Conjuntivo presente in het Portugees

In het kort

De conjuntivo presente drukt niet zomaar een feit uit, maar bijvoorbeeld een wens, twijfel, emotie of noodzaak: Espero que estejas bem betekent ‘Ik hoop dat het goed met je gaat’. Je maakt de regelmatige vormen vanuit de eu-vorm van de tegenwoordige tijd: haal de laatste -o weg en gebruik bij werkwoorden op -ar de uitgangen met e, en bij werkwoorden op -er en -ir die met a.

Overzicht

De conjuntivo is een wijs: een vorm van het werkwoord die laat zien hoe de spreker de inhoud beoordeelt. In plaats van de inhoud als een rechtstreeks feit te presenteren, zet de spreker die neer als gewenst, onzeker, gevoeld, noodzakelijk of afhankelijk van een voorwaarde. In het Nederlands heet zo'n wijs de aanvoegende wijs, maar die is in het dagelijkse taalgebruik grotendeels verdwenen. Daardoor vertaal je de Portugese conjuntivo meestal met een gewone Nederlandse werkwoordsvorm.

Je komt de conjuntivo presente vanaf niveau B1 veel tegen in zinnen met twee zinsdelen: een hoofdzin en een bijzin die vaak met que (‘dat’) begint. Vergelijk Sei que ele vem (‘Ik weet dat hij komt’) met Duvido que ele venha (‘Ik betwijfel of hij komt’). In de eerste zin gaat de spreker uit van een feit en staat vem in de indicativo (de gewone aantonende wijs). In de tweede zin maakt de twijfel de vorm venha nodig.

Het woord presente betekent niet dat de handeling altijd precies nu plaatsvindt. De vorm kan ook naar later verwijzen: Quero que venhas amanhã (‘Ik wil dat je morgen komt’). Het gaat dus om de vorm en de kijk van de spreker, niet uitsluitend om kloktijd.

Zo werkt het

De basisstructuur

Een veelvoorkomend patroon is:

hoofdzin met aanleiding + que + ander onderwerp + conjuntivo presente

In Quero que tu venhas is eu het verzwegen onderwerp van quero, terwijl tu het onderwerp van venhas is. Het onderwerp is degene die iets doet of in een bepaalde toestand verkeert. Juist wanneer de twee zinsdelen een ander onderwerp hebben, is een bijzin met que heel gebruikelijk.

Heeft beide keren dezelfde persoon de hoofdrol, dan gebruikt het Portugees meestal de infinitief (de onverbogen woordenboekvorm):

• Quero sair cedo. — Ik wil vroeg weggaan.
• Quero que saias cedo. — Ik wil dat jij vroeg weggaat.

Regelmatige vormen maken

Neem eerst de eu-vorm van de gewone tegenwoordige tijd, verwijder de slot-o en voeg de uitgangen van de conjuntivo toe. Deze werkwijze is belangrijk, omdat ook veel werkwoorden met een afwijkende eu-vorm daardoor voorspelbaar worden.

Persoon	falar → falo → fal-	comer → como → com-	abrir → abro → abr-
eu	fale	coma	abra
tu	fales	comas	abras
ele/ela/você	fale	coma	abra
nós	falemos	comamos	abramos
vós	faleis	comais	abrais
eles/elas/vocês	falem	comam	abram

De uitgangen zijn dus:

• werkwoorden op -ar: -e, -es, -e, -emos, -eis, -em;
• werkwoorden op -er en -ir: -a, -as, -a, -amos, -ais, -am.

Het voornaamwoord vós is in alledaags taalgebruik zeldzaam. In Portugal gebruikt men meestal vocês voor meerdere aangesproken personen; in Brazilië eveneens. Toch is de vós-vorm nuttig om te herkennen in oudere teksten, gebeden en sommige regionale varianten.

Spelling die de uitspraak bewaart

Sommige spellingen veranderen om dezelfde klank te behouden. Dat is geen nieuwe uitspraakregel, maar een gevolg van de Portugese spelling.

Infinitief en eu-vorm	Conjuntivo	Wat gebeurt er?
ficar — fico	que eu fique	c wordt qu vóór e
pagar — pago	que eu pague	g wordt gu vóór e
começar — começo	que eu comece	ç wordt c vóór e
conhecer — conheço	que eu conheça	de stam van conheço blijft herkenbaar

De methode via de eu-vorm helpt ook bij veel stammen die op het eerste gezicht onregelmatig lijken:

• faço → faça, faças, faça…
• digo → diga, digas, diga…
• ponho → ponha, ponhas, ponha…
• trago → traga, tragas, traga…
• venho → venha, venhas, venha…
• ouço → ouça, ouças, ouça…

Belangrijke onregelmatige werkwoorden

Enkele zeer frequente werkwoorden moet je als afzonderlijk patroon leren.

Persoon	ser	estar	ir	ter	saber	dar
eu	seja	esteja	vá	tenha	saiba	dê
tu	sejas	estejas	vás	tenhas	saibas	dês
ele/ela/você	seja	esteja	vá	tenha	saiba	dê
nós	sejamos	estejamos	vamos	tenhamos	saibamos	demos
vós	sejais	estejais	vades	tenhais	saibais	deis
eles/elas/vocês	sejam	estejam	vão	tenham	saibam	deem

Let op vamos: die vorm kan zowel ‘wij gaan’ in de indicativo als ‘dat wij gaan’ in de conjuntivo zijn. De zinsbouw maakt duidelijk welke betekenis bedoeld is. Sinds de huidige Portugese spelling heeft deem geen accent.

Wanneer gebruik je deze vorm?

De hoofdzin bevat vaak een herkenbare aanleiding. Leer niet alleen losse woorden, maar hele combinaties met que.

Wens, wil of verzoek

• querer que — willen dat
• desejar que — wensen dat
• pedir que — vragen dat
• preferir que — liever willen dat

Quero que venhas gaat niet over een vastgesteld feit; de komst is wat iemand wil.

Gevoel of persoonlijke reactie

• esperar que — hopen dat
• ficar contente que — blij zijn dat
• lamentar que — betreuren dat
• ter medo de que — bang zijn dat

Bij een emotie gaat het er niet per se om dat de gebeurtenis onwaar is. De spreker presenteert haar vanuit een reactie: Lamento que não possas vir (‘Ik vind het jammer dat je niet kunt komen’).

Twijfel, ontkenning of onzekerheid

• duvidar que — betwijfelen dat/of
• não acreditar que — niet geloven dat
• não achar que — niet denken dat
• é possível que — het is mogelijk dat

Een bevestigende uitspraak als Acho que ele está em casa krijgt normaal de indicativo, omdat de spreker haar als waarschijnlijk of werkelijk voorstelt. Met ontkenning ontstaat vaak de conjuntivo: Não acho que ele esteja em casa.

Noodzaak, beoordeling of invloed

• é importante que — het is belangrijk dat
• é necessário que — het is noodzakelijk dat
• é melhor que — het is beter dat
• é preciso que — het is nodig dat
• recomendar que — aanbevelen dat

In É importante que estudes beoordeelt de spreker het studeren als belangrijk; er wordt niet beweerd dat je werkelijk studeert.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Quero que venhas.	Ik wil dat je komt.	Wens; tu-vorm van vir
Espero que estejas bem.	Ik hoop dat het goed met je gaat.	Hoop over de toestand van de ander
É importante que estudes todos os dias.	Het is belangrijk dat je elke dag studeert.	Beoordeling en noodzaak
Duvido que seja verdade.	Ik betwijfel of het waar is.	Twijfel; onregelmatig ser
A médica recomenda que eu descanse.	De arts raadt mij aan om rust te nemen.	Advies dat invloed op iemand uitoefent
Não acredito que eles saibam a resposta.	Ik geloof niet dat zij het antwoord weten.	Ontkend geloof; onregelmatig saber
Temos medo de que o voo seja cancelado.	We zijn bang dat de vlucht wordt geannuleerd.	Emotionele reactie op een mogelijkheid
Prefiro que vocês fiquem aqui.	Ik heb liever dat jullie hier blijven.	Voorkeur; spelling ficar → fiquem
É possível que chova esta tarde.	Het is mogelijk dat het vanmiddag regent.	Mogelijkheid, niet als feit gepresenteerd
Lamento que não possas vir à festa.	Ik vind het jammer dat je niet naar het feest kunt komen.	Gevoel; tu-vorm van poder
Peço que me digam a verdade.	Ik vraag u/jullie mij de waarheid te vertellen.	Verzoek; vocês-vorm van dizer
Talvez tenhamos tempo amanhã.	Misschien hebben we morgen tijd.	Talvez met een onzekere mogelijkheid
Fecho a janela para que o bebé durma.	Ik doe het raam dicht zodat de baby slaapt.	Doel met para que
Procuro alguém que fale neerlandês.	Ik zoek iemand die Nederlands spreekt.	De gezochte persoon is nog niet bepaald

De Nederlandse vertaling laat de wijs meestal niet zien. Je komt in ‘Ik wil dat je komt’ ziet er hetzelfde uit als in ‘Ik weet dat je komt’. In het Portugees is het verschil zichtbaar: quero que venhas, maar sei que vens. Dat is een van de belangrijkste gewoonten die een Nederlandstalige leerling bewust moet opbouwen.

Veelgemaakte fouten

De gewone tegenwoordige tijd na een duidelijke aanleiding gebruiken

• Onjuist: Espero que estás bem.
• Juist: Espero que estejas bem.
• Waarom: Esperar que drukt hier hoop uit. De Nederlandse vertaling gebruikt gewoon ‘bent’, maar het Portugees markeert de niet-feitelijke houding met de conjuntivo.

De infinitiefstam nemen zonder naar de eu-vorm te kijken

• Onjuist: Duvido que ele faza isso.
• Juist: Duvido que ele faça isso.
• Waarom: Begin bij eu faço. Verwijder de -o en voeg -a toe: faça. De eu-vorm onthult de juiste stam.

De uitgangen van -ar en -er/-ir verwisselen

• Onjuist: É importante que tu estudas.
• Juist: É importante que tu estudes.
• Waarom: Estudar eindigt op -ar en krijgt in de conjuntivo de reeks met e. Bij comer en abrir gebruik je juist de reeks met a: comas, abras.

Que gebruiken terwijl het onderwerp hetzelfde blijft

• Minder natuurlijk: Eu quero que eu saia cedo.
• Gewoonlijk: Eu quero sair cedo.
• Waarom: Als dezelfde persoon wil én vertrekt, kiest het Portugees meestal de infinitief. Met twee verschillende personen is que wel logisch: Quero que saias cedo.

Elke bijzin met que automatisch in de conjuntivo zetten

• Onjuist: Sei que ela esteja em casa.
• Juist: Sei que ela está em casa.
• Waarom: Que is alleen een verbindingswoord en veroorzaakt de wijs niet op zichzelf. Sei presenteert de inhoud als bekend feit, dus volgt de indicativo.

De conjuntivo presente gebruiken na toekomstig quando of se

• Onjuist: Quando tenhas tempo, liga-me.
• Juist: Quando tiveres tempo, liga-me.
• Waarom: Voor een onzekere toekomstige situatie na quando en se gebruikt het Portugees vaak de conjuntivo futuro. Die vorm hoort bij een vervolgniveau en moet je niet verwarren met tenhas.

Gebruiksnotities

In Portugal heet de wijs gewoonlijk conjuntivo; in Brazilië is subjuntivo de gebruikelijke benaming. Het grammaticale systeem is in wezen hetzelfde, al verschillen dagelijkse voorkeuren, voornaamwoorden en uitspraak per regio. De vormen venhas en estudes horen bij tu. Waar você de normale aanspreekvorm is, hoor je de derde persoon: que você venha, que você estude.

Na talvez staat vaak de conjuntivo wanneer de spreker een echte mogelijkheid openlaat: Talvez ele venha. Vooral in informeel Braziliaans taalgebruik komt bij talvez soms ook de indicativo voor. Als leerling is de conjuntivo hier de veilige neutrale keuze.

De keuze tussen indicativo en conjuntivo kan de betekenis verschuiven. Acredito que ele vem geeft vertrouwen in zijn komst weer. Não acredito que ele venha trekt die komst in twijfel. Toch is taal geen automatische lijst van ‘signaalwoorden’: context, zekerheid en de bedoeling van de spreker tellen mee.

Let ook op de tijdswaarde. Espero que ele esteja em casa agora verwijst naar nu, terwijl Espero que ele esteja em casa amanhã naar morgen verwijst. Voor een eerdere, al voltooide gebeurtenis heb je later de voltooide conjuntivo nodig, bijvoorbeeld Espero que ele tenha chegado (‘Ik hoop dat hij is aangekomen’).

Verder dan de basis

Voegwoorden met een doel, voorwaarde of grens

De conjuntivo presente verschijnt niet alleen na werkwoorden en onpersoonlijke uitdrukkingen. Sommige voegwoordelijke combinaties presenteren een handeling als doel, voorwaarde of iets dat nog niet bereikt is:

• para que — zodat: Repito para que todos entendam.
• antes que — voordat: Sai antes que comece a chover.
• sem que — zonder dat: Ele saiu sem que ninguém percebesse.
• até que — totdat: Espera até que eu termine.

Bij sem que ninguém percebesse staat een verleden vorm omdat de hele situatie in het verleden ligt. Het voorbeeld laat zien dat dezelfde aanleiding ook met andere tijden van de conjuntivo kan samengaan. Voor de kern op B1 concentreer je je eerst op tegenwoordige of toekomstige situaties met de conjuntivo presente.

Een onbekende of gewenste persoon of zaak

In een betrekkelijke bijzin — een zinsdeel dat nadere informatie geeft over een persoon of zaak — kan de conjuntivo aangeven dat die persoon of zaak nog niet vaststaat:

• Procuro um apartamento que tenha varanda. — Ik zoek een appartement dat een balkon heeft.
• Conheço um apartamento que tem varanda. — Ik ken een appartement dat een balkon heeft.

In de eerste zin is het appartement gewenst maar nog niet gevonden; in de tweede zin gaat het om een bestaand, bekend appartement. Het contrast tenha tegenover tem is dus betekenisvol.

Beleefde aanwijzingen en negatieve bevelen

Dezelfde vormen komen ook voor in bevelen. Een ontkennend bevel gebruikt de conjuntivo presente: Não fales tão depressa (‘Praat niet zo snel’) en Não se esqueçam (‘Vergeet het niet’ tegen meerdere personen). Formele of derde-persoonsbevelen gebruiken eveneens deze vormen: Entre, por favor (‘Komt u binnen’) en Tenha cuidado (‘Wees voorzichtig’). Dit gebruik wordt vaak apart behandeld bij de gebiedende wijs, maar het verklaart waarom je dezelfde vormen buiten een bijzin zonder que aantreft.

Verschillende tijden uit elkaar houden

De tegenwoordige conjuntivo is maar één deel van het systeem:

• Espero que venhas. — Ik hoop dat je komt: tegenwoordige conjuntivo.
• Esperava que viesses. — Ik hoopte dat je zou komen: onvoltooide verleden conjuntivo.
• Espero que tenhas vindo. — Ik hoop dat je gekomen bent: voltooide conjuntivo.
• Quando vieres, avisa-me. — Laat het me weten wanneer je komt: toekomstige conjuntivo.

Probeer deze vier patronen nog niet als één groot schema uit het hoofd te leren. Vraag eerst: is er een wens, twijfel, emotie of noodzaak, en gaat het om nu of later vanuit het huidige moment? Dan is de conjuntivo presente vaak de juiste eerste kandidaat.

Oefentips

1. Werk vanuit de eu-vorm. Schrijf dagelijks vijf reeksen op, bijvoorbeeld faço → faça, digo → diga en venho → venha. Zo leer je stammen in plaats van losse uitzonderingen.
2. Oefen contrastparen. Maak telkens één feitelijke en één niet-feitelijke zin: Sei que ele vem tegenover Duvido que ele venha. Dit werkt voor Nederlandstaligen beter dan alleen een lijst uitgangen leren, omdat het Nederlands het vormverschil niet meer duidelijk laat zien.
3. Leer hele aanleidingen. Zet op een kaart niet alleen esteja, maar bijvoorbeeld Espero que esteja…; niet alleen faças, maar É importante que faças…. Wissel daarna onderwerp en werkwoord, zodat je het patroon productief leert gebruiken.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Regelmatige werkwoorden op -ar — herhaal de gewone tegenwoordige tijd en de eu-vorm waarop veel stammen zijn gebaseerd.
• Vervolg: Aanleidingen voor de conjuntivo — verdiep welke uitdrukkingen en betekenissen deze wijs oproepen.
• Vervolg: Onvoltooide verleden tijd van de conjuntivo — voor wensen, twijfel en voorwaarden vanuit een verleden kader.
• Vervolg: Toekomstige conjuntivo — vooral belangrijk na onder meer quando en se bij een open toekomstige situatie.
• Vervolg: Voltooide conjuntivo — voor een eerdere handeling die als onzeker, gewenst of emotioneel beoordeeld wordt.