Wederkerende werkwoorden in het Roemeens

In het kort

Een Roemeens wederkerend werkwoord krijgt een kort voornaamwoord dat naar het onderwerp terugwijst: mă spăl ‘ik was me’, te speli ‘je wast je’ en se spală ‘hij/zij wast zich’. Het voornaamwoord verandert mee met de persoon en staat in een gewone zin vóór het vervoegde werkwoord. Leer een werkwoord bij voorkeur meteen in de vorm met se, bijvoorbeeld a se trezi ‘wakker worden’.

Overzicht

Een wederkerend werkwoord beschrijft vaak een handeling die bij dezelfde persoon begint en eindigt. In Mă spăl is ‘ik’ zowel degene die wast als degene die gewassen wordt. Mă is een wederkerend voornaamwoord: een kort, onbeklemtoond woordje dat terugverwijst naar het onderwerp (wie de handeling uitvoert). Zulke korte woordjes worden ook clitische voornaamwoorden genoemd; dat betekent eenvoudig dat ze niet zelfstandig beklemtoond worden en dicht bij het werkwoord staan.

Op A2-niveau kom je deze vorm voortdurend tegen bij dagelijkse bezigheden: opstaan, zich aankleden, zich wassen, haasten en naar bed gaan. De Nederlandse vertaling bevat lang niet altijd me/je/zich. Mă trezesc betekent gewoon ‘ik word wakker’ en ne plimbăm ‘we wandelen’. Omgekeerd is een Nederlands werkwoord met zich niet automatisch wederkerend in het Roemeens. Daarom is a se + werkwoord één geheel dat je als woordenboekvorm leert.

De beginnersregel is overzichtelijk: kies mă, te, se, ne, vă, se volgens de persoon en zet dit vóór het vervoegde werkwoord. Verderop volgen vormen in de verleden tijd en gebiedende wijs, plus verwante toepassingen van se. Die zijn nuttig als naslag, maar hoeven niet allemaal tegelijk actief beheerst te worden.

Hoe het werkt

De zes vormen in de tegenwoordige tijd

De woordenboekvorm bestaat uit a plus de infinitief (de onbepaalde vorm van het werkwoord): a spăla ‘wassen’. Bij een wederkerend werkwoord komt se ertussen: a se spăla ‘zich wassen’. In een vervoegde zin verdwijnt a en verandert se volgens het onderwerp.

Persoon	Wederkerend voornaamwoord	a se spăla	Betekenis
eu	mă	(eu) mă spăl	ik was me
tu	te	(tu) te speli	jij wast je
el / ea	se	(el / ea) se spală	hij / zij wast zich
noi	ne	(noi) ne spălăm	wij wassen ons
voi	vă	(voi) vă spălați	jullie wassen je
ei / ele	se	(ei / ele) se spală	zij wassen zich

Het werkwoord heeft dus nog steeds zijn gewone persoonsuitgang. Het voornaamwoord vervangt die uitgang niet: in ne spălăm laten zowel ne als -ăm zien dat het om ‘wij’ gaat. Het losse onderwerp eu, tu, noi enzovoort kan meestal weg, omdat de werkwoordsvorm al duidelijk maakt wie handelt.

Bij beleefd aanspreken gebruikt het Roemeens dumneavoastră met een meervoudsvorm: Dumneavoastră vă grăbiți? ‘Heeft u haast?’ Het wederkerende woord is daarom vă, net als bij voi.

Drie soorten die je vaak tegenkomt

Niet elk werkwoord met se heeft letterlijk ‘zichzelf’ als beste Nederlandse vertaling.

1. Letterlijk wederkerend: de handeling keert terug naar de handelende persoon: a se spăla ‘zich wassen’, a se privi în oglindă ‘zich in de spiegel bekijken’.
2. Vaste wederkerende werkwoorden: se hoort bij de betekenis, ook als het Nederlands geen wederkerend woord gebruikt: a se trezi ‘wakker worden’, a se plimba ‘wandelen’, a se grăbi ‘zich haasten’.
3. Een andere betekenis met se: a uita is ‘vergeten’, maar a se uita la is ‘kijken naar’; a duce is ‘brengen/dragen’, maar a se duce is ‘gaan’. Laat se hier niet weg, want dan verandert de betekenis.

Plaats in een gewone, ontkennende en samengestelde zin

In een gewone zin staat het korte voornaamwoord direct vóór het vervoegde werkwoord:

• Mă îmbrac. — Ik kleed me aan.
• Ea se odihnește. — Zij rust uit.
• Ne întâlnim la opt. — We ontmoeten elkaar om acht uur.

Ook nu ‘niet’ komt vóór het voornaamwoord:

• Nu mă grăbesc. — Ik haast me niet.
• Nu se culcă târziu. — Hij/Zij gaat niet laat naar bed.

Voor een werkwoord met să staat het wederkerende woord na să en vóór het werkwoord: Vreau să mă odihnesc ‘ik wil uitrusten’, Trebuie să te îmbraci ‘je moet je aankleden’. De Nederlandse gewoonte om twee werkwoorden achteraan bij elkaar te zetten helpt hier dus niet: het Roemeens houdt mă/te/se bij het werkwoord waarop het betrekking heeft.

Lichaamsdelen: vaak geen bezittelijk woord

Het Nederlands zegt ‘ik was mijn handen’. In het Roemeens is een bezittelijk woord vaak overbodig, omdat het wederkerende voornaamwoord al laat zien van wie het lichaamsdeel is:

• Mă spăl pe mâini. — Ik was mijn handen.
• Se spală pe față. — Hij/Zij wast zijn/haar gezicht.

Een andere natuurlijke constructie gebruikt een wederkerend voornaamwoord in de datief (de vorm die hier de betrokken persoon of bezitter aangeeft): Îmi spăl mâinile ‘ik was mijn handen’. De vormen zijn îmi, îți, își, ne, vă, își. Vergelijk:

Persoon	Met het hele lichaam als doel	Met een lichaamsdeel als doel
eu	Mă spăl. — Ik was me.	Îmi spăl mâinile. — Ik was mijn handen.
tu	Te speli. — Je wast je.	Îți speli părul. — Je wast je haar.
el / ea	Se spală. — Hij/Zij wast zich.	Își spală fața. — Hij/Zij wast zijn/haar gezicht.

Voor de A2-basis is mă spăl pe mâini een veilige en veelgebruikte vorm. De reeks met îmi/îți/își is vooral belangrijk om te herkennen en later verder uit te bouwen.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
Mă spăl pe mâini.	Ik was mijn handen.	Dagelijkse handeling; geen me in de natuurlijke Nederlandse vertaling.
Te trezești devreme?	Word je vroeg wakker?	te hoort bij de tweede persoon enkelvoud.
Se îmbracă repede.	Hij/Zij kleedt zich snel aan.	Zonder genoemd onderwerp kan zowel ‘hij’ als ‘zij’ bedoeld zijn.
Ne plimbăm în parc.	We wandelen in het park.	Het Nederlandse wandelen is niet wederkerend.
Vă grăbiți la serviciu?	Haasten jullie je naar het werk?	vă past bij voi.
Copiii se culcă la nouă.	De kinderen gaan om negen uur naar bed.	Meervoudig onderwerp, maar dezelfde vorm se.
Nu mă simt bine astăzi.	Ik voel me vandaag niet goed.	nu staat vóór mă.
Vreau să mă odihnesc puțin.	Ik wil even uitrusten.	Na să komt mă vóór het werkwoord.
Unde ne întâlnim?	Waar spreken we af?	De betekenis is wederzijds: wij ontmoeten elkaar.
Ana se uită la un film.	Ana kijkt naar een film.	a se uita la is één vaste combinatie.
Îmi spăl părul în fiecare dimineață.	Ik was elke ochtend mijn haar.	îmi geeft aan van wie het haar is.
Ei se cunosc de mulți ani.	Zij kennen elkaar al vele jaren.	se kan ‘elkaar’ betekenen.
M-am trezit la șapte.	Ik ben om zeven uur wakker geworden.	Verleden tijd: mă + am wordt m-am.
Trezește-te, e târziu!	Word wakker, het is laat!	In een bevestigend bevel komt te achter het werkwoord.

Veelgemaakte fouten

1. Overal alleen se gebruiken

• Fout: Eu se spăl.
• Goed: Eu mă spăl.
• Waarom: se hoort alleen bij de derde persoon. Bij eu gebruik je mă; bij tu gebruik je te. Denk aan de hele reeks mă–te–se–ne–vă–se.

2. Het voornaamwoord achter een gewoon vervoegd werkwoord zetten

• Fout: Spăl mă dimineața.
• Goed: Mă spăl dimineața.
• Waarom: In een mededelende zin staat het onbeklemtoonde wederkerende voornaamwoord vóór het vervoegde werkwoord. Achterplaatsing hoort onder meer bij een bevestigend bevel, zoals Spală-te!

3. Een Nederlands werkwoord woord voor woord kopiëren

• Fout: Eu trezesc devreme voor ‘ik word vroeg wakker’.
• Goed: Mă trezesc devreme.
• Waarom: a trezi betekent ‘iemand wakker maken’; a se trezi betekent ‘wakker worden’. Het Roemeens vereist hier een wederkerende vorm, hoewel het Nederlands geen ‘me’ gebruikt.

4. Se toevoegen omdat het Nederlands zich heeft

• Fout: Mă greșesc des voor ‘ik vergis me vaak’.
• Goed: Greșesc des.
• Waarom: Het Roemeense a greși ‘zich vergissen/een fout maken’ is niet wederkerend. De grammatica van de Nederlandse vertaling bepaalt de Roemeense vorm niet.

5. Een bezittelijk woord bij elk lichaamsdeel gebruiken

• Minder natuurlijk in deze context: Mă spăl pe mâinile mele.
• Gewoon: Mă spăl pe mâini.
• Waarom: mă maakt al duidelijk dat het om je eigen handen gaat. mele is alleen nodig als je nadrukkelijk ‘mijn eigen’ tegenover iemand anders bedoelt.

6. De koppeltekenvormen in de verleden tijd los schrijven

• Fout: M am spălat.
• Goed: M-am spălat.
• Waarom: Wanneer het korte voornaamwoord en het hulpwerkwoord samenkomen, gebruikt de spelling een koppelteken. Hetzelfde zie je in s-a îmbrăcat en ne-am întâlnit.

Gebruiksnotities

In het dagelijks Roemeens worden de losse onderwerpwoorden vaak weggelaten. Mă grăbesc klinkt neutraal; Eu mă grăbesc legt nadruk op ‘ík’, bijvoorbeeld als iemand anders juist alle tijd heeft. Het wederkerende voornaamwoord zelf kan niet weg als het bij het werkwoord hoort.

Leer vaste werkwoorden inclusief hun voorzetsel. Het duidelijkste voorbeeld is a se uita la ‘kijken naar’: Mă uit la televizor ‘ik kijk televisie’. Alleen a uita betekent ‘vergeten’: Uit numele ‘ik vergeet de naam’. Ook a se gândi la ‘denken aan’ en a se teme de ‘bang zijn voor’ worden het best als complete combinaties onthouden.

Dezelfde vorm kan afhankelijk van de situatie ‘zich’ of ‘elkaar’ betekenen. Se spală betekent normaal ‘ze wassen zich’, terwijl Se ajută zowel ‘ze helpen zichzelf’ als ‘ze helpen elkaar’ kan betekenen. De context lost dit meestal op. Voor extra duidelijkheid kan het Roemeens unul pe altul ‘elkaar’ toevoegen: Se ajută unul pe altul.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A2 nog niet volledig te beheersen, maar je zult ze al snel in gesprekken en teksten zien.

Verleden tijd

In de perfectul compus, de gewone samengestelde verleden tijd, komt het wederkerende voornaamwoord vóór het hulpwerkwoord a avea. Sommige vormen worden met een koppelteken verbonden:

Persoon	a se trezi in de verleden tijd	Betekenis
eu	m-am trezit	ik ben wakker geworden
tu	te-ai trezit	jij bent wakker geworden
el / ea	s-a trezit	hij / zij is wakker geworden
noi	ne-am trezit	wij zijn wakker geworden
voi	v-ați trezit	jullie zijn wakker geworden
ei / ele	s-au trezit	zij zijn wakker geworden

Anders dan het Nederlands gebruikt het Roemeens hier vormen van ‘hebben’, ook waar de Nederlandse vertaling ‘zijn’ heeft. Het voltooid deelwoord (de vorm zoals trezit in deze verleden tijd) verandert hier niet met het geslacht van het onderwerp: zowel een man als een vrouw zegt m-am trezit.

Gebiedende wijs

Bij een bevestigend bevel staat het wederkerende woord achter het werkwoord en komt er een koppelteken:

• Spală-te! — Was je!
• Grăbiți-vă! — Haast jullie!

Bij een ontkennend bevel keert het woord terug naar voren:

• Nu te grăbi! — Haast je niet!
• Nu vă ridicați! — Sta niet op!

Wederzijds, onpersoonlijk en passief se

Se kan meer doen dan terugwijzen naar één persoon. Bij een meervoudig onderwerp kan het wederkerigheid uitdrukken: Maria și Dan se iubesc ‘Maria en Dan houden van elkaar’. Daarnaast komt se voor in algemene en passieve zinnen:

• Se vorbește românește aici. — Hier spreekt men Roemeens.
• Se vând bilete online. — Er worden online kaartjes verkocht.

In zulke zinnen is er niet letterlijk iemand die ‘zich spreekt’ of ‘zich verkoopt’. Se maakt de handelende persoon onbelangrijk of vormt een passieve betekenis. Dit is een uitbreiding van hetzelfde kleine woord, maar grammaticaal een ander gebruik dan mă spăl.

Oefentips

1. Maak persoonlijke reeksen. Kies elke dag één werkwoord, bijvoorbeeld a se trezi, en zeg alle zes vormen hardop: mă trezesc, te trezești, se trezește, ne trezim, vă treziți, se trezesc. Zo oefen je voornaamwoord en werkwoordsuitgang samen.
2. Beschrijf je ochtend zonder uit het Nederlands te vertalen. Schrijf vijf zinnen met vaste Roemeense combinaties: mă trezesc, mă ridic, mă spăl, mă îmbrac, mă grăbesc. Voeg daarna één ontkenning en één zin met să toe.
3. Maak twee kanten aan elk kaartje. Noteer niet alleen ‘wakker worden’, maar a se trezi — mă trezesc. Schrijf bij betekenisparen beide vormen op: a uita ‘vergeten’ tegenover a se uita la ‘kijken naar’.

Verwante onderwerpen

• Eerst: Clitische voornaamwoorden — legt uit hoe korte, onbeklemtoonde voornaamwoorden rond het werkwoord staan.
• Daarna: De samengestelde verleden tijd — nodig voor vormen als m-am trezit en s-au îmbrăcat.
• Daarna: De gebiedende wijs — bouwt verder op vormen als spală-te en nu te grăbi.