Aanwijzende voornaamwoorden in het Roemeens

Kort gezegd

Het Roemeens heeft verschillende vormen voor dichtbij en verder weg, en elke vorm past zich aan het geslacht en het getal aan: acest băiat (deze jongen), această fată (dit meisje) en acele cărți (die boeken). Vóór een zelfstandig naamwoord gebruik je vormen als acest en acel; zelfstandig of achter het zelfstandig naamwoord staan meestal acesta en acela. Bij achterplaatsing krijgt het zelfstandig naamwoord het bepaald lidwoord: băiatul acesta.

Overzicht

Een aanwijzend voornaamwoord wijst iemand of iets aan: in het Nederlands doen we dat met deze, dit, die en dat. Het Roemeens maakt eveneens een globaal onderscheid tussen iets dat dichtbij of actueel is (acest-), en iets dat verder weg ligt of eerder genoemd is (acel-). Alleen zijn er meer uitgangen, omdat de vorm overeenkomt met het geslacht en het getal van datgene waarnaar je wijst.

Dit onderwerp hoort bij A2, maar bouwt rechtstreeks voort op het geslacht van zelfstandige naamwoorden. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals băiat (jongen), carte (boek) of scaun (stoel). In het Roemeens kan zo'n woord mannelijk, vrouwelijk of onzijdig zijn. Onzijdige woorden volgen in het enkelvoud het mannelijke patroon en in het meervoud het vrouwelijke patroon.

Er zijn bovendien twee toepassingen. Een aanwijzend woord kan bij een zelfstandig naamwoord staan, zoals această carte (dit boek); grammaticaal heet het dan ook wel een aanwijzend bijvoeglijk woord. Het kan het zelfstandig naamwoord ook vervangen: Vreau aceasta (Ik wil deze). In dit artikel gebruiken we voor het hele systeem de vertrouwde verzamelnaam aanwijzende voornaamwoorden.

Hoe het werkt

De eenvoudige beginnersregel

Kies in drie stappen:

1. Bedoel je deze/dit (nabij) of die/dat (verder weg)?
2. Is het bijbehorende zelfstandig naamwoord mannelijk, vrouwelijk of onzijdig?
3. Is het enkelvoud of meervoud, en staat de vorm vóór het zelfstandig naamwoord of zelfstandig/erachter?

Voor A2 is vooral deze tegenstelling belangrijk:

Betekenis	Vóór het zelfstandig naamwoord	Zelfstandig of erachter
deze jongen	acest băiat	acesta / băiatul acesta
dit meisje	această fată	aceasta / fata aceasta
die jongen	acel băiat	acela / băiatul acela
dat meisje	acea fată	aceea / fata aceea

Vormen vóór een zelfstandig naamwoord

Vóór het zelfstandig naamwoord gebruik je de kortere vormen. Het zelfstandig naamwoord heeft dan geen bepaald lidwoord.

Geslacht en getal	Dichtbij: deze/dit	Verder weg: die/dat	Voorbeeld dichtbij	Voorbeeld verder weg
mannelijk enkelvoud	acest	acel	acest băiat	acel băiat
vrouwelijk enkelvoud	această	acea	această fată	acea fată
mannelijk meervoud	acești	acei	acești băieți	acei băieți
vrouwelijk meervoud	aceste	acele	aceste fete	acele fete
onzijdig enkelvoud	acest	acel	acest scaun	acel scaun
onzijdig meervoud	aceste	acele	aceste scaune	acele scaune

Let vooral op het onzijdig. Scaun (stoel) is onzijdig: het heet in het enkelvoud acest scaun, alsof het mannelijk is, maar in het meervoud aceste scaune, alsof het vrouwelijk is. Het Nederlandse woordgeslacht helpt hier niet: Nederlands het boek zegt niets over het geslacht van Roemeens carte, dat vrouwelijk is.

Zelfstandige vormen

Wanneer het aangewezen zelfstandig naamwoord wordt weggelaten, gebruik je de langere vorm. De luisteraar moet uit de situatie kunnen begrijpen wie of wat bedoeld wordt.

Geslacht en getal	Dichtbij: deze/dit	Verder weg: die/dat
mannelijk of onzijdig enkelvoud	acesta	acela
vrouwelijk enkelvoud	aceasta	aceea
mannelijk meervoud	aceștia	aceia
vrouwelijk of onzijdig meervoud	acestea	acelea

Vergelijk:

• Acest pulover este ieftin. — Deze trui is goedkoop.
• Acesta este ieftin. — Deze is goedkoop.
• Această rochie este scumpă. — Deze jurk is duur.
• Aceasta este scumpă. — Deze is duur.

De Nederlandse vertaling laat het verschil in geslacht vaak niet zien. Zowel acesta als aceasta kan in een passende context met deze worden vertaald. In het Roemeens moet je blijven denken aan het weggelaten woord: pulover is mannelijk, rochie vrouwelijk.

Achter het zelfstandig naamwoord

De lange vorm kan ook achter het zelfstandig naamwoord staan. Dan krijgt het zelfstandig naamwoord juist wél het bepaalde lidwoord, dat in het Roemeens doorgaans aan het einde wordt vastgemaakt:

• acest băiat ↔ băiatul acesta
• această carte ↔ cartea aceasta
• acei vecini ↔ vecinii aceia
• acele scaune ↔ scaunele acelea

Beide woordvolgordes betekenen in de kern hetzelfde. De voorgeplaatste vorm is compact en heel gebruikelijk in verzorgde neutrale taal. De achtergeplaatste vorm is eveneens normaal en kan het aanwijzen of het contrast wat nadrukkelijker maken. In gesprekken hoor je achter het zelfstandig naamwoord bovendien vaak verkorte omgangsvormen.

De lidwoordregel is belangrijk. Zeg acest băiat, zonder -ul, maar băiatul acesta, mét -ul. Nederlands heeft steeds een los woord — deze jongen — en bereidt je daardoor niet voor op deze wisseling.

Dichtbij en verder weg

Acest- komt meestal overeen met deze/dit en acel- met die/dat:

• cartea aceasta — dit boek hier / dit boek
• cartea aceea — dat boek daar / dat boek

De afstand hoeft niet letterlijk ruimtelijk te zijn. Je kunt ook naar twee ideeën, momenten of eerder genoemde mogelijkheden verwijzen. Această problemă kan „dit probleem waar we het nu over hebben” betekenen; problema aceea kan terugwijzen naar „dat probleem van toen”. Net als in het Nederlands bepaalt de context hoe sterk het afstandsverschil werkelijk is.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
Acest băiat este vecinul meu.	Deze jongen is mijn buurjongen.	Mannelijk enkelvoud, vóór het zelfstandig naamwoord.
Această fată vorbește română.	Dit meisje spreekt Roemeens.	Vrouwelijk enkelvoud; Nederlands gebruikt hier „dit”.
Aceste scaune sunt libere.	Deze stoelen zijn vrij.	Onzijdig meervoud volgt het vrouwelijke patroon.
Acești studenți învață împreună.	Deze studenten studeren samen.	Mannelijk meervoud.
Acei oameni așteaptă autobuzul.	Die mensen wachten op de bus.	Verder weg, mannelijk meervoud.
Am citit deja acele cărți.	Ik heb die boeken al gelezen.	Verder weg, vrouwelijk meervoud.
Vreau aceasta.	Ik wil deze.	De vrouwelijk-enkelvoudsvorm staat zelfstandig.
Acesta este telefonul meu.	Dit is mijn telefoon.	De bedoelde zaak is mannelijk: telefon.
Care rochie îți place? — Aceea albastră.	Welke jurk vind je mooi? — Die blauwe.	Aceea verwijst naar het vrouwelijke rochie.
Băiatul acesta locuiește aici.	Deze jongen woont hier.	Achterplaatsing: băiatul heeft het lidwoord -ul.
Nu cunosc femeia aceea.	Ik ken die vrouw niet.	De lange vorm staat achter het bepaalde zelfstandig naamwoord.
Copiii aceștia sunt foarte liniștiți.	Deze kinderen zijn erg rustig.	Copii is hier mannelijk meervoud.
Am vorbit cu aceștia ieri.	Ik heb gisteren met deze mensen gesproken.	Na cu staat het voornaamwoord zelfstandig.
Nu-mi place asta.	Dit vind ik niet leuk.	Gewone verkorte vorm in de spreektaal.
Cărțile astea sunt pentru curs.	Deze boeken zijn voor de cursus.	Informele achtergeplaatste vorm.

Veelgemaakte fouten

1. Eén vorm voor alle woorden gebruiken

• Fout: acest fată
• Goed: această fată
• Waarom: Fată is vrouwelijk enkelvoud. Anders dan het Nederlandse deze verandert de Roemeense vorm mee met geslacht en getal.

2. Het Nederlandse lidwoordpatroon volgen

• Fout: acest băiatul of băiat acesta
• Goed: acest băiat of băiatul acesta
• Waarom: Vóór het zelfstandig naamwoord staat de korte vorm zonder bepaald lidwoord. Bij achterplaatsing moet het bepaald lidwoord aan het zelfstandig naamwoord vastzitten.

3. Een zelfstandige vorm direct vóór het zelfstandig naamwoord zetten

• Fout: acesta băiat
• Goed: acest băiat of băiatul acesta
• Waarom: Acesta is de lange vorm. Gebruik vóór een zelfstandig naamwoord acest.

4. Onzijdig meervoud als mannelijk behandelen

• Fout: acești scaune
• Goed: aceste scaune
• Waarom: Een onzijdig woord volgt in het enkelvoud het mannelijke, maar in het meervoud het vrouwelijke patroon: acest scaun, aceste scaune.

5. Acea en aceea verwisselen

• Fout: aceea carte
• Goed: acea carte, cartea aceea of zelfstandig aceea
• Waarom: Acea staat vóór het vrouwelijke zelfstandig naamwoord. Aceea staat zelfstandig of erachter.

6. Verkorte spreektaalvormen overal gebruiken

• Minder passend in een formele tekst: oamenii ăștia, chestia aia
• Neutraler: oamenii aceștia, chestiunea aceea
• Waarom: Ăștia en aia zijn normaal in informele gesprekken, maar de volledige vormen zijn veiliger in zakelijke, academische en andere verzorgde teksten.

Gebruiksnotities

Volledige en verkorte vormen

In alledaags gesproken Roemeens zijn verkorte vormen zeer frequent. Ze staan zelfstandig of achter een bepaald zelfstandig naamwoord, niet als neutrale standaardvorm vóór een onbekleed zelfstandig naamwoord.

Volledig, neutraal	Verkort, informeel	Betekenis
acesta	ăsta	deze/dit, mannelijk of onzijdig enkelvoud
aceasta	asta	deze/dit, vrouwelijk enkelvoud
aceștia	ăștia	deze, mannelijk meervoud
acestea	astea	deze, vrouwelijk of onzijdig meervoud
acela	ăla	die/dat, mannelijk of onzijdig enkelvoud
aceea	aia	die/dat, vrouwelijk enkelvoud
aceia	ăia	die, mannelijk meervoud
acelea	alea	die, vrouwelijk of onzijdig meervoud

Zinnen als omul ăsta (deze man), fata aia (dat meisje/die jonge vrouw) en Nu vreau asta (Dit wil ik niet) klinken in een gesprek heel gewoon. Begin zelf met de volledige vormen: daarmee zit je in vrijwel elke situatie goed. Leer de korte vormen wel vroeg herkennen, want moedertaalsprekers gebruiken ze veel.

Personen en zaken

De vormen zelf maken geen apart onderscheid tussen mensen en dingen. Acesta kan dus „deze man” of „deze zaak” betekenen, afhankelijk van het weggelaten woord en de situatie. Bij een specifiek persoon als lijdend voorwerp (wie de handeling rechtstreeks ondergaat) gebruikt het Roemeens vaak pe en daarnaast een kort objectvoornaamwoord: Îl cunosc pe acesta (Ik ken deze man). Dat patroon hoort bij de ruimere regels voor de accusatief en pe; voor eenvoudige keuzes tussen voorwerpen kun je ook zinnen tegenkomen zoals het basisvoorbeeld Vreau aceasta.

Verder dan de basis: naamval en preciezer gebruik

Je hoeft dit op A2 nog niet volledig actief te beheersen, maar in teksten kom je verbogen vormen tegen. Een naamval is een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin heeft. Bij bezit en bij een meewerkend voorwerp (de persoon aan of voor wie iets gebeurt) gebruikt het Roemeens de genitief respectievelijk datief; die twee hebben hier dezelfde vormen.

Vóór een zelfstandig naamwoord

Geslacht en getal	Dichtbij	Verder weg	Voorbeeld
mannelijk/onzijdig enkelvoud	acestui	acelui	acestui băiat — aan/van deze jongen
vrouwelijk enkelvoud	acestei	acelei	acestei fete — aan/van dit meisje
alle geslachten, meervoud	acestor	acelor	acestor studenți — aan/van deze studenten

Zelfstandig of achter het zelfstandig naamwoord

Geslacht en getal	Dichtbij	Verder weg
mannelijk/onzijdig enkelvoud	acestuia	aceluia
vrouwelijk enkelvoud	acesteia	aceleia
alle geslachten, meervoud	acestora	acelora

Daarom betekent I-am dat cartea acestuia ongeveer „Ik heb het boek aan deze persoon gegeven”. Achter een zelfstandig naamwoord zie je de overeenkomst in naamval aan beide woorden: opinia studentului acestuia (de mening van deze student) en răspunsurile acestor studenți (de antwoorden van deze studenten).

Een laatste stilistische nuance: een voorgeplaatste vorm kan in geschreven taal bondig classificeren — această decizie — terwijl achterplaatsing het bedoelde exemplaar duidelijk kan afgrenzen — decizia aceasta, nu cealaltă (deze beslissing, niet de andere). Dat is geen harde betekenisstegenstelling; context en nadruk blijven bepalend.

Oefentips

1. Leer vormen in viertallen. Neem één zelfstandig naamwoord per patroon en zeg hardop: acest băiat, această fată, acești băieți, aceste fete. Doe daarna hetzelfde met acel, acea, acei, acele.
2. Oefen beide woordvolgordes als paar. Zet această carte om in cartea aceasta en acele scaune in scaunele acelea. Controleer steeds of het zelfstandig naamwoord bij achterplaatsing een bepaald lidwoord heeft.
3. Wijs echte dingen aan. Kijk rond en maak korte zinnen als Vreau cartea aceasta, Scaunul acela este liber en Nu-mi place asta. Noteer bij onzijdige woorden meteen enkelvoud én meervoud, zodat acest scaun — aceste scaune één geheel wordt.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — nodig om de juiste mannelijke, vrouwelijke of onzijdige vorm te kiezen.
• Verdere verdieping: Nominatief en accusatief — legt de rol van onderwerp, lijdend voorwerp en pe uit.
• Verdere verdieping: Genitief en datief — helpt bij vormen als acestui, acesteia en acelora.