Conjuntivo imperfeito in het Portugees

In het kort

De conjuntivo imperfeito drukt meestal een gewenste, betwijfelde, denkbeeldige of niet-verwezenlijkte situatie uit vanuit een verleden standpunt: Queria que viesses betekent ‘Ik wilde dat je kwam’. Je vormt deze tijd vanuit de derde persoon meervoud van de pretérito perfeito: haal -ram weg en voeg -sse, -sses, -sse, -ssemos, -sseis, -ssem toe. In een onwerkelijke voorwaarde staat vaak se + conjuntivo imperfeito, met een voorwaardelijke vorm in de hoofdzin: Se pudesse, faria isso.

Overzicht

De conjuntivo is een werkwoordswijze: een reeks werkwoordsvormen waarmee de spreker iets niet eenvoudig als feit presenteert. De conjuntivo imperfeito is de verleden vorm binnen dat systeem. In Brazilië heet dezelfde wijs meestal subjuntivo en de volledige naam pretérito imperfeito do subjuntivo; in Portugal zijn conjuntivo en pretérito imperfeito do conjuntivo gebruikelijk.

Op B2-niveau heb je deze vorm nodig om verder te gaan dan eenvoudige feiten. Je gebruikt hem onder meer na een wens, twijfel, emotie of noodzaak in het verleden, in onwerkelijke voorwaarden met se, na como se en bij sommige wensen met oxalá. Hij komt ook voor in bijzinnen (zinsdelen die van een hoofdzin afhangen) waarin iemand of iets in het verleden gezocht, gewenst of voorgesteld werd.

Voor Nederlandstaligen is vooral dit verschil belangrijk: het Nederlands heeft hiervoor geen herkenbare, productieve uitgang. ‘Als ik tijd had, zou ik gaan’ gebruikt gewoon had en zou gaan. Het Portugees markeert de niet-werkelijke voorwaarde nadrukkelijk op het eerste werkwoord: Se tivesse tempo, iria. Vertaal daarom niet alleen woord voor woord; vraag je af of de situatie als feit, mogelijkheid, wens of gedachte wordt voorgesteld.

Hoe het werkt

De vorm afleiden van de voltooide verleden tijd

Neem de vorm voor eles/elas/vocês in de pretérito perfeito (de enkelvoudige verleden tijd voor een voltooide gebeurtenis), verwijder -ram en voeg de uitgangen toe.

Infinitief	Derde persoon meervoud	Stam na weglaten van -ram	Nieuwe vorm
falar	falaram	fala-	falasse
comer	comeram	come-	comesse
partir	partiram	parti-	partisse
fazer	fizeram	fize-	fizesse
poder	puderam	pude-	pudesse
ser/ir	foram	fo-	fosse

Deze afleiding is betrouwbaarder dan een aparte lijst ‘onregelmatige stammen’ uit het hoofd leren. Als je fizeram, tiveram en vieram kent, krijg je vanzelf fizesse, tivesse en viesse. Let wel op dat je werkelijk van de voltooide verleden tijd vertrekt, niet van de tegenwoordige tijd.

De volledige uitgangen

Persoon	Uitgang	falar	comer	partir
eu	-sse	falasse	comesse	partisse
tu	-sses	falasses	comesses	partisses
ele/ela/você	-sse	falasse	comesse	partisse
nós	-ssemos	falássemos	comêssemos	partíssemos
vós	-sseis	falásseis	comêsseis	partísseis
eles/elas/vocês	-ssem	falassem	comessem	partissem

Bij nós en vós geeft een accent de beklemtoonde klinker aan. De vós-vorm is correct, maar in alledaagse taal zeldzaam. In Portugal gebruikt men meestal vocês met de derde persoon meervoud; in Brazilië eveneens.

Veel voorkomende werkwoorden volgen exact dezelfde regel:

Infinitief	Voltooid verleden, meervoud	Conjuntivo imperfeito, eu/ele
estar	estiveram	estivesse
ter	tiveram	tivesse
dizer	disseram	dissesse
trazer	trouxeram	trouxesse
vir	vieram	viesse
pôr	puseram	pusesse
saber	souberam	soubesse
querer	quiseram	quisesse
dar	deram	desse
ver	viram	visse

Na een hoofdzin in het verleden

Een werkwoord of uitdrukking die in het heden de tegenwoordige conjuntivo oproept, krijgt vanuit een verleden standpunt vaak de conjuntivo imperfeito:

Heden	Verleden
Quero que venhas. — Ik wil dat je komt.	Queria que viesses. — Ik wilde dat je kwam.
Duvido que ele saiba. — Ik betwijfel of hij het weet.	Duvidava que ele soubesse. — Ik betwijfelde of hij het wist.
É importante que participem. — Het is belangrijk dat ze deelnemen.	Era importante que participassem. — Het was belangrijk dat ze deelnamen.

De verleden tijd alleen is echter geen automatische reden voor de conjuntivo. De betekenis van de hoofdzin blijft beslissend. Eu sabia que ele estava em casa (‘Ik wist dat hij thuis was’) presenteert de bijzin als een feit en gebruikt dus de aantonende wijs, niet estivesse. Vergelijk Eu duvidava que ele estivesse em casa: daar wordt het feit juist betwijfeld.

Onwerkelijke voorwaarden met se

Voor een onwaarschijnlijke, denkbeeldige of met de werkelijkheid strijdige situatie in het heden of de toekomst gebruik je vaak dit patroon:

se + conjuntivo imperfeito + condicional

• Se tivesse dinheiro, compraria uma casa. — Als ik geld had, zou ik een huis kopen.
• Se morássemos perto, ver-nos-íamos mais vezes. — Als we dichtbij woonden, zouden we elkaar vaker zien.

De condicional is de voorwaardelijke vorm, zoals faria, iria en gostaria. In informele taal, vooral in Brazilië, kan in de hoofdzin ook de gewone onvoltooid verleden tijd staan: Se eu tivesse dinheiro, comprava uma casa. Dat is heel gangbaar in gesprekken, maar voor neutraal geschreven Portugees is compraria de veiligste keuze.

Verwar dit patroon niet met een open, reële mogelijkheid in de toekomst. Dan gebruikt het Portugees de conjuntivo futuro:

• Se puder amanhã, vou contigo. — Als ik morgen kan, ga ik met je mee. Mogelijkheid staat nog open.
• Se pudesse, iria contigo. — Als ik kon, zou ik met je meegaan. De mogelijkheid is denkbeeldig of onwaarschijnlijk.

Andere veelvoorkomende inleidingen

Na como se (‘alsof’) staat normaal de conjuntivo imperfeito wanneer de vergelijking gelijktijdig is met het genoemde moment: Ele fala como se soubesse tudo (‘Hij praat alsof hij alles weet’). Ook na een hoofdwerkwoord in het heden blijft hier dus vaak soubesse staan, omdat como se zelf een niet-feitelijke vergelijking uitdrukt.

Met oxalá drukt de vorm een sterke, vaak moeilijk te verwezenlijken wens uit: Oxalá estivesses aqui (‘Was je maar hier’). Voor een meer open wens over heden of toekomst kan de tegenwoordige conjuntivo staan: Oxalá chegue a tempo (‘Hopelijk komt hij op tijd’).

Ook vaste voegwoorden en zinsbouw kunnen de vorm oproepen wanneer het standpunt in het verleden ligt:

• embora estivesse cansada — hoewel ze moe was;
• para que todos entendessem — zodat iedereen het begreep;
• antes que começasse — voordat het begon;
• procurava alguém que falasse neerlandês — ik zocht iemand die Nederlands sprak.

In het laatste voorbeeld is die persoon niet als bekende werkelijkheid vastgesteld. Bij een concrete, bekende persoon ligt de aantonende wijs meer voor de hand: Conhecia uma pessoa que falava neerlandês (‘Ik kende iemand die Nederlands sprak’).

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Queria que viesses mais cedo.	Ik wilde dat je eerder kwam.	Wens vanuit het verleden.
Duvidávamos que fosse verdade.	We betwijfelden of het waar was.	Twijfel, dus geen vaststaand feit.
Era necessário que todos assinassem.	Het was noodzakelijk dat iedereen tekende.	Onpersoonlijke noodzaak in het verleden.
Falei devagar para que me entendessem.	Ik sprak langzaam zodat ze me begrepen.	Doel van een handeling in het verleden.
Embora estivesse cansada, continuou a trabalhar.	Hoewel ze moe was, bleef ze werken.	Toegeving met embora.
Procurávamos um hotel que tivesse piscina.	We zochten een hotel met een zwembad.	Het gewenste hotel was nog niet gevonden.
Se pudesse, fá-lo-ia hoje.	Als ik kon, zou ik het vandaag doen.	Onwerkelijke voorwaarde; formele Europese voornaamwoordplaatsing.
Se tivéssemos mais tempo, visitaríamos o Porto.	Als we meer tijd hadden, zouden we Porto bezoeken.	Denkbeeldige situatie in het heden.
Oxalá estivesses aqui.	Was je maar hier.	Moeilijk vervulbare wens.
Ele age como se fosse o dono.	Hij doet alsof hij de eigenaar is.	Niet-feitelijke vergelijking.
Ela olhou para mim como se não me conhecesse.	Ze keek me aan alsof ze me niet kende.	Vergelijking vanuit een verleden moment.
Não havia ninguém que soubesse reparar o aparelho.	Er was niemand die het apparaat kon repareren.	Ontkennend, niet-bestaand antecedent.
Pedi-lhes que esperassem lá fora.	Ik vroeg hun buiten te wachten.	Verzoek in het verleden.
Se eu fosse tu, aceitava a proposta.	Als ik jou was, zou ik het voorstel aannemen.	Vaste manier om advies te geven; informele hoofdzin.

Veelgemaakte fouten

De gewone verleden tijd na onwerkelijk se gebruiken

• Onjuist: Se eu tinha tempo, viajaria mais.
• Juist: Se eu tivesse tempo, viajaria mais.
• Waarom: bij een denkbeeldige huidige situatie vraagt se om de conjuntivo imperfeito. De Nederlandse vorm ‘als ik tijd had’ helpt hier niet: Portugees tinha beschrijft normaal werkelijk bezit van tijd in het verleden.

De vorm van de infinitief afleiden

• Onjuist: Se ele fazesse isso...
• Juist: Se ele fizesse isso...
• Waarom: vertrek van fizeram, niet rechtstreeks van fazer: fizeram → fize- → fizesse.

De toekomende conjuntivo verwarren met de imperfeito

• Onjuist: Se pudesse amanhã, telefonarei. als de mogelijkheid nog gewoon openstaat.
• Juist: Se puder amanhã, telefonarei.
• Waarom: puder hoort bij een reële toekomstige voorwaarde; pudesse maakt de situatie hypothetischer of minder waarschijnlijk.

Altijd de conjuntivo kiezen na een hoofdzin in het verleden

• Onjuist: Eu sabia que ela estivesse doente.
• Juist: Eu sabia que ela estava doente.
• Waarom: saber presenteert de informatie hier als bekend feit. Alleen de tijd van de hoofdzin bepaalt de wijs niet.

Het accent in de nós-vorm vergeten

• Onjuist: Se nos tivessemos tempo...
• Juist: Se nós tivéssemos tempo...
• Waarom: het werkwoord krijgt een accent: tivéssemos. Het onderwerp nós heeft zelf ook een accent; zonder accent is nos een voornaamwoord met een andere functie.

Een verleden gemiste kans met de enkelvoudige vorm uitdrukken

• Minder precies: Se tivesse tempo ontem, teria ido.
• Juist: Se tivesse tido tempo ontem, teria ido.
• Waarom: voor een voorwaarde die vóór een ander verleden gevolg had moeten zijn voltooid, gebruik je het samengestelde voltooid verleden van de conjuntivo: tivesse + voltooid deelwoord.

Gebruiksnotities

In Portugal heet de wijs doorgaans conjuntivo; in Brazilië is subjuntivo de normale term. De vormen zelf zijn in de standaardtaal gelijk. Verschillen vallen eerder op in persoonlijke voornaamwoorden, voornaamwoordplaatsing en de keuze van de hoofdzin. Zo klinkt fá-lo-ia formeel en vooral Europees-Portugees. In alledaags Braziliaans Portugees ligt faria isso veel meer voor de hand.

De combinatie se + conjuntivo imperfeito is zowel in spreken als schrijven zeer gewoon. De voorwaardelijke vorm in de hoofdzin klinkt neutraal: Se soubesse, diria. Een hoofdzin met de onvoltooid verleden tijd, zoals Se soubesse, dizia, is informeel maar wijdverbreid, zeker in gesproken taal. Beschouw die variant niet als bewijs dat beide werkwoorden dezelfde tijd moeten hebben; de eerste vorm blijft een conjuntivo-vorm op -sse.

Fosse kan van zowel ser als ir komen, want beide werkwoorden hebben foram in de voltooide verleden tijd. De context lost de dubbelzinnigheid meestal direct op: Se fosse médico betekent ‘Als hij arts was’, terwijl Se fosse ao médico ‘Als hij naar de dokter ging’ betekent.

Verder dan de basis

Gelijktijdigheid tegenover voortijdigheid

De conjuntivo imperfeito plaatst de inhoud meestal tegelijk met of later dan het verleden referentiepunt:

• Esperava que ele chegasse cedo. — Ik hoopte dat hij vroeg zou komen.
• Duvidava que ele estivesse em casa. — Ik betwijfelde of hij thuis was.

Is de handeling in de bijzin al eerder voltooid, dan gebruik je het mais-que-perfeito composto do conjuntivo: tivesse of houvesse + voltooid deelwoord (de vorm zoals gekomen of gedaan die in een samengestelde tijd staat).

• Duvidava que ele tivesse chegado. — Ik betwijfelde of hij aangekomen was.
• Oxalá tivesses vindo. — Was je maar gekomen.
• Como se nada tivesse acontecido. — Alsof er niets gebeurd was.

Dit onderscheid voorkomt een veelvoorkomende vaagheid. Queria que viesses gaat over komen dat toen nog gewenst was; queria que tivesses vindo kijkt terug op komen dat al had moeten gebeuren.

Tijd gezien vanuit gerapporteerde taal

In indirecte rede kan een toekomstige gebeurtenis vanuit een verleden spreekmoment met de conjuntivo imperfeito worden bekeken:

• Rechtstreeks: Quando chegares, telefona-me. — Wanneer je aankomt, bel me.
• Gerapporteerd: Pedi-te que me telefonasses quando chegasses. — Ik vroeg je me te bellen wanneer je aankwam.

De gebeurtenis was toekomstig voor degene die sprak, maar het hele perspectief ligt nu in het verleden. Dit is onderdeel van de ruimere concordância dos tempos, de afstemming van werkwoordstijden tussen hoofdzin en bijzin.

Niet-bestaande en niet-geïdentificeerde personen of zaken

In betrekkelijke bijzinnen kan de conjuntivo imperfeito laten zien dat de bedoelde persoon of zaak niet vaststond:

• Precisávamos de alguém que pudesse começar imediatamente. — We hadden iemand nodig die onmiddellijk kon beginnen.
• Não encontrei nenhum livro que explicasse isso bem. — Ik vond geen enkel boek dat dit goed uitlegde.

Zodra je over een concrete, bekende persoon of zaak vertelt, wordt de aantonende wijs normaal: Conheci uma professora que explicava isso muito bem (‘Ik kende een docente die dit heel goed uitlegde’). Het verschil draait dus niet alleen om verleden tijd, maar ook om bestaan en identificeerbaarheid.

Voorzichtige en vaste formuleringen

Se eu fosse a ti (gebruikelijk in Portugal) en se eu fosse você (gebruikelijk in Brazilië) leiden vaak advies in: ‘Als ik jou was’. Daarnaast kan quem me dera een sterke, vaak onhaalbare wens uitdrukken: Quem me dera que fosse assim! (‘Was het maar zo!’). Zulke uitdrukkingen zijn nuttig om als geheel te herkennen; ze volgen wel hetzelfde idee van afstand tot de werkelijkheid.

Oefentips

1. Werk vanuit de eles-vorm. Maak dagelijks vijf ketens zoals fizeram → fize- → fizesse en vervoeg daarna alle personen. Neem vooral ter, estar, fazer, poder, dizer, vir en pôr.
2. Oefen in paren. Zet een reële mogelijkheid naast een denkbeeldige: Se posso, vou / Se puder amanhã, irei / Se pudesse, iria. Zo leer je betekenis kiezen in plaats van alleen uitgangen invullen.
3. Verschuif het standpunt. Verander Quero que venhas in Queria que viesses en Espero que tenha chegado in Esperava que tivesse chegado. Zeg telkens hardop waarom de tijd in de bijzin mee verandert.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Conjuntivo presente — dezelfde werkwoordswijze voor wensen, twijfel en niet-vaststaande situaties vanuit het heden.
• Volgende stap: Mais-que-perfeito composto do conjuntivo — voor een hypothetische of betwijfelde handeling die al eerder voltooid was.
• Verdieping: Concordância dos tempos — de ruimere afstemming van tijden en wijzen tussen hoofdzin en bijzin.