De conjunctief in het Roemeens

Kort gezegd

De Roemeense conjunctief, in het Roemeens modul conjunctiv, bestaat in de tegenwoordige tijd meestal uit să + een vervoegd werkwoord: Vreau să plec (‘Ik wil vertrekken’). Je gebruikt hem onder meer na werkwoorden van willen, hopen en verzoeken, bij noodzaak en beoordeling, en om een doel uit te drukken. Anders dan het Nederlandse ‘te + infinitief’ laat de persoonsvorm na să duidelijk zien wie de handeling uitvoert: vreau să plec is ‘ik wil vertrekken’, maar vreau să pleci is ‘ik wil dat jij vertrekt’.

Overzicht

De conjunctief of aanvoegende wijs is een werkwoordsvorm waarmee je een handeling niet eenvoudig als feit presenteert. De handeling kan gewenst, nodig, mogelijk, bedoeld of opgedragen zijn. In het Roemeens is deze wijs veel gewoner dan de Nederlandse aanvoegende wijs in uitdrukkingen als ‘leve de koning’. Je hoort en leest hem voortdurend in alledaagse zinnen zoals Trebuie să plec (‘Ik moet weg’) en Poți să mă ajuți? (‘Kun je me helpen?’).

De basis wordt op B1-niveau behandeld, maar veel vormen zijn al eerder vertrouwd. Na să zijn de vormen voor eu, tu, noi en voi bij bijna alle werkwoorden gelijk aan die van de tegenwoordige tijd. Vooral de derde persoon — el/ea en ei/ele — vraagt aandacht. Die heeft één gezamenlijke conjunctiefvorm, vaak met een herkenbare verandering: merge wordt să meargă en pleacă wordt să plece.

Voor Nederlandstaligen zit de grootste omschakeling niet alleen in de vervoeging, maar in de zinsbouw. Waar het Nederlands vaak een infinitief (de onbepaalde werkwoordsvorm) gebruikt, kiest het Roemeens vaak een volledige bijzin met să. Daardoor kan het Roemeens ook zonder extra voegwoord of uitgesproken voornaamwoord aangeven dat de tweede handeling een ander onderwerp heeft.

Zo werkt het

De basisbouw

De eenvoudigste formule is:

hoofdzin + să + vervoegde werkwoordsvorm

• Vreau să citesc. — Ik wil lezen.
• Sper să vii. — Ik hoop dat je komt.
• Trebuie să lucrăm. — We moeten werken.

Het werkwoord na să is een persoonsvorm: de vorm verandert naar gelang van wie iets doet. Vergelijk:

Roemeens	Letterlijke opbouw	Natuurlijke Nederlandse betekenis
Vreau să plec.	ik wil + dat ik vertrek	Ik wil vertrekken.
Vreau să pleci.	ik wil + dat jij vertrekt	Ik wil dat jij vertrekt.
Vreau să plece.	ik wil + dat hij/zij/zij vertrekken	Ik wil dat hij/zij vertrekt of dat zij vertrekken.
Vrem să plecați.	wij willen + dat jullie/u vertrekt	We willen dat jullie vertrekken / dat u vertrekt.

Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) staat vaak niet apart in de Roemeense zin, omdat de werkwoordsvorm al genoeg informatie geeft. Bij să plec wijst plec naar ‘ik’; bij să pleci wijst pleci naar ‘jij’.

Tegenwoordige conjunctief: het hoofdpatroon

Neem a pleca (‘vertrekken’). De marker să blijft gelijk, terwijl het werkwoord met de persoon meegaat.

Persoon	Conjunctief van a pleca	Betekenis binnen een zin
eu	să plec	dat ik vertrek / te vertrekken
tu	să pleci	dat jij vertrekt
el/ea	să plece	dat hij/zij vertrekt
noi	să plecăm	dat wij vertrekken
voi	să plecați	dat jullie vertrekken / dat u vertrekt
ei/ele	să plece	dat zij vertrekken

De praktische B1-regel is als volgt:

1. Zet să voor het werkwoord.
2. Gebruik voor eu, tu, noi en voi doorgaans de bekende vorm van de tegenwoordige tijd.
3. Leer de gezamenlijke vorm voor de derde persoon enkelvoud en meervoud apart.

Kenmerkende vormen van veelgebruikte werkwoorden

De derde persoon laat goed zien dat je niet simpelweg să voor elke vorm van de tegenwoordige tijd kunt zetten.

Infinitief	eu	tu	el/ea en ei/ele	noi	voi
a cânta (zingen)	să cânt	să cânți	să cânte	să cântăm	să cântați
a lucra (werken)	să lucrez	să lucrezi	să lucreze	să lucrăm	să lucrați
a vedea (zien)	să văd	să vezi	să vadă	să vedem	să vedeți
a merge (gaan)	să merg	să mergi	să meargă	să mergem	să mergeți
a dormi (slapen)	să dorm	să dormi	să doarmă	să dormim	să dormiți
a citi (lezen)	să citesc	să citești	să citească	să citim	să citiți

Sommige derde-persoonsvormen zijn gelijk aan de derde persoon enkelvoud van de gewone tegenwoordige tijd. Zo kan scrie zowel ‘hij/zij schrijft’ als, na să, ‘dat hij/zij schrijft’ betekenen. Het belangrijke algemene kenmerk blijft dat enkelvoud en meervoud in de derde persoon dezelfde conjunctiefvorm hebben: să scrie kan bij el, ea, ei of ele horen.

Het onregelmatige werkwoord a fi

A fi (‘zijn’) moet je als volledig rijtje leren. Hier wijken niet alleen de derde-persoonsvormen af.

Persoon	Conjunctief van a fi
eu	să fiu
tu	să fii
el/ea	să fie
noi	să fim
voi	să fiți
ei/ele	să fie

Let vooral op het verschil tussen fii en fi: E bine să fii atent betekent ‘Het is goed om op te letten’, met fii voor tu. De korte vorm fi verschijnt onder meer in de voltooide conjunctief, die verderop aan bod komt.

Andere frequente vormen om meteen mee te leren zijn să aibă (‘dat hij/zij heeft’), să poată (‘dat hij/zij kan’), să vrea (‘dat hij/zij wil’), să dea (‘dat hij/zij geeft’) en să stea (‘dat hij/zij blijft/zit/staat’).

Ontkenning en voornaamwoorden

Voor ontkenning staat nu na să en vóór het werkwoord:

• să nu pleci — dat je niet vertrekt / niet vertrekken
• Sper să nu plouă. — Ik hoop dat het niet regent.

Een onbeklemtoond voornaamwoord — een kort woordje als mă (‘mij’) of îi (‘hem/haar’) dat nauw bij het werkwoord hoort — staat eveneens tussen să en het werkwoord. Bij ontkenning komt het na nu:

• să mă ajuți — dat je mij helpt
• să-i scriu — dat ik hem/haar schrijf
• să nu mă uiți — dat je mij niet vergeet
• să nu-i spunem — dat wij het hem/haar niet zeggen

Het bruikbare schema is dus să + nu + voornaamwoord + werkwoord, waarbij nu natuurlijk wegvalt in een bevestigende zin.

Wanneer gebruik je de conjunctief?

Wens, voorkeur, hoop en verzoek

Veel werkwoorden die een gewenste of verwachte handeling inleiden, krijgen să:

• vreau să... — ik wil...
• doresc să... — ik wens...
• prefer să... — ik geef er de voorkeur aan...
• sper să... — ik hoop...
• te rog să... — ik verzoek je / alsjeblieft...

Noodzaak, mogelijkheid en beoordeling

Onpersoonlijke uitdrukkingen hebben geen concrete handelende persoon in de hoofdzin. De persoon blijkt dan uit het werkwoord na să:

• trebuie să... — moeten...
• e bine să... — het is goed om...
• e important să... — het is belangrijk dat...
• e posibil să... — het is mogelijk dat...

Trebuie verandert niet naar persoon: trebuie să plec is ‘ik moet vertrekken’, terwijl trebuie să plecați ‘jullie moeten vertrekken’ of ‘u moet vertrekken’ betekent.

Doel met ca să

Met ca să geef je aan met welk doel iemand iets doet. Het Nederlands gebruikt hier vaak ‘om te’:

• Învăț ca să înțeleg mai bine. — Ik studeer om het beter te begrijpen.
• Vorbesc rar ca să mă înțelegeți. — Ik praat langzaam, zodat jullie mij begrijpen.

Alleen să kan in sommige doelzinnen ook voorkomen, vooral wanneer de samenhang al duidelijk is. Ca să maakt de doelbetekenis expliciet.

Tijd en omstandigheid

Ook verbindingen als înainte să (‘voordat’) en fără să (‘zonder te / zonder dat’) worden met de conjunctief gebouwd:

• Sună-mă înainte să pleci. — Bel me voordat je vertrekt.
• A ieșit fără să spună nimic. — Hij/zij ging weg zonder iets te zeggen.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
Vreau să plec.	Ik wil vertrekken.	Dezelfde persoon voert beide handelingen uit.
Vreau să pleci mâine.	Ik wil dat je morgen vertrekt.	Pleci wijst op tu.
Trebuie să mănânci.	Je moet eten.	Noodzaak; trebuie blijft onveranderd.
E bine să știi adevărul.	Het is goed om de waarheid te kennen.	Beoordeling met e bine.
Sper să reușești.	Ik hoop dat het je lukt.	Hoop op een handeling van iemand anders.
Preferăm să mergem pe jos.	We gaan liever te voet.	Voorkeur; dezelfde persoon in beide delen.
Vă rog să așteptați aici.	Ik verzoek u hier te wachten.	Beleefd verzoek met de voi-vorm.
E posibil să vină mai târziu.	Misschien komt hij/zij later.	Să vină drukt mogelijkheid uit.
Am venit ca să te ajut.	Ik ben gekomen om je te helpen.	Ca să geeft het doel aan.
Vorbește mai tare ca să te audă toți.	Praat harder, zodat iedereen je kan horen.	Het onderwerp van de doelzin is toți.
Poți să închizi fereastra?	Kun je het raam sluiten?	Gewone gesproken constructie na a putea.
Să mergem acasă!	Laten we naar huis gaan!	Zelfstandig voorstel of aansporing.
Sper să nu fie prea târziu.	Ik hoop dat het niet te laat is.	Ontkenning met să nu.
Mi-a spus să aștept afară.	Hij/zij zei dat ik buiten moest wachten.	Indirect weergegeven opdracht.
Caut pe cineva care să vorbească neerlandeză.	Ik zoek iemand die Nederlands spreekt.	Gezochte, nog niet bepaalde persoon; gevorderd gebruik.

Veelgemaakte fouten

Een infinitief met a gebruiken na vreau

• Fout: Vreau a pleca.
• Goed: Vreau să plec.
• Waarom: Het Nederlandse ‘ik wil vertrekken’ nodigt uit tot een infinitief, maar na a vrea gebruikt het Roemeens normaal să met een persoonsvorm.

De gewone derde persoon behouden

• Fout: Vreau să pleacă acum.
• Goed: Vreau să plece acum.
• Waarom: Pleacă is de gewone tegenwoordige tijd. De gezamenlijke conjunctiefvorm voor de derde persoon is plece.

Niet letten op wie de tweede handeling uitvoert

• Fout: Vreau să plec. wanneer je bedoelt ‘Ik wil dat jij vertrekt.’
• Goed: Vreau să pleci.
• Waarom: Het werkwoord na să volgt het onderwerp van die tweede handeling, niet automatisch het onderwerp van de hoofdzin.

Nu vóór să zetten

• Fout: Sper nu să plouă.
• Goed: Sper să nu plouă.
• Waarom: Binnen de conjunctiefgroep staat de vaste volgorde să nu + werkwoord.

Că en să verwisselen

• Fout: Știu să vine mâine. wanneer je bedoelt ‘Ik weet dat hij/zij morgen komt.’
• Goed: Știu că vine mâine.
• Waarom: Că leidt hier een feitelijke mededeling in; să leidt geen gewone feitelijke dat-zin in. Let wel op het andere, correcte gebruik Știu să înot (‘Ik kan zwemmen’ of letterlijk ‘Ik weet hoe ik moet zwemmen’).

Pentru să maken naar het voorbeeld van ‘om te’

• Fout: Învăț pentru să înțeleg.
• Goed: Învăț ca să înțeleg.
• Ook goed, formeler: Învăț pentru a înțelege.
• Waarom: Voor een doel gebruik je ca să + conjunctief of pentru a + infinitief, niet een mengvorm van beide.

Gebruiksnotities

De conjunctief is neutraal en alledaags

Constructies met să zijn niet plechtig of ouderwets. Ze behoren tot het gewone gesproken en geschreven Roemeens. Dat verschilt sterk van de Nederlandse aanvoegende wijs, die buiten vaste uitdrukkingen zeldzaam klinkt. Vertaal daarom niet op basis van de naam van de wijs, maar kijk naar de functie van de hele zin. Een Roemeense conjunctief wordt in het Nederlands vaak een infinitief, een dat-zin, een modaal werkwoord of een zin met ‘laten’.

De infinitief bestaat wel

Het Roemeens heeft een infinitief, zoals a pleca (‘vertrekken’), maar gebruikt die minder ruim dan het Nederlands. Naast Pot să vin is ook Pot veni (‘Ik kan komen’) mogelijk. In verzorgde of compactere schrijftaal zie je bovendien vormen als pentru a evita (‘om te vermijden’), fără a spune (‘zonder te zeggen’) en înainte de a pleca (‘voor het vertrekken’). De varianten met de infinitief zijn vooral gemakkelijk wanneer beide handelingen hetzelfde onderwerp hebben; met să kan een ander onderwerp direct in de persoonsvorm zichtbaar worden.

De tijd komt vaak uit de context

De tegenwoordige conjunctief hoeft niet naar het huidige moment te verwijzen. Vreau să vii mâine gebruikt een tegenwoordige vorm, maar gaat duidelijk over morgen. Er is geen aparte eenvoudige toekomstige conjunctief nodig: tijdsbepalingen en het werkwoord in de hoofdzin plaatsen de handeling in de tijd.

O să heeft een eigen functie

In de veelgebruikte toekomstconstructie o să plec (‘ik zal vertrekken’ / ‘ik ga vertrekken’) staat eveneens să met een conjunctiefvorm. De hele combinatie o să functioneert echter als toekomstmarkeerder. De zin drukt dus niet automatisch een wens of noodzaak uit.

Verder dan de basis

De voltooide conjunctief

Voor een handeling die al voltooid is, bestaat să fi + voltooid deelwoord. Een voltooid deelwoord is een werkwoordsvorm zoals plecat (‘vertrokken’) of făcut (‘gedaan’). Să fi blijft bij alle personen gelijk; het onderwerp blijkt uit de context.

Vorm	Betekenis
să fi plecat	vertrokken te zijn / dat … vertrokken is
să fi făcut	gedaan te hebben / dat … gedaan heeft
să nu fi uitat	niet vergeten te hebben / dat … niet vergeten is

Je vindt deze vorm bijvoorbeeld in Mă bucur să te fi cunoscut (‘Ik ben blij je te hebben leren kennen’) en Nu cred să fi plecat deja (‘Ik denk niet dat hij/zij al vertrokken is’). Voor de B1-basis is herkenning voldoende; de precieze keuze tussen deze vorm en een zin met că wordt op een hoger niveau belangrijker.

Zelfstandige wensen, voorstellen en bevelen

Een să-zin kan zonder inleidend werkwoord staan:

• Să mergem! — Laten we gaan!
• Să ai grijă! — Pas goed op! / Zorg goed voor jezelf!
• Să trăiești! — Lang zal je leven! / Dank je! (afhankelijk van de situatie)
• Să fie clar! — Laat het duidelijk zijn!

De intonatie en context bepalen of zo'n zin klinkt als voorstel, wens, waarschuwing of krachtig bevel.

Niet-bepaalde personen en zaken

In gevorderde zinnen verschijnt de conjunctief in een betrekkelijke bijzin — een zinsdeel met bijvoorbeeld care (‘die/dat’) dat meer informatie geeft over een persoon of zaak — wanneer die persoon of zaak gezocht, gewenst of nog niet als bestaand vastgesteld is:

• Caut pe cineva care să mă ajute. — Ik zoek iemand die mij kan helpen.
• Nu există nimic care să rezolve problema imediat. — Er is niets dat het probleem onmiddellijk oplost.

Vergelijk Cunosc pe cineva care mă ajută (‘Ik ken iemand die mij helpt’). Daar gaat het om een bekende, feitelijke persoon en staat de gewone aantonende wijs.

Indirecte opdrachten

Na werkwoorden van zeggen, vragen of opdragen kan să de inhoud van een opdracht weergeven:

• A zis să venim la opt. — Hij/zij zei dat we om acht uur moesten komen.
• Le-am cerut să vorbească mai încet. — Ik heb hun gevraagd zachter te praten.

Dit vormt een brug naar de indirecte rede: feitelijke mededelingen gebruiken vaak că, ja-neevragen dacă, en opdrachten of verzoeken vaak să.

Oefentips

1. Leer per werkwoord twee vormen naast elkaar. Noteer de gewone derde persoon en de conjunctief: merge — să meargă, face — să facă, vine — să vină. Zo oefen je precies het deel waarin de meeste nieuwe vormen zitten.
2. Maak contrastparen met twee onderwerpen. Zeg bijvoorbeeld Vreau să vin (‘Ik wil komen’), Vreau să vii (‘Ik wil dat jij komt’) en Vreau să vină (‘Ik wil dat hij/zij komt’). Dit voorkomt dat je să als een onveranderlijk Nederlands ‘te’ behandelt.
3. Luister gericht naar vaste aanlopen. Verzamel uit gesprekken of audio zinnen die beginnen met vreau să, trebuie să, e bine să, poți să en ca să. Herhaal steeds de hele woordgroep; daarmee leer je vorm en gebruik tegelijk.

Verwante onderwerpen

• Basiskennis: Werkwoordgroepen — helpt je infinitieven en vervoegingspatronen herkennen.
• Volgende stap: Indirecte rede — laat zien wanneer een weergegeven mededeling, vraag of opdracht că, dacă of să gebruikt.
• Verdieping: Gevorderd gebruik van de conjunctief — behandelt onder meer betrekkelijke bijzinnen, voltooide vormen en complexere patronen.