellen. Tivesse chegado markeert dat de mogelijke aankomst al voltooid was.

6. Elk Nederlands ‘had’ automatisch met tivesse vertalen

• Onjuist in een feitelijke mededeling: Quando liguei, ela já tivesse saído.
• Juist: Quando liguei, ela já tinha saído.
• Waarom: Hier meldt de spreker gewoon een feit: zij was al weg. Daarom staat tinha saído in de indicatief. Tivesse saído heeft een context nodig die de conjunctief oproept.

Gebruiksnotities

Europees en Braziliaans Portugees

De tijd zelf wordt in Portugal en Brazilië op dezelfde manier gevormd. Het opvallendste verschil zit vaak in de plaats van onbeklemtoonde voornaamwoorden als me, te en lhe. Woorden als se, não en que trekken zo'n voornaamwoord vóór het hulpwerkwoord: se me tivesses dito, não lhe tivessem contado. Dat patroon is in verzorgd taalgebruik aan beide kanten van de Atlantische Oceaan herkenbaar.

Zonder zo'n aantrekkend woord is in Europees Portugees plaatsing na het hulpwerkwoord normaal: ter-me-ia ajudado behoort bij een andere tijd, terwijl binnen de hier behandelde conjunctief bijvoorbeeld gostaria que me tivesses ajudado door que toch voorplaatsing krijgt. In Braziliaanse omgangstaal staan voornaamwoorden veel algemener vóór het werkwoord. Voor dit onderwerp is het vooral verstandig de hele woordgroep te oefenen en tivesse niet los van de omliggende woorden te leren.

Uitgesproken en weggelaten onderwerpen

Het Portugees laat het onderwerp vaak weg omdat tivesse, tivesses, tivéssemos en tivessem al veel informatie geven. Bij tivesse kan zonder context echter zowel eu als ele/ela/você bedoeld zijn. Voeg het onderwerp toe wanneer er anders echte onduidelijkheid ontstaat of wanneer je een tegenstelling wilt benadrukken: Se eu tivesse sabido... tegenover Se ela tivesse sabido....

Niet elke aanleiding maakt de gebeurtenis onwaar

De conjunctief zegt niet automatisch dat iets niet gebeurd is. In Lamentava que ele tivesse partido kan zijn vertrek juist een vaststaand feit zijn; de hoofdzin geeft er een emotionele houding tegenover. Bij een onvervulde se-zin, zoals Se ele tivesse partido mais cedo, não teria perdido o voo, ligt de niet-werkelijkheid meestal wél sterk voor de hand: hij vertrok kennelijk niet eerder.

Verder dan de basis

De verhouding tot andere verleden tijden

Drie vormen kunnen in het Nederlands allemaal met ‘had’ of ‘was’ verschijnen, maar ze doen in het Portugees ander werk:

Portugese vorm	Wijs en functie	Voorbeeld
tinha chegado	indicatief; een eerdere gebeurtenis als feit	Sabia que ela tinha chegado. — Ik wist dat ze was aangekomen.
tivesse chegado	conjunctief; eerdere gebeurtenis onder twijfel, wens, beoordeling of voorwaarde	Duvidava que ela tivesse chegado. — Ik betwijfelde of ze was aangekomen.
teria chegado	voorwaardelijke wijs; verondersteld gevolg of onbevestigde uitkomst	Ela teria chegado a tempo. — Ze zou op tijd zijn aangekomen.

Dit drietal is nuttiger om samen te leren dan als drie losse vertalingen. Vraag steeds: stelt de spreker iets als feit, als afhankelijke niet-feitelijke mogelijkheid, of als verondersteld gevolg voor?

Gemengde voorwaarden

Niet elke voorwaardelijke zin blijft volledig in het verleden. Een vroegere voorwaarde kan een gevolg in het heden hebben:

Se eu tivesse aceitado o emprego, agora moraria no Porto. — ‘Als ik die baan had aangenomen, zou ik nu in Porto wonen.’

Het se-deel blijft tivesse aceitado, omdat de beslissing in het verleden ligt. Het gevolg gebruikt een niet-voltooide voorwaardelijke vorm, moraria, omdat het over de huidige situatie gaat. Omgekeerd kan de precieze tijdskeuze verschuiven zodra voorwaarde en gevolg op verschillende momenten liggen; kijk dus niet alleen naar het woord se, maar ook naar de tijdlijn.

Alternatieven met de persoonlijke infinitief

Het Portugees heeft een persoonlijke infinitief: een infinitief die kan laten zien wie de handeling uitvoert. Na bepaalde voorzetsels is een voltooide infinitief vaak compacter dan een volledige bijzin:

Fiquei contente por teres vindo. — ‘Ik was blij dat je gekomen was.’

Hier betekent teres vindo ongeveer hetzelfde tijdsverband als que tivesses vindo, maar de constructies zijn niet overal vrij uitwisselbaar. Een vast kader zoals duvidar que vraagt in deze betekenis een bijzin: Duvidava que tivesses vindo. Leer daarom ook het voorzetsel of voegwoord dat bij het inleidende woord hoort.

Stilistisch effect

Met como se tivesse... kan een spreker afstand, ironie of kritiek uitdrukken: Fala comigo como se eu tivesse feito algo errado — ‘Hij/zij praat tegen me alsof ik iets verkeerds heb gedaan.’ De grammatica geeft aan dat dit de voorgestelde verklaring of indruk is; de spreker bevestigt niet dat de beschuldigde handeling werkelijk plaatsvond.

Oefentips

1. Teken een tijdlijn. Zet eerst het moment van twijfel, spijt of gevolg neer en plaats de handeling met tivesse + deelwoord ervoor. Zo oefen je de betekenis in plaats van alleen de vorm.
2. Maak paren van feiten en twijfel. Schrijf bijvoorbeeld Sei que ela tinha saído naast Duvidava que ela tivesse saído. Vervang daarna sair door vijf veelgebruikte werkwoorden, waaronder minstens twee met een onregelmatig deelwoord.
3. Oefen het vaste voorwaardepaar. Maak korte zinnen met se tivesse ..., teria ... en wissel systematisch van persoon: se eu tivesse, se tu tivesses, se nós tivéssemos, se eles tivessem. Controleer daarna of het deelwoord onveranderd is gebleven.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Onvoltooid verleden conjunctief — levert de vormen tivesse, tivesses, tivéssemos en tivessem waarop deze samengestelde tijd is gebouwd.