De voltooide conjunctief in het Portugees

In het kort

De Portugese conjuntivo perfeito vorm je met de tegenwoordige conjunctief van ter plus een voltooid deelwoord: tenha chegado, tenhas visto, tenham feito. Je gebruikt deze vorm wanneer iets al gebeurd kan zijn, terwijl de zin dat niet simpelweg als feit presenteert, maar bijvoorbeeld als hoop, twijfel, mogelijkheid of emotionele beoordeling: Espero que tenha chegado — ‘Ik hoop dat hij of zij is aangekomen.’

Overzicht

De conjunctief (conjuntivo in Portugal, vaak subjuntivo in Brazilië) is een werkwoordswijs: een vorm die laat zien hoe de spreker een gebeurtenis voorstelt. Het gaat dan niet om een neutrale vaststelling, maar bijvoorbeeld om iets wat gewenst, betwijfeld, mogelijk, noodzakelijk of emotioneel beoordeeld wordt. De conjuntivo perfeito voegt daar een voltooid perspectief aan toe: de handeling ligt vóór het moment van hopen, twijfelen of beoordelen.

Vergelijk Espero que ele venha met Espero que ele tenha vindo. In de eerste zin moet zijn komst nog plaatsvinden of wordt die als niet-voltooid voorgesteld: ‘Ik hoop dat hij komt.’ In de tweede zin kan hij al gekomen zijn: ‘Ik hoop dat hij gekomen is.’ Op B2-niveau is dit onderscheid belangrijk, omdat je niet alleen de juiste aanleiding voor de conjunctief moet herkennen, maar ook de juiste tijdsverhouding.

Voor Nederlandstaligen voelt dat aanvankelijk onnatuurlijk. Het Nederlands heeft in gewone zinnen geen aparte, productieve conjunctiefvorm meer. Zowel ‘Ik weet dat ze vertrokken is’ als ‘Ik betwijfel of ze vertrokken is’ bevat gewoon is vertrokken. In het Portugees verandert de werkwoordsvorm wel: Sei que ela partiu tegenover Duvido que ela tenha partido. Vertaal daarom niet alleen de Nederlandse werkwoordstijd; kijk ook naar de houding van de spreker.

Zo werkt het

De basisformule

De constructie bestaat uit twee delen:

aanleiding voor de conjunctief + que + tegenwoordige conjunctief van ter + voltooid deelwoord

Een voltooid deelwoord is de vorm die in het Nederlands in combinaties als heeft gewerkt en is gekomen staat. In het Portugees zijn dat vormen als trabalhado, chegado en vindo.

In Duvido que eles tenham entendido is duvido de aanleiding, tenham de persoonsvorm en entendido het voltooid deelwoord. Het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) van de bijzin is eles.

De vormen van ter

Persoon	Vorm	Voorbeeld
eu	tenha	que eu tenha falado
tu	tenhas	que tu tenhas falado
ele, ela, você	tenha	que ela tenha falado
nós	tenhamos	que nós tenhamos falado
vós	tenhais	que vós tenhais falado
eles, elas, vocês	tenham	que vocês tenham falado

Alleen ter verandert met de persoon. Het voltooid deelwoord blijft hetzelfde: eu tenha chegado, nós tenhamos chegado, elas tenham chegado. De vorm vós tenhais is volledig correct, maar komt in hedendaagse omgangstaal weinig voor. In Portugal gebruikt men gewoonlijk vocês tenham voor een meervoudig ‘jullie’; in Brazilië eveneens.

Het voltooid deelwoord maken

Bij regelmatige werkwoorden vervang je de uitgang van de infinitief (de onverbogen vorm, zoals falar) als volgt:

Infinitief	Uitgang	Voltooid deelwoord	Voorbeeld
falar	-ar → -ado	falado	tenha falado
comer	-er → -ido	comido	tenha comido
partir	-ir → -ido	partido	tenha partido

Veelgebruikte onregelmatige deelwoorden moet je apart leren:

Werkwoord	Voltooid deelwoord	Combinatie
abrir	aberto	tenha aberto
dizer	dito	tenha dito
escrever	escrito	tenha escrito
fazer	feito	tenham feito
pôr	posto	tenhamos posto
ver	visto	tenhas visto
vir	vindo	tenha vindo

Bij het hulpwerkwoord ter past het deelwoord zich niet aan geslacht of getal aan. Het is dus Ela tenha chegado en Elas tenham chegado, niet chegada of chegadas. Bij een lijdende vorm met ser kan het laatste deelwoord wél overeenkomen met het onderwerp: É possível que as cartas tenham sido enviadas.

Wanneer kies je deze tijd?

Er zijn twee voorwaarden:

1. De context vraagt om de conjunctief, bijvoorbeeld door twijfel, hoop, emotie, mogelijkheid of beoordeling.
2. De handeling in de bijzin wordt als al voltooid voorgesteld.

De hoofdzin staat vaak in de tegenwoordige tijd:

• Espero que tenham chegado bem. — Ik hoop nu dat ze goed zijn aangekomen.
• Duvido que ele tenha lido o relatório. — Ik betwijfel nu of hij het verslag heeft gelezen.
• É possível que nos tenhamos enganado. — Het is mogelijk dat we ons vergist hebben.

Ook een tegenwoordige beoordeling van een eerdere ervaring past hierbij: É o melhor concerto a que eu tenha assistido — ‘Het is het beste concert dat ik ooit heb bijgewoond.’

Verschil met de tegenwoordige conjunctief

Betekenis	Niet-voltooid of later	Al voltooid
hoop	Espero que ela venha. — Ik hoop dat ze komt.	Espero que ela tenha vindo. — Ik hoop dat ze gekomen is.
twijfel	Duvido que eles façam isso. — Ik betwijfel of ze dat doen/zullen doen.	Duvido que eles tenham feito isso. — Ik betwijfel of ze dat gedaan hebben.
mogelijkheid	É possível que chova. — Misschien gaat het regenen.	É possível que tenha chovido. — Misschien heeft het geregend.

Het verschil is dus niet ‘tegenwoordige tijd tegenover verleden tijd’ in eenvoudige zin. Het gaat om de vraag of de handeling vóór het huidige beoordelingsmoment al afgerond is.

Woordvolgorde met ontkenning en voornaamwoorden

Woorden als não, já en ainda staan normaal vóór ter: que não tenha chegado, que já tenham saído, que ainda não tenhas recebido. Een onbeklemtoond voornaamwoord zoals o in ‘het’ staat in een bijzin met que eveneens vóór de vervoegde vorm: Duvido que o tenham feito — ‘Ik betwijfel of ze het gedaan hebben.’

Bij wederkerende werkwoorden staat het voornaamwoord op dezelfde plek: É possível que se tenha esquecido — ‘Het is mogelijk dat hij of zij het vergeten is.’ In Europese varianten hoor je ook constructies als que se tenha ido embora; in Brazilië is que tenha ido embora zonder se veel gewoner.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlandse betekenis	Toelichting
Espero que tenha chegado.	Ik hoop dat hij of zij is aangekomen.	Huidige hoop over een voltooide aankomst.
Duvido que o tenham feito.	Ik betwijfel of ze het gedaan hebben.	o staat vóór tenham.
Alegro-me que tenhas vindo.	Ik ben blij dat je gekomen bent.	Emotionele reactie op iets uit het verleden.
É possível que se tenha ido.	Het is mogelijk dat hij of zij weggegaan is.	Mogelijkheid, met wederkerend se.
Não acredito que a Marta tenha mentido.	Ik geloof niet dat Marta gelogen heeft.	Ontkende overtuiging roept de conjunctief op.
Talvez nos tenhamos enganado.	Misschien hebben we ons vergist.	Talvez kan direct door de conjunctief gevolgd worden.
Lamento que não tenham podido ficar.	Het spijt me dat ze niet konden blijven.	Spijt over een afgeronde situatie.
É bom que já tenhas falado com ela.	Het is goed dat je al met haar hebt gesproken.	Een beoordeling met é bom que.
Procuro alguém que tenha trabalhado no Brasil.	Ik zoek iemand die in Brazilië heeft gewerkt.	De bedoelde persoon is nog niet geïdentificeerd.
Não há provas de que ele tenha recebido o dinheiro.	Er is geen bewijs dat hij het geld heeft ontvangen.	Gebrek aan zekerheid over een eerdere handeling.
Embora tenham perdido, jogaram muito bem.	Hoewel ze verloren hebben, speelden ze erg goed.	Embora neemt de conjunctief; het verlies is voltooid.
É o filme mais interessante que eu tenha visto este ano.	Het is de interessantste film die ik dit jaar heb gezien.	Beoordeling na een overtreffende trap.
Quem quer que tenha dito isso estava enganado.	Wie dat ook gezegd heeft, had het mis.	De identiteit van de persoon blijft open.
Espero que vocês tenham gostado do jantar.	Ik hoop dat jullie van het eten hebben genoten.	vocês vraagt om tenham.
Receio que a mensagem não tenha sido enviada.	Ik vrees dat het bericht niet verzonden is.	Voltooide lijdende vorm: tenha sido enviada.

Veelgemaakte fouten

De gewone verleden tijd gebruiken na een duidelijke aanleiding

• Onjuist: Espero que ele chegou bem.
• Juist: Espero que ele tenha chegado bem.
• Waarom: Espero que drukt hoop uit en vraagt hier om de conjunctief. Omdat de aankomst al voltooid kan zijn, heb je tenha chegado nodig.

Een infinitief na tenha zetten

• Onjuist: Duvido que tenha fazer isso.
• Juist: Duvido que tenha feito isso.
• Waarom: Na tenha staat een voltooid deelwoord, niet de infinitief. Van fazer is dat onregelmatige deelwoord feito.

Het deelwoord laten overeenkomen met de persoon

• Onjuist: Espero que elas tenham chegadas.
• Juist: Espero que elas tenham chegado.
• Waarom: Na ter blijft het deelwoord onveranderd. Het meervoud wordt al uitgedrukt door tenham.

Tenha gebruiken vanuit een volledig verleden gezichtspunt

• Onjuist: Eu queria que ele tenha vindo à festa.
• Juist: Eu queria que ele tivesse vindo à festa.
• Waarom: Bij queria ligt het beoordelingspunt zelf in het verleden. Dan is meestal de voltooid verleden conjunctief nodig: tivesse vindo. Tenha vindo hoort in de kern bij een huidig beoordelingspunt.

Automatisch de conjunctief gebruiken bij elke voltooide handeling

• Onjuist: Sei que ela tenha saído.
• Juist: Sei que ela saiu.
• Waarom: Sei que presenteert de informatie als feit en neemt daarom normaal de indicatief (de gewone feitelijke werkwoordsvorm). Voltooidheid alleen veroorzaakt geen conjunctief.

De Nederlandse hulpwerkwoorden hebben en zijn letterlijk volgen

• Onjuist: Espero que ela seja chegada.
• Juist: Espero que ela tenha chegado.
• Waarom: Ook als het Nederlands ‘is aangekomen’ zegt, vormt het Portugees deze samengestelde tijd met ter, niet met ser.

Gebruiksnotities

Portugal en Brazilië

De grammaticale constructie is in Portugal en Brazilië dezelfde. De gebruikelijke naam verschilt: pretérito perfeito do conjuntivo is gangbaar in Europees Portugees, terwijl Braziliaanse grammatica’s meestal pretérito perfeito do subjuntivo zeggen. Ook de aanspreekvorm beïnvloedt de persoonsvorm: bij tu krijg je tenhas en bij você tenha. Welke aanspreekvorm natuurlijk klinkt, verschilt per regio.

Sommige voorbeeldzinnen klinken per variant anders zonder dat de tijd verandert. Europees Portugees gebruikt bijvoorbeeld gemakkelijk Alegro-me por teres vindo naast Alegro-me que tenhas vindo. In Brazilië klinkt Fico feliz que você tenha vindo vaak natuurlijker. De infinitiefconstructie por teres vindo is vooral handig wanneer de handelende persoon duidelijk is; de constructie met que laat juist expliciet een eigen onderwerp in de bijzin toe.

Geen één-op-éénvertaling van de Nederlandse voltooide tijd

De vorm lijkt op Nederlands ‘heeft gedaan’ of ‘is gekomen’, maar de keuze wordt door de hele zin bepaald. Nederlands gebruikt vaak of na twijfel: ‘Ik betwijfel of hij gekomen is.’ Portugees gebruikt hier doorgaans que: Duvido que ele tenha vindo. Een letterlijke omzetting met se is dan niet de veilige keuze.

Let ook op het Portugese pretérito perfeito composto van de indicatief, zoals tenho estudado. Dat betekent vaak dat iets de laatste tijd herhaaldelijk of voortdurend gebeurt: Tenho estudado muito ultimamente — ‘Ik studeer de laatste tijd veel.’ Het is dus niet automatisch de gewone Portugese tegenhanger van Nederlands ‘ik heb gestudeerd’. Tenha estudado is weer een conjunctiefvorm en wordt door een passende context opgeroepen.

Feit, twijfel en ontkenning

Een bevestigde overtuiging krijgt meestal de indicatief: Acho que ele chegou — ‘Ik denk dat hij aangekomen is.’ Bij ontkenning of duidelijke twijfel is de conjunctief gebruikelijk: Não acho que ele tenha chegado en Duvido que ele tenha chegado. Toch gaat het niet om een mechanisch lijstje. Met intonatie en woordkeus kan een spreker meer of minder zekerheid uitdrukken. Leer daarom de veelvoorkomende combinaties als geheel: é possível que, duvido que, não acredito que, lamento que.

Verdieping

Betrekkelijke bijzinnen zonder vast referentiepunt

De voltooide conjunctief verschijnt ook in betrekkelijke bijzinnen wanneer de bedoelde persoon of zaak niet vaststaat. In Procuro alguém que tenha vivido em Angola zoekt de spreker iemand met een bepaalde ervaring, maar die persoon is nog niet geïdentificeerd. Als het om een bekende persoon gaat, ligt de indicatief meer voor de hand: Conheço alguém que viveu em Angola — ‘Ik ken iemand die in Angola heeft gewoond.’

Hetzelfde patroon zie je bij open formuleringen als quem quer que tenha feito isso (‘wie dit ook gedaan heeft’) en na ontkenning: Não conheço ninguém que tenha lido todos os livros (‘Ik ken niemand die alle boeken heeft gelezen’).

Overtreffende trap en persoonlijke ervaring

Na een overtreffende trap kan de conjunctief benadrukken dat de uitspraak binnen iemands ervaring of beoordeling valt: É a melhor refeição que eu tenha comido aqui. De spreker presenteert geen kaal historisch feit, maar selecteert uit een open verzameling ervaringen. In spontaan taalgebruik komt ook de indicatief voor, vooral wanneer de feiten concreet en afgesloten worden voorgesteld. Voor actief gebruik is de conjunctief na formuleringen als o melhor que... en a coisa mais estranha que... een veilig en verzorgd patroon.

De voltooide lijdende vorm

Met tenha sido + deelwoord krijg je een voltooide lijdende constructie:

• É possível que o contrato tenha sido assinado. — Mogelijk is het contract ondertekend.
• Duvido que as encomendas tenham sido entregues. — Ik betwijfel of de bestellingen bezorgd zijn.

Hier blijft sido altijd gelijk, maar het laatste deelwoord sluit aan bij het onderwerp: contrato assinado, encomendas entregues. Dat is anders dan de gewone actieve vorm met ter, waarin het deelwoord onveranderd blijft.

Verleden perspectief: tivesse + deelwoord

Wanneer zowel de beoordeling als de eerdere handeling vanuit het verleden worden bekeken, gebruik je meestal tivesse, tivesses, tivéssemos, tivessem + deelwoord:

Huidig perspectief	Verleden perspectief
Espero que tenha vindo. — Ik hoop dat hij gekomen is.	Esperava que tivesse vindo. — Ik hoopte dat hij gekomen was.
É pena que tenham perdido. — Het is jammer dat ze verloren hebben.	Foi pena que tivessem perdido. — Het was jammer dat ze verloren hadden.

Dit onderscheid wordt in werkelijke gesprekken soms beïnvloed door wat nog relevant voelt op het spreekmoment. De kern blijft echter betrouwbaar: tenha feito kijkt vanuit het heden terug; tivesse feito kijkt vanuit een verleden moment verder terug of drukt een niet-werkelijke situatie uit.

Oefentips

1. Maak steeds een paar van twee zinnen. Begin met Espero que venha en verander daarna alleen het tijdsperspectief: Espero que tenha vindo. Doe hetzelfde met faça/tenha feito, leia/tenha lido en saia/tenha saído.
2. Leer aanleidingen als vaste blokken. Schrijf vijf starters op — Espero que, Duvido que, É possível que, Lamento que, Não acredito que — en maak bij elk één zin over iets wat al gebeurd kan zijn.
3. Markeer de twee beslissingen tijdens het lezen. Onderstreep eerst waarom de conjunctief wordt gebruikt en omcirkel daarna het woord dat laat zien dat de handeling voltooid is, zoals já, ontem of het deelwoord zelf. Zo voorkom je dat je alleen losse vormen uit het hoofd leert.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Tegenwoordige conjunctief — de vormen tenha, tenhas, tenhamos en tenham volgen dit systeem.
• Verdere stap: Onvoltooid verleden conjunctief — nodig wanneer de afhankelijke handeling tegelijk met of later dan een verleden gezichtspunt ligt.
• Verdere stap: Toekomende conjunctief — gebruikt voor onzekere toekomstige situaties na onder meer quando en se.