De conjuntivo futuro in het Portugees

Kort gezegd

De conjuntivo futuro drukt in een bijzin een toekomstige gebeurtenis uit die nog niet vaststaat: Quando chegares, telefona-me — ‘Bel me wanneer je aankomt.’ Je ziet deze vorm vooral na woorden als quando (wanneer), se (als), enquanto (zolang/terwijl) en assim que (zodra). Regelmatige vormen lijken op de infinitief, maar veel veelgebruikte werkwoorden hebben een afwijkende stam: tiver, vier, puder, fizer.

Overzicht

De conjuntivo is de aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm waarmee de spreker een situatie niet eenvoudig als feit presenteert. De conjuntivo futuro wordt gebruikt voor een handeling of toestand die in de toekomst mogelijk of verwacht is, maar nog moet plaatsvinden. In Se tiver tempo, irei (‘Als ik tijd heb, ga ik’) weet de spreker nog niet of er werkelijk tijd zal zijn.

Voor Nederlandstaligen voelt deze vorm ongewoon. Het Nederlands gebruikt in zulke zinnen gewoon de tegenwoordige tijd: ‘als ik tijd heb’ en ‘wanneer je aankomt’. Het Portugees markeert het onzekere of nog niet verwezenlijkte toekomstmoment juist in de bijzin. Je vertaalt de vorm daarom niet met een aparte Nederlandse werkwoordstijd; je moet vooral leren herkennen welke Portugese verbindingswoorden een toekomstige bijzin inleiden.

Dit onderwerp hoort bij B2 en bouwt voort op de conjuntivo presente. Beide behoren tot dezelfde wijs, maar hebben andere aanleidingen. Espero que venhas gaat over een wens en gebruikt de tegenwoordige conjunctief; Quando vieres kijkt vooruit naar het moment waarop iemand eventueel komt en gebruikt de toekomstige conjunctief.

Hoe het werkt

De basisstructuur

Een zin bevat meestal twee delen:

• een bijzin (een zinsdeel dat niet zelfstandig de hoofdboodschap vormt) met een toekomstige voorwaarde of tijdsaanduiding;
• een hoofdzin met het gevolg, plan, verzoek of bevel.

Het gebruikelijke patroon is:

verbindingswoord + conjuntivo futuro, hoofdzin

• Quando chegares, telefona-me. — Wanneer je aankomt, bel me.
• Se tivermos dinheiro, viajaremos. — Als we geld hebben, gaan we op reis.
• Assim que puder, respondo. — Zodra ik kan, antwoord ik.

De volgorde mag omgekeerd worden zonder dat de werkwoordsvorm verandert: Telefona-me quando chegares. Een komma is doorgaans natuurlijk wanneer de bijzin vooropstaat; bij een korte bijzin achteraan is die meestal niet nodig.

De vorm afleiden

Neem de derde persoon meervoud van de pretérito perfeito (de enkelvoudige verleden tijd voor een afgeronde gebeurtenis) en verwijder -am:

• falaram → falar-
• comeram → comer-
• partiram → partir-
• fizeram → fizer-
• tiveram → tiver-

Voeg daarna de uitgangen toe. De eerste en derde persoon enkelvoud hebben geen extra uitgang.

Persoon	Uitgang	falar	comer	partir
eu	—	falar	comer	partir
tu	-es	falares	comeres	partires
ele/ela/você	—	falar	comer	partir
nós	-mos	falarmos	comermos	partirmos
vós	-des	falardes	comerdes	partirdes
eles/elas/vocês	-em	falarem	comerem	partirem

Bij regelmatige werkwoorden is de vorm voor eu en ele/ela/você dus gelijk aan de infinitief (de onverbogen vorm, zoals falar ‘spreken’). Ook de andere vormen lijken sterk op de persoonlijke infinitief. De zinsbouw en betekenis vertellen je dan om welke vorm het gaat.

Het voornaamwoord vós en de uitgang -des zijn in alledaags taalgebruik zeldzaam. In Portugal gebruikt men voor een groep meestal een constructie met de derde persoon meervoud; in Brazilië is vocês normaal. De vorm blijft nuttig om oudere, literaire of plechtige teksten te begrijpen.

Belangrijke onregelmatige stammen

De veiligste methode is altijd: zoek de vorm op -ram in de verleden tijd en haal -am weg. Zo hoef je geen tweede losse lijst uit het hoofd te leren.

Infinitief	Verleden tijd, zij	Stam van de conjuntivo futuro	Voorbeeldvorm
ser (zijn)	foram	for-	quando for
ir (gaan)	foram	for-	se formos
estar (zijn/zich bevinden)	estiveram	estiver-	quando estiveres
ter (hebben)	tiveram	tiver-	se tiver
vir (komen)	vieram	vier-	quando vierem
ver (zien)	viram	vir-	quando vires
fazer (doen/maken)	fizeram	fizer-	assim que fizer
poder (kunnen)	puderam	puder-	quando pudermos
pôr (zetten/leggen)	puseram	puser-	se puseres
dizer (zeggen)	disseram	disser-	o que disserem
saber (weten)	souberam	souber-	quando souber
querer (willen)	quiseram	quiser-	se quiseres
trazer (brengen)	trouxeram	trouxer-	quando trouxer

Let vooral op vir en ver. Wanneer je komt is quando vieres; wanneer je ziet is quando vires. De vorm for kan zowel van ser als van ir komen: quando for necessário betekent ‘wanneer het nodig is’, maar quando for a Lisboa betekent ‘wanneer ik/hij/zij naar Lissabon ga’. De context maakt het verschil.

Wanneer kies je deze vorm?

Toekomstige tijdsbepalingen

Gebruik de conjuntivo futuro wanneer de bijzin verwijst naar een gebeurtenis die nog moet plaatsvinden:

• quando — wanneer
• assim que / logo que — zodra
• enquanto — zolang; terwijl, wanneer het om een toekomstig verloop gaat
• depois que — nadat

Vergelijk:

• Quando tenho tempo, leio. — Wanneer ik tijd heb, lees ik. (gewoonte, tegenwoordige tijd)
• Quando tive tempo, li. — Toen ik tijd had, heb ik gelezen. (afgerond verleden)
• Quando tiver tempo, lerei. — Wanneer ik tijd heb, zal ik lezen. (nog onzeker toekomstmoment)

Het Nederlandse woord ‘wanneer’ ziet er in alle drie de zinnen hetzelfde uit. In het Portugees bepaalt de tijdsbetekenis de werkwoordsvorm.

Open voorwaarden met se

Na se gebruik je de conjuntivo futuro voor een reële, open mogelijkheid in de toekomst. De voorwaarde kan uitkomen, maar dat staat nog niet vast:

• Se chover, ficamos em casa. — Als het regent, blijven we thuis.
• Se receber a mensagem, avise-me. — Als u het bericht ontvangt, laat het me weten.

Gebruik niet automatisch een conjunctiefvorm bij iedere se-zin. Voor feiten en gewoonten staat de indicatief (de gewone wijs waarmee iets als feit wordt voorgesteld): Se chove, as ruas ficam molhadas — ‘Als het regent, worden de straten nat.’ Voor een onwerkelijke of minder waarschijnlijke veronderstelling gebruik je doorgaans de conjuntivo imperfeito: Se tivesse tempo, iria — ‘Als ik tijd had, zou ik gaan.’

Onbekende persoon, plaats of zaak in de toekomst

De vorm komt ook voor wanneer nog niet bekend is wie, wat of waar:

• Quem chegar primeiro abre a porta. — Wie het eerst aankomt, doet de deur open.
• Onde fores, estarei contigo. — Waar je ook heen gaat, ik zal bij je zijn.
• O que decidires estará bem. — Wat je ook beslist, het is goed.

Hier is er niet altijd een zichtbaar woord voor ‘onzeker’, maar de bedoelde persoon, plaats of keuze ligt nog open.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Quando chegares, telefona-me.	Bel me wanneer je aankomt.	Toekomstig tijdstip met quando; aanspreekvorm tu.
Se tiver tempo, irei.	Als ik tijd heb, ga ik.	Open voorwaarde; tiver komt van ter.
Enquanto viveres, terás sempre uma casa aqui.	Zolang je leeft, zul je hier altijd een thuis hebben.	Enquanto geeft een toekomstige duur aan.
Assim que puder, farei isso.	Zodra ik kan, zal ik dat doen.	puder is de onregelmatige vorm van poder.
Logo que soubermos o resultado, avisamos.	Zodra we de uitslag weten, laten we het weten.	De hoofdzin mag in de tegenwoordige tijd staan met toekomstbetekenis.
Se chover amanhã, cancelaremos o passeio.	Als het morgen regent, annuleren we het uitstapje.	Een mogelijke toekomstige voorwaarde.
Quando estiveres em casa, manda-me uma mensagem.	Stuur me een bericht wanneer je thuis bent.	estiveres komt van estar.
Depois que terminarem o relatório, podem sair.	Nadat jullie het verslag hebben afgemaakt, mogen jullie weg.	De handeling moet eerst nog worden afgerond.
Quem fizer a reserva deve confirmar o nome.	Wie de reservering maakt, moet de naam bevestigen.	De persoon is nog niet bekend.
Onde quer que fores, leva o passaporte.	Waar je ook heen gaat, neem je paspoort mee.	Een nog onbepaalde bestemming.
Se vocês quiserem, podemos começar mais cedo.	Als jullie willen, kunnen we eerder beginnen.	quiserem hoort bij vocês.
Quando virmos o contrato, tomaremos uma decisão.	Wanneer we het contract zien, nemen we een beslissing.	virmos komt van ver, niet van vir.
Quando vierem os convidados, abre o vinho.	Wanneer de gasten komen, maak dan de wijn open.	vierem komt van vir.
Quando tiveres acabado, chama-me.	Roep me wanneer je klaar bent.	Samengestelde vorm: het afmaken ligt vóór het roepen.

Veelgemaakte fouten

De tegenwoordige tijd uit het Nederlands overnemen

• Onjuist: Quando chegas amanhã, telefona-me.
• Juist: Quando chegares amanhã, telefona-me.
• Waarom: ‘Morgen’ maakt duidelijk dat het aankomen nog moet gebeuren. Waar het Nederlands ‘wanneer je aankomt’ zegt, vraagt het Portugees hier om de conjuntivo futuro.

De infinitief als algemene regel behandelen

• Onjuist: Se ter tempo, irei.
• Juist: Se tiver tempo, irei.
• Waarom: Bij regelmatige werkwoorden lijkt de eerste of derde persoon op de infinitief, maar onregelmatige werkwoorden behouden de stam uit de verleden tijd: tiveram → tiver.

De conjuntivo presente gebruiken omdat de hoofdzin over de toekomst gaat

• Onjuist: Quando venhas, falaremos.
• Juist: Quando vieres, falaremos.
• Waarom: venhas is conjunctivo presente en past bijvoorbeeld in Espero que venhas (‘Ik hoop dat je komt’). Na toekomstig quando gebruik je vieres.

Se tiver en se tivesse verwisselen

• Onjuist voor een open plan: Se tivesse tempo amanhã, irei.
• Juist: Se tiver tempo amanhã, irei.
• Waarom: Se tiver laat de mogelijkheid open. Se tivesse tempo, iria presenteert de situatie als hypothetischer of in strijd met de werkelijkheid en hoort bij een voorwaardelijke hoofdzin.

vir en ver door elkaar halen

• Onjuist: Quando vires a Lisboa, visita-nos.
• Juist: Quando vieres a Lisboa, visita-nos.
• Waarom: vieres komt van vir (‘komen’). Vires komt van ver (‘zien’), zoals in quando vires o mar.

Denken dat de hoofdzin altijd in de toekomende tijd moet staan

• Onnodig stijf: Assim que puder, telefonarei.
• Ook natuurlijk: Assim que puder, telefono.
• Waarom: In de hoofdzin zijn een echte toekomende tijd, een tegenwoordige tijd met toekomstbetekenis en een gebiedende wijs mogelijk. De keuze hangt af van bedoeling en stijl, niet van de vorm in de bijzin.

Gebruiksnotities

In Portugal heet deze wijs meestal conjuntivo; in Brazilië is subjuntivo de gebruikelijkste term. Futuro do conjuntivo en futuro do subjuntivo verwijzen dus naar hetzelfde grammaticale systeem. De vorm zelf is in beide varianten levend en heel gewoon, ook in informele gesprekken.

De keuze van persoon verschilt wel. Europees Portugees gebruikt tu veelvuldig en heeft daardoor vormen als chegares, tiveres en fizeres. In grote delen van Brazilië is você gebruikelijk; daarbij hoort de derde persoon: quando você chegar, se você tiver. Voor meervoudig ‘jullie’ staat vaak vocês met chegarem of tiverem. Dit is geen vereenvoudiging van de tijd, maar gewone persoonscongruentie: het werkwoord past zich aan het onderwerp aan.

De hoofdzin kan verschillende vormen krijgen:

• toekomende tijd: Se puder, ajudarei. — Als ik kan, zal ik helpen.
• tegenwoordige tijd met toekomstbetekenis: Se puder, ajudo. — Als ik kan, help ik.
• gebiedende wijs: Se puderes, ajuda-me. — Help me als je kunt.

In alledaagse taal klinkt de tegenwoordige tijd in de hoofdzin vaak directer en minder formeel dan een vorm als ajudarei. De conjunctief in de bijzin blijft echter nodig.

Let ook op enquanto. Bij een bestaande of herhaalde situatie staat vaak de indicatief: Enquanto trabalho, ouço música — ‘Terwijl ik werk, luister ik naar muziek.’ Gaat het om een nog toekomstige periode, dan past de conjuntivo futuro: Enquanto estiveres aqui, podes usar este quarto — ‘Zolang je hier bent, kun je deze kamer gebruiken.’

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een handeling die vóór een ander toekomstmoment voltooid is

Met tiver of, formeler, houver in de conjuntivo futuro plus een voltooid deelwoord (de vorm zoals feito, ‘gedaan’) maak je een samengestelde vorm. Die benadrukt dat iets voltooid moet zijn vóór een ander toekomstmoment:

• Quando tiveres terminado, envia o ficheiro. — Wanneer je klaar bent, stuur het bestand.
• Assim que tivermos recebido o pagamento, enviaremos a encomenda. — Zodra we de betaling hebben ontvangen, versturen we de bestelling.
• Se houverem concluído o trabalho até sexta-feira, poderão descansar. — Als zij het werk uiterlijk vrijdag hebben afgerond, kunnen ze rusten.

In gewoon taalgebruik is ter meestal de vanzelfsprekende hulpwerkwoordkeuze. Haver komt vaker formeel of schrijftalig over.

Vaste patronen met een open uitkomst

De conjuntivo futuro leeft ook in krachtige patronen waarin alle mogelijkheden worden omvat:

• Aconteça o que acontecer, ficarei contigo. — Wat er ook gebeurt, ik blijf bij je.
• Venha quem vier, não abras a porta. — Wie er ook komt, doe de deur niet open.
• Custe o que custar, terminaremos hoje. — Koste wat het kost, we maken het vandaag af.
• Seja onde for, encontraremos o lugar. — Waar het ook is, we zullen de plek vinden.

Vaak staat in het eerste deel een tegenwoordige conjunctief (aconteça, venha, custe, seja) en in het tweede deel de toekomstige vorm (acontecer, vier, custar, for). Leer zulke combinaties eerst als herkenbare gehelen; ze zijn idiomatisch en laten goed zien dat de uitkomst volledig openblijft.

Conjuntivo futuro of persoonlijke infinitief?

Bij regelmatige werkwoorden zien beide systemen er hetzelfde uit: falar, falares, falar, falarmos, falardes, falarem. Toch hebben ze een andere functie.

• Quando falarmos com ela, explicaremos tudo. — Wanneer we met haar spreken, leggen we alles uit. (quando leidt een toekomstige bijzin in.)
• É importante falarmos com ela. — Het is belangrijk dat we met haar spreken. (persoonlijke infinitief na een onpersoonlijke uitdrukking.)

Bij een onregelmatig werkwoord wordt het verschil zichtbaar:

• Quando fizermos o jantar... — Wanneer we het avondeten maken... (conjuntivo futuro)
• Para fazermos o jantar... — Om het avondeten te maken... (persoonlijke infinitief)

Kijk dus niet alleen naar de uitgang. Let op het verbindingswoord, de betekenis van de bijzin en de stam.

Oefentips

1. Werk vanuit de verleden tijd. Schrijf voor tien veelgebruikte werkwoorden telkens drie vormen op: tiveram → tiver → tiveres, fizeram → fizer → fizeres. Zo leer je één betrouwbaar patroon in plaats van losse uitzonderingen.
2. Maak drietallen met dezelfde Nederlandse vertaling. Vergelijk bijvoorbeeld quando tenho tempo (gewoonte), quando tiver tempo (toekomst) en se tivesse tempo (hypothese). Benoem hardop welk betekenisverschil de Portugese vorm uitdrukt.
3. Koppel een aanleiding aan een eigen plan. Maak dagelijks korte zinnen met quando, se, assim que en enquanto: Assim que chegar a casa... of Se tiver tempo amanhã.... Wissel daarna van persoon, zodat je niet alleen de vorm zonder uitgang oefent.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: De conjuntivo presente — legt uit hoe het Portugees wensen, twijfel, gevoelens en noodzaak in bijzinnen uitdrukt.