Roemeens grammatica

De Roemeense onderwerpsvoornaamwoorden zijn eu, tu, el, ea, noi, voi, ei en ele. Anders dan in het Nederlands laat je ze meestal weg als de werkwoordsvorm al duidelijk maakt wie iets doet: Sunt acasă betekent zowel ‘Ik ben thuis’ als, afhankelijk van de context, ‘Zij zijn thuis’. Je noemt het voornaamwoord vooral voor nadruk, contrast of verduidelijking.

Elk Roemeens zelfstandig naamwoord is mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Onzijdige woorden volgen in het enkelvoud het mannelijke patroon en in het meervoud het vrouwelijke: un scaun frumos ‘een mooie stoel’, maar două scaune frumoase ‘twee mooie stoelen’. Leer een nieuw woord daarom niet los, maar als combinatie: un băiat, o fată of un scaun — două scaune.

In het Roemeens staat het bepaalde lidwoord meestal achter aan het zelfstandig naamwoord: băiat ‘jongen’ wordt băiatul ‘de jongen’ en fată ‘meisje’ wordt fata ‘het meisje’. Welke uitgang je gebruikt, hangt af van het geslacht, het getal en de laatste klank van het woord. Anders dan in het Nederlands schrijf je de of het dus meestal niet als een los woord vóór het zelfstandig naamwoord.

Zet un voor een mannelijk of onzijdig zelfstandig naamwoord in het enkelvoud, o voor een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud en niște voor een meervoud: un om, o casă, un scaun, niște cărți. Deze woorden staan vóór het zelfstandig naamwoord. Bij beroepen en sommige algemene aanduidingen gebruikt het Roemeens echter vaak helemaal geen lidwoord.

Het onregelmatige werkwoord a fi betekent ‘zijn’. In de tegenwoordige tijd zijn de vormen sunt, ești, este/e, suntem, sunteți, sunt. Omdat de werkwoordsvorm meestal al duidelijk maakt over wie het gaat, laat het Roemeens een persoonlijk voornaamwoord als eu of noi vaak weg: Sunt acasă betekent gewoon ‘Ik ben thuis’.

Het Roemeense a avea betekent meestal hebben. In de tegenwoordige tijd zijn de vormen am, ai, are, avem, aveți, au: Am o carte betekent ‘Ik heb een boek’. Het onderwerp wordt vaak weggelaten, omdat de werkwoordsvorm meestal al duidelijk maakt over wie het gaat.

Roemeense werkwoorden worden traditioneel in vier groepen verdeeld volgens het einde van de infinitief (de woordenboekvorm): -a, -ea, -e en -i/-î. Zo horen a cânta, a vedea, a merge en a dormi respectievelijk bij groep I, II, III en IV. De groep helpt je een werkwoord te ordenen, maar vertelt niet altijd precies hoe elke persoonsvorm eruitziet.

Een Roemeens bijvoeglijk naamwoord past zich aan het geslacht en het getal van het zelfstandig naamwoord aan. Zo krijg je băiat frumos, fată frumoasă, băieți frumoși en fete frumoase. Leer die vier plaatsen in het schema, maar onthoud dat ze niet bij elk bijvoeglijk naamwoord vier verschillende vormen opleveren.

De Roemeense getallen zijn regelmatig zodra je drie bouwstenen kent: 11–19 eindigen op -sprezece, de tientallen eindigen op -zeci, en 21, 22 enzovoort krijgen și tussen het tiental en de eenheid. Let vooral op het geslacht: ‘één’ is un/o en ‘twee’ is doi/două. Vanaf 20 staat er bij een getelde zaak meestal de: douăzeci de cărți (‘twintig boeken’).

Met în, la en pe geef je meestal plaats of richting aan; cu, pentru, de, din en spre drukken onder meer gezelschap, doel, verband, herkomst en richting uit. Een Nederlands voorzetsel heeft niet altijd één vaste Roemeense tegenhanger: naar school is bijvoorbeeld la școală, maar naar Roemenië is în România. Leer daarom niet alleen losse voorzetsels, maar vooral korte combinaties.

Een gewone Roemeense mededelende zin heeft meestal de volgorde onderwerp + werkwoord + voorwerp: Maria citește cartea (‘Maria leest het boek’). Het onderwerp kan vaak weg als de werkwoordsvorm al duidelijk maakt wie iets doet. Anders dan in het Nederlands staat een bijvoeglijk naamwoord meestal na het zelfstandig naamwoord: o fată frumoasă (‘een mooi meisje’).

Een gewone Roemeense zin maak je ontkennend door nu vóór het vervoegde werkwoord te zetten: Înțeleg wordt Nu înțeleg (“Ik begrijp het niet”). Bij woorden als nimic (“niets”), nimeni (“niemand”) en niciodată (“nooit”) blijft de ontkenning staan: Nu am nimic betekent gewoon “Ik heb niets”. Die dubbele ontkenning is in het Roemeens correct en neutraal.

Een ja-neevraag heeft in het Roemeens meestal dezelfde woordvolgorde als een mededelende zin; de stijgende intonatie en het vraagteken maken er een vraag van: Vorbești română? Vraagwoordvragen beginnen doorgaans met een woord als ce (wat), cine (wie), unde (waar), când (wanneer), cum (hoe) of de ce (waarom): Unde locuiești? Anders dan in het Nederlands heb je geen apart equivalent van doen nodig en hoeft de persoonsvorm niet systematisch vóór het onderwerp te staan.

Gebruik bună onder bekenden en bună ziua als veilige, beleefde begroeting. Neem afscheid met la revedere, bedank met mulțumesc en kies bij ‘alsjeblieft’ tussen informeel te rog en beleefd of meervoudig vă rog. Die keuze tussen informeel en beleefd komt ook terug in Ce mai faci? tegenover Ce mai faceți?

Vraag naar de tijd met Cât e ceasul? of Ce oră este? en antwoord bijvoorbeeld E ora trei. Weekdagen, maanden en seizoenen krijgen in het Roemeens geen hoofdletter: luni, ianuarie, primăvară. Gebruik meestal la voor een kloktijd, în voor een maand of seizoen en vaak helemaal geen voorzetsel voor een weekdag: Ne vedem luni.

Voor kunnen, willen en moeten gebruikt het Roemeens vooral a putea, a vrea en trebuie. Het handigste basispatroon is vervoegde modale vorm + să + vervoegd werkwoord: Pot să vorbesc română betekent “Ik kan Roemeens spreken.” Anders dan in het Nederlands staat de tweede handeling dus meestal niet als infinitief, maar als een persoonsvorm na să.

De werkwoorden a face (doen, maken), a merge (gaan), a veni (komen), a ști (weten), a da (geven) en a lua (nemen) komen voortdurend voor, maar volgen in de tegenwoordige tijd niet helemaal een voorspelbaar patroon. Leer daarom niet alleen de infinitief, maar ook de zes persoonsvormen als een vast rijtje. Het onderwerp staat er vaak niet bij: Merg acasă betekent al ‘Ik ga naar huis’.

Voor Nederlands er is gebruikt het Roemeens meestal este of het kortere e; voor er zijn gebruik je sunt: Este o cafenea aici „Er is hier een café” en Sunt două cafenele aici „Er zijn hier twee cafés”. Există betekent „bestaat/bestaan” en kan ook „er is/er zijn” uitdrukken. Een apart opvulwoord zoals Nederlands er is niet nodig.

Roemeense kleurwoorden staan meestal na het zelfstandig naamwoord en passen zich doorgaans aan het geslacht en getal daarvan aan: un câine alb “een witte hond”, maar o casă albă “een wit huis”. Ook na a fi “zijn” blijft die aanpassing nodig: casa este roșie “het huis is rood”. Sommige leenwoorden, zoals maro, roz, gri en bej, blijven echter meestal onveranderd.

Met a mânca (eten), a bea (drinken) en a vrea (willen) kun je al snel vertellen wat je neemt: Mănânc pâine, Beau apă en Vreau o cafea, vă rog. Bij stoffen staat vaak geen woord voor ‘een’ of ‘wat’, terwijl een telbare portie juist un of o krijgt: apă (water), maar o cafea (een koffie).

De basiswoorden zijn mamă (moeder), tată (vader), frate (broer), soră (zus), bunic/bunică (opa/oma) en soț/soție (echtgenoot/echtgenote). Leer ieder woord meteen met zijn geslacht en meervoud. Let vooral op het verschil met het Nederlands: in mama mea (mijn moeder) zit het bepaalde lidwoord aan mama vast en past mea zich aan het vrouwelijke woord mamă aan.

Voor plekken in de stad gebruik je vaak la als je naar een bestemming gaat of bij een plek bent: Merg la magazin betekent ‘Ik ga naar de winkel’. În legt juist de nadruk op ‘in’ of ‘binnen’: Sunt în magazin is ‘Ik ben in de winkel’. Let ook op het Roemeense bepaalde lidwoord: het staat meestal achter het zelfstandig naamwoord, zoals in gară → gara en spital → spitalul.

Roemeense beroepsnamen hebben vaak een mannelijke en een vrouwelijke vorm: profesor — profesoară, student — studentă en avocat — avocată. Na a fi (‘zijn’) staat een ongewijzigde beroepsnaam meestal zonder lidwoord: Sunt profesor (‘Ik ben leraar’), maar Sunt un profesor bun (‘Ik ben een goede leraar’).

Met a plăcea zeg je dat iemand iets leuk, prettig of lekker vindt. De Roemeense zin is anders opgebouwd dan de Nederlandse: in Îmi place muzica is muzica het onderwerp en betekent de structuur letterlijk ongeveer ‘de muziek bevalt mij’. Gebruik place bij één ding of een activiteit en plac bij meerdere dingen: Îmi place filmul, maar Îmi plac filmele.

Roemeense lichaamsdelen hebben een grammaticaal geslacht en krijgen het bepaalde lidwoord als uitgang: cap wordt bijvoorbeeld capul en mână wordt mâna. Voor pijn zeg je meestal mă doare + enkelvoud (Mă doare capul) of mă dor + meervoud (Mă dor picioarele). Dat verschilt van het Nederlandse patroon ‘ik heb pijn aan mijn …’.

Roemeense werkwoorden van groep I hebben een infinitief (de woordenboekvorm) op -a, zoals a lucra ‘werken’, a cânta ‘zingen’ en a mânca ‘eten’. In de tegenwoordige tijd bestaan er twee veelvoorkomende patronen: sommige werkwoorden krijgen -ez, -ezi, -ează, terwijl andere vormen zonder -ez maken. De vormen voor noi en voi eindigen meestal herkenbaar op -ăm en -ați.

Om te vertellen waar iemand of iets in huis is, gebruik je vaak sunt/este/e + în, pe of la: Sunt în bucătărie betekent “Ik ben in de keuken” en Cartea este pe masă betekent “Het boek ligt op tafel”. Acasă betekent zowel “thuis” als, bij een werkwoord van beweging, “naar huis” en krijgt dan geen voorzetsel: Sunt acasă en Merg acasă.

In het Roemeens staat bij weerzinnen meestal geen woord dat overeenkomt met het Nederlandse het: Plouă betekent ‘Het regent’ en Ninge betekent ‘Het sneeuwt’. Voor veel andere beschrijvingen gebruik je e of este (‘is’): E cald (‘Het is warm’), E frig (‘Het is koud’) en E soare (‘Het is zonnig’).

Roemeense kledingwoorden hebben een grammaticaal geslacht en bijvoeglijke naamwoorden passen zich daaraan aan: o cămașă albă is ‘een wit overhemd’, maar pantofi albi betekent ‘witte schoenen’. Voor ‘dragen’ gebruik je a purta: Port o cămașă albă kan zowel ‘Ik draag een wit overhemd’ als ‘Ik heb een wit overhemd aan’ betekenen.

Voor ‘met’ of ‘per’ een vervoermiddel gebruikt het Roemeens meestal cu + een zelfstandig naamwoord met bepaald lidwoord: cu autobuzul (met de bus), cu trenul (met de trein), cu mașina (met de auto). Lopen is de belangrijke uitzondering: ‘te voet’ is pe jos. Met werkwoorden als a merge (gaan), a veni (komen) en a pleca (vertrekken) kun je zo meteen eenvoudige reiszinnen maken.

Het Roemeense meervoud heeft niet één vaste uitgang. Mannelijke woorden krijgen vaak -i, vrouwelijke vaak -e of -i, en onzijdige vaak -e of -uri: băiat → băieți, carte → cărți, scaun → scaune, drum → drumuri. Omdat ook de klinker of medeklinker in het woord kan veranderen, kun je elk zelfstandig naamwoord het best meteen met zijn meervoud leren.

De nominatief duidt meestal het onderwerp aan: Băiatul vede — “De jongen ziet.” De accusatief duidt onder meer het lijdend voorwerp aan: Băiatul vede fata — “De jongen ziet het meisje.” Bij de meeste Roemeense zelfstandige naamwoorden zien beide vormen er hetzelfde uit; bij een duidelijk aangewezen persoon staat vaak pe: O chem pe Maria — “Ik roep Maria.”

Bij Roemeense zelfstandige naamwoorden hebben de genitief en de datief meestal dezelfde vorm. De genitief drukt vaak een verband uit dat in het Nederlands met van wordt weergegeven: cartea băiatului (“het boek van de jongen”). De datief wijst vaak de ontvanger aan: Dau fetei o carte (“Ik geef het meisje een boek”). In het enkelvoud zie je onder meer -lui en -i; in het meervoud is -lor het herkenbaarste signaal.

Een Roemeens clitisch voornaamwoord is een kort, onbeklemtoond woordje dat een lijdend voorwerp vervangt: Mă vede betekent ‘Hij/Zij ziet mij’ en O cunosc ‘Ik ken haar’. Meestal staat het vóór het vervoegde werkwoord, maar bij een bevestigend bevel en in enkele samengestelde vormen komt het erachter. De basisreeks is mă, te, îl/o, ne, vă, îi/le.

De perfectul compus is de gewone verleden tijd van gesproken Roemeens. Je vormt hem met am, ai, a, am, ați, au plus een voltooid deelwoord: Am mâncat betekent zowel „Ik heb gegeten” als, afhankelijk van de context, „Ik at”. Bijna alle werkwoorden gebruiken hetzelfde hulpwerkwoord, ook waar het Nederlands zijn kiest: Am plecat = „Ik ben vertrokken”.

Met de Roemeense gebiedende wijs (modul imperativ) geef je een opdracht, advies, waarschuwing of uitnodiging: Vino! betekent “Kom!” en Citiți! “Lees!” of “Leest u!”. Bij één informeel aangesproken persoon heeft de ontkenning een opvallende regel: nu + infinitief zonder a, dus Nu pleca! (“Ga niet weg!”) en Nu vorbi! (“Praat niet!”). Tegen meerdere personen of tegen iemand die je beleefd aanspreekt, gebruik je de vorm op -ți: Veniți!, Nu plecați!

Een Roemeens wederkerend werkwoord krijgt een kort voornaamwoord dat naar het onderwerp terugwijst: mă spăl ‘ik was me’, te speli ‘je wast je’ en se spală ‘hij/zij wast zich’. Het voornaamwoord verandert mee met de persoon en staat in een gewone zin vóór het vervoegde werkwoord. Leer een werkwoord bij voorkeur meteen in de vorm met se, bijvoorbeeld a se trezi ‘wakker worden’.

Het Roemeens heeft verschillende vormen voor dichtbij en verder weg, en elke vorm past zich aan het geslacht en het getal aan: acest băiat (deze jongen), această fată (dit meisje) en acele cărți (die boeken). Vóór een zelfstandig naamwoord gebruik je vormen als acest en acel; zelfstandig of achter het zelfstandig naamwoord staan meestal acesta en acela. Bij achterplaatsing krijgt het zelfstandig naamwoord het bepaald lidwoord: băiatul acesta.

Een Roemeense bezitsvorm staat meestal na het zelfstandig naamwoord en past zich aan het bezit aan: cartea mea (mijn boek), maar prietenii mei (mijn vrienden). Staat de bezitsvorm zonder zelfstandig naamwoord, dan komt er al, a, ai of ale voor: Cartea este a mea (Het boek is van mij). De eigenaar bepaalt dus welke reeks je kiest, maar het bezittende woord krijgt zijn vorm van het ding of de persoon die bezit wordt.

Het Roemeens maakt vergelijkingen meestal met losse woorden vóór het bijvoeglijk naamwoord: mai mare is “groter”, mai puțin important is “minder belangrijk” en la fel de bun is “even goed”. Voor de overtreffende trap gebruik je cel mai met de passende vorm van cel: cel mai bun, cea mai bună, cei mai buni, cele mai bune. Het bijvoeglijk naamwoord blijft daarbij overeenkomen met het woord dat het beschrijft.

Voor de toekomst gebruikt het Roemeens vooral voi + infinitief en o să + aanvoegende wijs: Voi pleca en O să plec betekenen allebei ‘Ik zal vertrekken’. Voi hoort vooral bij verzorgde schrijftaal en formelere of voorbereide taal; o să is in alledaagse gesprekken meestal de natuurlijkste keuze. De persoon blijkt uit het hulpwerkwoord bij voi, maar uit het hoofdwerkwoord bij o să.

De Roemeense conjunctief, in het Roemeens modul conjunctiv, bestaat in de tegenwoordige tijd meestal uit să + een vervoegd werkwoord: Vreau să plec (‘Ik wil vertrekken’). Je gebruikt hem onder meer na werkwoorden van willen, hopen en verzoeken, bij noodzaak en beoordeling, en om een doel uit te drukken. Anders dan het Nederlandse ‘te + infinitief’ laat de persoonsvorm na să duidelijk zien wie de handeling uitvoert: vreau să plec is ‘ik wil vertrekken’, maar vreau să pleci is ‘ik wil dat jij vertrekt’.

De Roemeense voorwaardelijke wijs bestaat in de tegenwoordige tijd uit aș, ai, ar, am, ați, ar + infinitief: aș merge betekent ‘ik zou gaan’. Alleen het hulpwerkwoord verandert van persoon; het hoofdwerkwoord blijft in de infinitief. Je gebruikt deze vorm vooral voor wensen, beleefde vragen, advies en situaties die mogelijk, voorgesteld of onwerkelijk zijn.

Het Roemeense imperfectul gebruik je voor een vroegere gewoonte, een handeling die toen bezig was of de achtergrond van een verhaal: Mergeam la școală în fiecare zi betekent “Ik ging elke dag naar school”. Voor een afzonderlijke, afgeronde gebeurtenis kies je meestal perfectul compus: Ieri am mers la școală (“Gisteren ben ik naar school gegaan”).

De vocatief (cazul vocativ) gebruik je wanneer je iemand rechtstreeks aanspreekt of roept. Een naam of aanspreekwoord kan daarbij een bijzondere vorm krijgen: Ion → Ioane!, Maria → Mario!, domn → domnule! en prieteni → prietenilor! Veel woorden mogen echter ook onveranderd blijven, vooral namen en neutrale aanspreekvormen.

In het Roemeens staat bij een bepaald object vaak zowel een kort objectvoornaamwoord als het volledige object: Îl văd pe Ion betekent ‘Ik zie Ion’, maar bevat letterlijk ook îl (‘hem’). Bij een persoonlijk lijdend voorwerp met pe en bij een duidelijk meewerkend voorwerp is deze herhaling de veilige standaardregel.

Het Roemeens maakt de lijdende vorm meestal met een vervoegde vorm van a fi (‘zijn’) plus een voltooid deelwoord: Casa este construită (‘Het huis wordt gebouwd’). Dat deelwoord past zich aan het onderwerp aan in geslacht en getal. Een veelgebruikt alternatief is se + werkwoord: Se vând bilete (‘Er worden kaartjes verkocht’).

Een Roemeense betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak, plaats of idee. Gebruik meestal care voor ‘die/dat/wie’: omul care vine (de man die eraan komt). Is care het lijdend voorwerp, dan staat er in verzorgd Roemeens pe care én meestal een kort voornaamwoord bij het werkwoord: cartea pe care o citesc (het boek dat ik lees).

Veel Roemeense bijwoorden hebben dezelfde vorm als het bijvoeglijk naamwoord in het mannelijk of onzijdig enkelvoud: frumos betekent zowel ‘mooi’ als ‘op een mooie manier’. Als bijwoord blijft zo'n woord altijd onveranderd: Ea cântă frumos en Ele cântă frumos. Enkele zeer gewone vormen moet je apart leren, vooral bun → bine (‘goed’), maar ook vaste woorden als repede (‘snel’).

Met că, dacă, deși, pentru că, ca să en înainte să verbind je een bijzin met een hoofdzin. Anders dan in het Nederlands gaat het vervoegde werkwoord in zo'n Roemeense bijzin meestal niet naar het einde: Știu că vine mâine betekent ‘Ik weet dat hij/zij morgen komt’. Na ca să en înainte să staat een vorm met să; de andere vier voegwoorden worden in de kerngevallen meestal gevolgd door de aantonende wijs.

Het Roemeens zet pe vóór een lijdend voorwerp dat een bepaalde persoon aanwijst: Îl văd pe Ion (“Ik zie Ion”) en O caut pe mama (“Ik zoek mama”). Ook persoonsvoornaamwoorden en woorden als cine (“wie”) krijgen pe. Vertaal dit pe niet afzonderlijk met “op” of “aan”: het markeert hier de rol van het lijdend voorwerp.

Roemeense tekstverbinders maken duidelijk hoe een zin aansluit op wat eraan voorafgaat. Gebruik bijvoorbeeld în primul rând om een eerste punt te noemen, de asemenea om informatie toe te voegen, cu toate acestea voor een onverwachte tegenstelling, pe de altă parte voor een andere kant van de zaak en în concluzie om samen te vatten. Aan het begin van een zin volgt na deze langere verbindende uitdrukkingen doorgaans een komma.

Het Roemeense mai-mult-ca-perfectul drukt uit dat iets al gebeurd was vóór een ander moment in het verleden: Când am ajuns, Maria plecase deja betekent ‘Toen ik aankwam, was Maria al vertrokken.’ Anders dan het Nederlandse had/was + voltooid deelwoord bestaat de Roemeense vorm uit één vervoegd werkwoord, zonder hulpwerkwoord: plecasem, plecaseși, plecase.

Met de Roemeense prezumtivul presenteer je iets niet als een vaststaand feit, maar als een waarschijnlijkheid of vermoeden. Voor iets dat nu gaande is, gebruik je vaak o fi + gerundium: O fi dormind betekent ‘Hij of zij zal wel slapen’. Voor iets dat vermoedelijk al gebeurd is, volgt een voltooid deelwoord: O fi plecat betekent ‘Hij of zij zal wel vertrokken zijn’.

Het Roemeense gerunziu is een onvervoegde werkwoordsvorm op meestal -ând of -ind, zoals mergând (‘lopend’), citind (‘lezend’) en fiind (‘zijnd’). Hij voegt vooral een gelijktijdige handeling, de manier waarop iets gebeurt of een reden toe aan een hoofdzin. De vorm lijkt soms op het Nederlandse tegenwoordig deelwoord, maar wordt minder ruim gebruikt; een bijzin met când (‘toen/wanneer’), în timp ce (‘terwijl’) of pentru că (‘omdat’) klinkt vaak natuurlijker.

Het Roemeense supinul bestaat in de meest herkenbare vorm uit de + voltooid deelwoord: de mâncat, de văzut, de făcut. Afhankelijk van de zin vertaal je dit in het Nederlands meestal met te, om te, voor of een samenstelling: Am ceva de făcut betekent “Ik heb iets te doen” en mașină de spălat betekent “wasmachine”. De vorm noemt een handeling zonder zelf persoon of tijd uit te drukken.

Staat een bijvoeglijk naamwoord vóór een bepaald zelfstandig naamwoord, dan komt het Roemeense bepaalde lidwoord doorgaans aan het bijvoeglijk naamwoord: frumoasa fată betekent ‘het mooie meisje’. Staat het bijvoeglijk naamwoord erachter, dan draagt juist het zelfstandig naamwoord het lidwoord: fata frumoasă. Gebruik binnen deze eenvoudige woordgroep maar één bepaald lidwoord.

Met cineva en ceva verwijs je naar een onbekende persoon of zaak; nimeni en nimic drukken afwezigheid uit; oricine en orice betekenen dat de keuze vrij is; fiecare bekijkt alle leden één voor één. Anders dan in het Nederlands blijft bij nimeni en nimic ook nu bij het werkwoord staan: Nimeni nu vine en Nu văd pe nimeni.

Een complexe Roemeense zin verbindt gedachten door nevenschikking (twee gelijkwaardige delen) of onderschikking (een hoofdzin met een afhankelijke bijzin). Woorden als deși ‘hoewel’, dacă ‘als/indien’ en pentru că ‘omdat’ leiden meestal een bijzin in; astfel încât drukt een gevolg of beoogd resultaat uit. Anders dan in het Nederlands gaat de persoonsvorm in een Roemeense bijzin niet naar het einde: Deși plouă, ies afară betekent ‘Hoewel het regent, ga ik naar buiten’.

Met de indirecte rede geef je iemands woorden weer zonder ze letterlijk te citeren. Het Roemeens gebruikt vooral că bij mededelingen, dacă bij ja-neevragen en să plus de conjunctief bij opdrachten en verzoeken. Anders dan in sommige Nederlandse zinnen hoeft de tijd na een werkwoord in het verleden niet automatisch naar een verder verleden te verschuiven.

Een Roemeense voorwaardelijke zin bestaat meestal uit een dacă-zin met de voorwaarde en een hoofdzin met het gevolg. Bij een reële mogelijkheid staat na dacă vaak de tegenwoordige tijd: Dacă vii, te aștept. Bij een onwerkelijke situatie gebruikt het Roemeens juist vaak de conditionalis in beide zinsdelen: Dacă aș avea bani, aș călători.

Een Roemeens voltooid deelwoord kan een zelfstandig naamwoord beschrijven: ușa deschisă betekent “de open deur” en scrisoarea pierdută “de verloren brief”. In dat gebruik past het deelwoord zich aan geslacht en getal aan: scris, scrisă, scriși, scrise. Dat is anders dan in het Nederlands, waar “geschreven” in “een geschreven brief” en “geschreven brieven” dezelfde vorm houdt.

Het perfectul simplu beschrijft een afgesloten gebeurtenis in het verleden met één vervoegde werkwoordsvorm, dus zonder hulpwerkwoord: plecă betekent ‘hij/zij vertrok’. In het huidige standaard-Roemeens komt deze tijd vooral voor in literaire verhalen; in Oltenië wordt hij ook echt in de dagelijkse spreektaal gebruikt. Buiten dat regionale gebruik kies je in een gewoon gesprek meestal het perfectul compus: a plecat.

Drie samengestelde vormen gebruiken fi (‘zijn’) plus een voltooid deelwoord: voi fi plecat beschrijft wat vóór een toekomstig moment voltooid zal zijn, aș fi plecat wat onder een onvervulde voorwaarde gebeurd zou zijn, en să fi plecat een eerdere handeling in een bijzin met să. Ze lijken sterk op elkaar, maar het eerste hulpwoord — voi, aș of să — laat zien om welke vorm het gaat.

Het Roemeens is in alle regio’s grotendeels onderling verstaanbaar, maar woorden, uitspraak, aanspreekvormen en enkele werkwoordsvormen kunnen verschillen. Leer regionale kenmerken vooral herkennen; gebruik in formele of bovenregionale situaties een neutraal Standaardroemeens alternatief. Een woord hoort bovendien zelden exclusief bij één provincie: regio, generatie en gesprekssituatie lopen door elkaar.

De neutrale Roemeense volgorde is vaak onderwerp–werkwoord–voorwerp, maar zinsdelen kunnen verschuiven om te tonen waarover de zin gaat en wat de belangrijkste nieuwe of contrasterende informatie is. Een vooropgeplaatst object wordt vaak hervat door een kort objectvoornaamwoord: Pe Ion l-am văzut ieri betekent ‘Ion heb ik gisteren gezien’. Woordvolgorde en zinsmelodie werken daarbij altijd samen.

In een lange Roemeense nominale groep moeten lidwoord, geslacht, getal en naamval als één systeem kloppen. Het bepaald lidwoord staat niet altijd aan het zelfstandig naamwoord vast: in frumoasele case vechi draagt het vooropgeplaatste bijvoeglijk naamwoord frumoasele de bepaaldheid. Bezit en andere genitiefrelaties worden rechtstreeks verbonden (ușa casei) of met al, a, ai, ale (casele vechi ale orașului).

Staan er in het Roemeens twee korte voornaamwoorden bij één werkwoord, dan komt het meewerkend voorwerp vóór het lijdend voorwerp: Mi-l dă ‘Hij of zij geeft het aan mij’ en Ți-o spun ‘Ik vertel het je’. Bij een hulpwerkwoord blijft die onderlinge volgorde bestaan, maar spelling en plaatsing veranderen: Vi l-am trimis, Ni le-a arătat en, met vrouwelijk enkelvoud, Mi-a trimis-o.

De Roemeense conjunctief wordt gevormd met să en een vervoegd werkwoord: să plec, să vină, să fi știut. Waar het Nederlands vaak een infinitief met te, een omschrijving met kunnen of een ingekorte voorwaarde gebruikt, kiest het Roemeens vaak een volledige să-bijzin. De voltooide vorm să fi + voltooid deelwoord verwijst naar iets dat al gebeurd zou zijn, mogelijk gebeurd is of juist niet is gebeurd.

Met een afleidend achtervoegsel maakt het Roemeens een nieuw woord uit een bestaande basis: a citi ‘lezen’ geeft bijvoorbeeld cititor ‘lezer’ en citibil ‘leesbaar’. De belangrijkste patronen hier zijn -ție/-țiune voor handelingen en abstracte begrippen, -tor/-toare voor uitvoerders, -bil/-bilă voor mogelijkheid, en -ism/-ist voor stromingen en de mensen of eigenschappen die ermee verbonden zijn. Het patroon helpt je een woord te herkennen, maar vormt geen automatische formule: veel afleidingen moet je als complete woordfamilie leren.

Academisch Roemeens combineert een duidelijke redenering met formele verbindingsuitdrukkingen, zorgvuldig opgebouwde bijzinnen, een beheerste naamwoordstijl en genuanceerde beweringen. Typische formuleringen zijn în ceea ce privește ‘wat … betreft’, dat fiind faptul că ‘aangezien’, cu atât mai mult cu cât ‘des te meer omdat’ en prin prisma acestor considerente ‘in het licht van deze overwegingen’. Het doel is niet om zo ingewikkeld mogelijk te schrijven, maar om relaties tussen gegevens, argumenten en conclusies precies zichtbaar te maken.

Nieuwe en geleende woorden blijven in het Roemeens zelden volledig buiten de grammatica staan. Een leenwoord kan een achtergevoegd lidwoord krijgen (email-ul), een Roemeens meervoud (like-uri) of als werkwoord worden vervoegd (a scana → scanez, am scanat). Welke vorm en spelling passend zijn, hangt niet alleen van de grammatica af, maar ook van de mate van inburgering en van het register.

Een stilistisch register is de taalvariant die past bij een bepaalde situatie, relatie en tekstsoort. In het Roemeens kan dezelfde boodschap bijvoorbeeld alledaags klinken met tare of a zice, neutraal met foarte of a spune, en plechtig of literair met a rosti — maar zulke woorden zijn niet altijd onderling verwisselbaar. Op C2-niveau gaat het daarom niet alleen om begrijpen, maar ook om bewust schakelen zonder dat de toon onbedoeld bot, afstandelijk of hoogdravend wordt.

Juridisch en administratief Roemeens gebruikt vaste formules, onpersoonlijke se-constructies, veel zelfstandige naamwoorden en nauwkeurig opgebouwde bijzinnen. Formules als în conformitate cu, prin prezenta en drept pentru care moet je als geheel leren: een woord-voor-woordvertaling klinkt in het Nederlands vaak vreemd en kan zelfs de juridische functie verhullen.

Een Roemeens idioom is een min of meer vaste woordgroep met een betekenis die je niet betrouwbaar uit de losse woorden kunt afleiden: a bate câmpii betekent letterlijk ongeveer „de velden afslaan”, maar wordt gebruikt voor „onzin uitkramen” of „uitweiden zonder ter zake te komen”. Leer daarom niet alleen de betekenis, maar ook de vaste woorden, de veranderlijke plaatsen en het register. Het werkwoord wordt meestal gewoon vervoegd; kleine woorden zoals o, din en pe kunnen juist onveranderlijk bij de uitdrukking horen.

Met deci, parcă, totuși, de altfel en oricum geef je niet alleen een logisch verband aan: je laat ook horen hoe je tegenover je eigen woorden staat. Ze kunnen een conclusie inleiden, een indruk voorzichtig formuleren, een verwachting tegenspreken, extra steun toevoegen of een onderwerp afsluiten. De beste Nederlandse vertaling wisselt daarom per gesprekssituatie.

Een archaïsme is een verouderd of bewust ouderwets woord, terwijl een neologisme een betrekkelijk nieuw woord of een nieuwe betekenis is. In het Roemeens gaat het niet alleen om woordenschat: nieuwe leenwoorden kunnen Roemeense lidwoorden, meervoudsuitgangen en werkwoordsuitgangen krijgen. Woorden als dumnealui, precum en iarăși zijn bovendien niet in elke context echt verouderd; vaak zijn ze vooral formeel, literair of stilistisch opvallend.

Het Roemeens heeft een vrij beweeglijke woordvolgorde: een zinsdeel kan vooraan of juist achteraan staan om het gespreksonderwerp, het contrast of de verrassing te markeren. Pe tine te caut betekent niet alleen ‘Ik zoek jou’, maar legt nadruk op jou: ‘Jou zoek ik.’ Zulke volgordes hangen samen met intonatie, korte voornaamwoorden en stijl; een Nederlandse woordvolgorde kun je daarom niet simpelweg kopiëren.