De lijdende vorm in het Roemeens

In het kort

Het Roemeens maakt de lijdende vorm meestal met een vervoegde vorm van a fi (‘zijn’) plus een voltooid deelwoord: Casa este construită (‘Het huis wordt gebouwd’). Dat deelwoord past zich aan het onderwerp aan in geslacht en getal. Een veelgebruikt alternatief is se + werkwoord: Se vând bilete (‘Er worden kaartjes verkocht’).

Overzicht

In een bedrijvende zin staat de handelende persoon of zaak centraal: Arhitectul proiectează casa (‘De architect ontwerpt het huis’). In een lijdende zin komt juist degene of datgene dat de handeling ondergaat voorop: Casa este proiectată de arhitect (‘Het huis wordt door de architect ontworpen’). Casa is nu het onderwerp (de persoon of zaak waarover de zin grammaticaal iets zegt), terwijl het in de bedrijvende zin het lijdend voorwerp was (wie of wat de handeling ondergaat).

De Roemeense term is diateza pasivă. De kern ervan leer je rond B1: a fi + voltooid deelwoord en de kortere constructie met se. De vorm lijkt deels op het Nederlandse ‘zijn + voltooid deelwoord’, maar die overeenkomst kan misleiden. Waar het Nederlands bij een lopende handeling vaak worden gebruikt — ‘de brief wordt geschreven’ — gebruikt het Roemeens gewoon a fi: Scrisoarea este scrisă.

De lijdende vorm is nuttig wanneer de handelende persoon onbekend, vanzelfsprekend of niet belangrijk is. Je ziet hem daarom vaak in nieuwsberichten, officiële teksten, aanwijzingen en beschrijvingen van processen. In gewone gesprekken kiest het Roemeens geregeld voor se, vooral wanneer het Nederlands ‘men’, ‘je’ of ‘er wordt’ zou gebruiken.

Zo werkt het

Van bedrijvend naar lijdend

Neem de bedrijvende zin:

Toți îl văd pe Andrei. — ‘Iedereen ziet Andrei.’

Bij de omzetting gebeuren drie dingen:

1. Het lijdend voorwerp Andrei wordt het onderwerp.
2. Het werkwoord krijgt de vorm a fi + voltooid deelwoord.
3. De oorspronkelijke handelende persoon kan na de of de către komen.

Het resultaat is:

Andrei este văzut de toți. — ‘Andrei wordt door iedereen gezien.’

De algemene patronen zijn dus:

Soort zin	Patroon	Voorbeeld
Bedrijvend	handelende persoon + werkwoord + lijdend voorwerp	Maria scrie articolul.
Lijdend	nieuw onderwerp + a fi + deelwoord + eventueel handelende persoon	Articolul este scris de Maria.

Alleen een werkwoord dat een lijdend voorwerp kan hebben, kan normaal gesproken zo’n persoonlijke lijdende vorm krijgen. Bij Maria doarme (‘Maria slaapt’) is er geen lijdend voorwerp dat onderwerp van een lijdende zin kan worden.

A fi draagt de tijd

A fi is de onbepaalde wijs (de woordenboeksvorm) van ‘zijn’. Dit hulpwerkwoord wordt vervoegd en laat zien in welke tijd de zin staat. Het voltooid deelwoord — de werkwoordsvorm zoals scris ‘geschreven’ — blijft inhoudelijk dezelfde handeling uitdrukken.

Tijd	Vormen van a fi	Voorbeeld	Betekenis
Tegenwoordige tijd	sunt, ești, este/e, suntem, sunteți, sunt	Ușa este închisă.	De deur wordt/is gesloten.
Voltooid verleden	am fost, ai fost, a fost, am fost, ați fost, au fost	Ușa a fost închisă.	De deur werd/is gesloten.
Onvoltooid verleden	eram, erai, era, eram, erați, erau	Ușa era închisă.	De deur was gesloten / werd gesloten.
Toekomende tijd	voi fi, vei fi, va fi, vom fi, veți fi, vor fi	Ușa va fi închisă.	De deur zal worden gesloten.

Voor een afgeronde gebeurtenis in het verleden gebruik je dus a fost/au fost + deelwoord. Gebruik niet a avea (‘hebben’), ook al wordt de gewone Roemeense voltooide tijd daarmee gemaakt: Au construit casa (‘Ze hebben het huis gebouwd’) wordt Casa a fost construită (‘Het huis is/werd gebouwd’).

Het deelwoord past zich aan

Het voltooid deelwoord gedraagt zich in de lijdende vorm ook als een bijvoeglijk woord: het neemt het geslacht en getal van het onderwerp over. Dat heet congruentie, oftewel grammaticale overeenstemming. In het Nederlands verandert ‘geschreven’ niet; in het Roemeens zie en hoor je het verschil wel.

Onderwerp	Uitgang bij invitat	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	-t	Bărbatul este invitat. — De man wordt uitgenodigd.
vrouwelijk enkelvoud	-tă	Femeia este invitată. — De vrouw wordt uitgenodigd.
mannelijk of gemengd meervoud	-ți	Studenții sunt invitați. — De studenten worden uitgenodigd.
vrouwelijk meervoud	-te	Studentele sunt invitate. — De studentes worden uitgenodigd.

Niet elk deelwoord heeft precies de stam op -at. Ook onregelmatige vormen volgen echter de vierdeling, bijvoorbeeld scris, scrisă, scriși, scrise (‘geschreven’) en văzut, văzută, văzuți, văzute (‘gezien’). Leer daarom van een nieuw werkwoord minstens de mannelijke enkelvoudsvorm en let daarna op de bijvoeglijke uitgangen.

De handelende persoon: de en de către

De oorspronkelijke handelende persoon heet de handelende bepaling: het zinsdeel dat zegt door wie iets gebeurt. Die bepaling begint meestal met de of de către.

• Cartea a fost tradusă de Ana. — Het boek is door Ana vertaald.
• Cererea a fost aprobată de către director. — De aanvraag is door de directeur goedgekeurd.

De is kort en heel gewoon. De către maakt de handelende rol extra duidelijk en komt veel voor in formele, ambtelijke of juridische teksten. Het is niet nodig om de handelende persoon te noemen als die onbekend of onbelangrijk is: Cererea a fost aprobată is een volledige zin.

Na de gebruik je bij persoonlijke voornaamwoorden vormen als mine, tine, el, ea, noi, voi, ei, ele: de mine (‘door mij’), de ea (‘door haar’), de ei (‘door hen’). De Nederlandse gewoonte om rechtstreeks ‘door + voornaamwoord’ om te zetten helpt dus niet bij de keuze van de Roemeense vorm; leer deze combinaties als geheel.

De lijdende constructie met se

Het Roemeens kan de handelende persoon buiten beeld laten met se + een werkwoord in de derde persoon. Deze vorm wordt vaak pasiv reflexiv genoemd. Het zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, zaak of begrip) bepaalt of het werkwoord enkelvoud of meervoud is:

Getal	Voorbeeld	Nederlandse weergave
Enkelvoud	Se vinde casa.	Het huis wordt verkocht.
Meervoud	Se vând casele.	De huizen worden verkocht.

Het verschil tussen vinde en vând is belangrijk. In het Nederlands blijft ‘wordt’ bij een constructie met ‘er’ soms enkelvoudig klinken in de intuïtie van een leerder, maar in het Roemeens moet het werkwoord hier met het grammaticale onderwerp overeenkomen.

Met se noem je normaal geen handelende persoon. Wil je nadrukkelijk zeggen wie iets doet, kies dan de vorm met a fi: Contractul a fost semnat de client, niet een mengvorm met se ... de client.

Daarnaast bestaat een onpersoonlijke constructie met se, zonder een concreet onderwerp: Aici se lucrează mult (‘Hier wordt veel gewerkt’). Het werkwoord staat dan in de derde persoon enkelvoud. Deze constructie is verwant aan het passief, maar er is geen lijdend voorwerp dat tot onderwerp is geworden.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
Este văzut de toți.	Hij wordt door iedereen gezien.	Mannelijk enkelvoud; de persoon blijkt uit de context.
A fost scris de el.	Het is door hem geschreven.	Afgeronde handeling in het verleden.
Casa a fost construită în 1900.	Het huis werd in 1900 gebouwd.	Construită past bij het vrouwelijke casa.
Scrisorile au fost trimise ieri.	De brieven zijn gisteren verstuurd.	Vrouwelijk meervoud: trimise.
Copiii sunt așteptați la intrare.	De kinderen worden bij de ingang verwacht.	Mannelijk meervoud: așteptați.
Rezultatele vor fi anunțate mâine.	De resultaten worden morgen bekendgemaakt.	Toekomende tijd met vor fi.
Cererea este verificată de către un angajat.	De aanvraag wordt door een medewerker gecontroleerd.	De către maakt de handelende rol expliciet.
Muzeul era vizitat de mii de turiști.	Het museum werd door duizenden toeristen bezocht.	Een herhaalde of voortdurende situatie in het verleden.
Se vinde bine.	Het verkoopt goed.	Korte reflexieve vorm; het onderwerp blijkt uit de context.
În acest magazin se vând produse locale.	In deze winkel worden lokale producten verkocht.	Meervoud: se vând.
Biletele se cumpără online.	De kaartjes worden online gekocht.	De handelende persoon is niet relevant.
Aici se vorbește românește.	Hier wordt Roemeens gesproken.	Onpersoonlijk gebruik; enkelvoud.
Nu se acceptă plata în numerar.	Contante betaling wordt niet geaccepteerd.	Typische mededeling of regel.
Podul este închis din cauza vântului.	De brug is wegens de wind afgesloten.	Kan vooral een toestand beschrijven.

Veelgemaakte fouten

Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Fout: Casa a fost construit.
• Goed: Casa a fost construită.
• Waarom: Casa is vrouwelijk enkelvoud, dus het deelwoord krijgt -ă. Het Nederlandse deelwoord verandert niet, maar het Roemeense wel.

Het verkeerde hulpwerkwoord in het verleden gebruiken

• Fout: Casa a avut construită în 1900.
• Goed: Casa a fost construită în 1900.
• Waarom: De lijdende vorm gebruikt a fi. A avea vormt wel de gewone voltooide tijd van een bedrijvend werkwoord, maar niet deze passieve constructie.

Bij se altijd het enkelvoud kiezen

• Fout: Se vinde apartamente noi.
• Goed: Se vând apartamente noi.
• Waarom: Apartamente is meervoud en is hier het grammaticale onderwerp. Daarom staat ook a vinde in het meervoud: vând.

Worden letterlijk proberen te vertalen

• Fout gedachtepatroon: zoeken naar een apart Roemeens werkwoord dat in elke lijdende zin Nederlands worden weergeeft.
• Goed: Documentul este semnat acum. — ‘Het document wordt nu ondertekend.’
• Waarom: Roemeens gebruikt a fi zowel waar het Nederlands ‘zijn’ als waar het ‘worden’ kiest. Tijd en context geven aan of het om een toestand of een gebeurtenis gaat.

Se combineren met een genoemde handelende persoon

• Onnatuurlijk: Contractul se semnează de către client wanneer je één concrete ondertekening door één genoemde cliënt bedoelt.
• Beter: Contractul este semnat de către client.
• Waarom: De constructie met se houdt de handelende persoon normaal buiten beeld. Voor een expliciete handelende bepaling is a fi + deelwoord duidelijker.

Een reflexieve betekenis over het hoofd zien

• Dubbelzinnig: Copiii se spală.
• Mogelijke betekenissen: ‘De kinderen wassen zich’ of, afhankelijk van de context, ‘De kinderen worden gewassen.’
• Waarom: Se kan echt wederkerend zijn: de handelende en ondergaande persoon zijn dan dezelfde. Kies extra context of een vorm met a fi als het onderscheid belangrijk is: Copiii sunt spălați de părinți.

Gebruiksnotities

De vorm met a fi is handig wanneer je de handelende persoon wilt noemen, het deelwoord wilt benadrukken of een precieze tijd wilt uitdrukken. Hij klinkt neutraal in veel geschreven teksten, maar een opeenstapeling van passieve zinnen kan formeel of ambtelijk overkomen. In een gesprek klinkt een bedrijvende zin vaak directer: Am trimis mesajul (‘Ik heb het bericht verstuurd’) in plaats van Mesajul a fost trimis de mine.

De constructie met se is compact en heel natuurlijk in advertenties, voorschriften en algemene uitspraken: Se închiriază apartament (‘Appartement te huur’), Nu se fumează (‘Niet roken’) en Se caută personal (‘Personeel gezocht’). Het Nederlands gebruikt daar uiteenlopende vormen voor — een passief, ‘men’, een infinitief of een korte mededeling — terwijl het Roemeens vaak bij se uitkomt.

Let ook op het verschil tussen een handeling en een toestand. Ușa este închisă kan betekenen dat de deur gesloten is, maar in de juiste context ook dat hij wordt gesloten. Woorden als acum (‘nu’), de obicei (‘gewoonlijk’), een tijdsbepaling of een genoemde handelende persoon maken de bedoelde lezing duidelijker. Voor een ondubbelzinnige lopende handeling kiest het Roemeens vaak liever een bedrijvende zin.

Verder dan de basis

Andere wijzen en samengestelde tijden

Het passieve patroon blijft bestaan wanneer a fi in een andere werkwoordsvorm staat. Na uitdrukkingen van wens, noodzaak of mogelijkheid verschijnt bijvoorbeeld vaak de conjunctief (een vorm die onder meer na să wordt gebruikt): Este important ca documentul să fie semnat astăzi (‘Het is belangrijk dat het document vandaag wordt ondertekend’). Met een modaal werkwoord krijg je Cartea trebuie să fie citită (‘Het boek moet worden gelezen’).

Ook complexere voltooide vormen zijn mogelijk, maar in de praktijk vermijdt het Roemeens vaak zware reeksen hulpwerkwoorden door de zin bedrijvend te maken. Dat is een nuttig stijlprincipe: een grammaticaal mogelijke lijdende vorm is niet altijd de natuurlijkste keuze.

Resultaat of gebeurtenis

Een combinatie van a fi en een deelwoord kan dicht bij een naamwoordelijk gezegde komen: het deelwoord beschrijft dan vooral een toestand of resultaat. Vergelijk:

• Magazinul este închis. — De winkel is dicht.
• Magazinul este închis de proprietar la ora opt. — De winkel wordt om acht uur door de eigenaar gesloten.

De vorm alleen lost het verschil niet altijd op. De betekenis van het werkwoord en de rest van de zin zijn doorslaggevend. Dit lijkt op het Nederlandse verschil tussen ‘is gesloten’ en ‘wordt gesloten’, maar het Roemeens markeert dat verschil niet standaard met twee aparte hulpwerkwoorden.

Passief, se en algemene beweringen

Se vinde bine ligt tussen een gewone lijdende betekenis en een zogenoemde middenbetekenis: de zin zegt iets over hoe gemakkelijk of succesvol iets verkocht wordt, zonder een verkoper in gedachten te hebben. Zulke zinnen zijn heel gewoon: Cartea se citește ușor (‘Het boek leest gemakkelijk’) en Materialul se spală la 30 de grade (‘De stof kan/hoort op 30 graden gewassen te worden’). Vertaal se daarom niet automatisch met ‘zich’; kijk eerst welke rol het onderwerp werkelijk heeft.

Oefentips

1. Zet zinnen in twee stappen om. Onderstreep eerst het lijdend voorwerp in Ana scrie scrisoarea. Maak dat daarna onderwerp en pas het deelwoord aan: Scrisoarea este scrisă de Ana. Oefen apart met mannelijke, vrouwelijke en meervoudige onderwerpen.
2. Maak tijdreeksen. Gebruik één zin in vier tijden: este publicat, a fost publicat, era publicat, va fi publicat. Zo leer je dat a fi de tijd draagt en het deelwoord met het onderwerp overeenkomt.
3. Vergelijk a fi en se. Zoek in Roemeense advertenties of nieuwsberichten vijf voorbeelden met se. Vraag per zin: is er een onderwerp, staat het werkwoord in enkelvoud of meervoud, en zou a fi + deelwoord natuurlijk zijn?

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: De voltooid verleden tijd (perfectul compus) — nodig om vormen als a fost en au fost te herkennen en correct te gebruiken.