De vermoedende wijs in het Roemeens

Kort gezegd

Met de Roemeense prezumtivul presenteer je iets niet als een vaststaand feit, maar als een waarschijnlijkheid of vermoeden. Voor iets dat nu gaande is, gebruik je vaak o fi + gerundium: O fi dormind betekent ‘Hij of zij zal wel slapen’. Voor iets dat vermoedelijk al gebeurd is, volgt een voltooid deelwoord: O fi plecat betekent ‘Hij of zij zal wel vertrokken zijn’.

Overzicht

De modul prezumtiv is een werkwoordswijze waarmee de spreker aangeeft dat informatie op een gevolgtrekking, veronderstelling of gissing berust. Een werkwoordswijze laat zien hoe de spreker een handeling voorstelt: als feit, wens, bevel, mogelijkheid of — hier — vermoeden. De prezumtivul wordt doorgaans rond B2 behandeld, omdat je voor de vorming al vertrouwd moet zijn met de Roemeense toekomstvormen.

Voor Nederlandstaligen voelt de betekenis verrassend herkenbaar. Nederlands gebruikt vaak zullen wel, waarschijnlijk, vermoedelijk of misschien: ‘Ze zullen wel thuis zijn’ en ‘Hij zal wel vertrokken zijn’. Roemeens kan dezelfde houding in een vaste werkwoordelijke constructie verwerken. Het Nederlandse wel krijgt daarbij geen apart Roemeens woord; de vermoedende betekenis zit al in de gekozen vorm en in de context.

De kern is het verschil tussen gelijktijdigheid en voortijdigheid. Met een gerundium (een onveranderlijke werkwoordsvorm op meestal -ând of -ind die een lopende handeling weergeeft) gaat het gewoonlijk om wat vermoedelijk nu of op een bepaald referentiemoment bezig is. Met een voltooid deelwoord (de vorm die je ook in samengestelde tijden aantreft, zoals venit ‘gekomen’ en plecat ‘vertrokken’) gaat het om iets dat waarschijnlijk al voltooid is.

Zo werkt het

De twee belangrijkste patronen

Betekenis	Bouw	Roemeens voorbeeld	Nederlandse weergave
vermoedelijk bezig of van kracht	toekomsthulpvorm + fi + gerundium	O fi dormind.	Hij of zij zal wel slapen.
vermoedelijk al voltooid	toekomsthulpvorm + fi + voltooid deelwoord	O fi plecat.	Hij of zij zal wel vertrokken zijn.

Een hulpwerkwoord is een werkwoord dat samen met een andere werkwoordsvorm tijd, wijze of nuance uitdrukt. In deze constructie komt een vorm uit het toekomstige paradigma vóór fi, de infinitief (de onbepaalde vorm) van ‘zijn’. Daarna staat de vorm van het werkwoord dat de eigenlijke handeling uitdrukt.

Let goed op de tijdsverhouding:

• O fi citind cartea. — Hij of zij is het boek vermoedelijk aan het lezen.
• O fi citit cartea. — Hij of zij heeft het boek vermoedelijk gelezen.

Het verschil tussen citind en citit is dus wezenlijk. De eerste vorm stelt de handeling als lopend voor; de tweede kijkt terug op een afgerond gebeuren.

Vormen met het gewone toekomstparadigma

De volledige vormen lijken uiterlijk op de gewone toekomst. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) bepaalt de eerste vorm; fi en het gerundium of voltooid deelwoord blijven staan.

Persoon	Vermoedelijk lopend: a citi	Vermoedelijk voltooid: a citi
eu — ik	voi fi citind	voi fi citit
tu — jij	vei fi citind	vei fi citit
el/ea — hij/zij	va fi citind	va fi citit
noi — wij	vom fi citind	vom fi citit
voi — jullie/u	veți fi citind	veți fi citit
ei/ele — zij	vor fi citind	vor fi citit

Deze vormen kunnen zonder context ook letterlijk toekomstig worden opgevat. Vor fi plecat kan dus betekenen ‘Ze zullen wel vertrokken zijn’, maar in een geschikte toekomstige tijdsomgeving ook ‘Ze zullen vertrokken zijn’. Woorden als deja ‘al’, de gesprekssituatie en de intonatie maken meestal duidelijk of het om een vermoeden of een echte toekomstige voltooiing gaat.

Korte vormen in het gesproken Roemeens

In alledaags taalgebruik komen korte vormen veel voor. Vooral o fi bij de derde persoon enkelvoud en or fi bij de derde persoon meervoud zijn belangrijk om direct te herkennen:

Persoon	Korte vorm	Voorbeeld
ik	oi fi	Oi fi uitat. — Ik zal het wel vergeten zijn.
hij/zij	o fi	O fi așteptând. — Hij of zij zal wel wachten.
wij	om fi	Om fi greșit. — We zullen ons wel vergist hebben.
jullie/u	oți fi	Oți fi auzit vestea. — Jullie zullen het nieuws wel gehoord hebben.
zij	or fi	Or fi ajuns. — Ze zullen wel aangekomen zijn.

Er bestaan variatie en concurrerende toekomstvormen in de omgangstaal. Voor actief gebruik is het verstandiger eerst de zeer frequente vormen o fi en or fi te beheersen dan ieder informeel paradigma uit het hoofd te leren.

Als a fi zelf het hoofdwerkwoord is

Wanneer de eigenlijke betekenis ‘zijn’ is, verschijnt er niet nog een extra gerundium of deelwoord:

• O fi acasă. — Hij of zij zal wel thuis zijn.
• Cine o fi? — Wie zou het zijn?
• Or fi obosiți. — Ze zullen wel moe zijn.

In Or fi obosiți is obosiți een bijvoeglijke bepaling bij het meervoudige onderwerp en past de vorm zich daaraan aan. Dat is iets anders dan het onveranderlijke voltooid deelwoord in de actieve constructie Or fi plecat.

Ontkenningen en vragen

Nu komt vóór de werkwoordsgroep: Nu o fi înțeles ‘Hij of zij zal het wel niet begrepen hebben’. In vlotte uitspraak en spelling zie je vaak samentrekking: n-o fi en, na een vraagwoord, bijvoorbeeld ce-o fi.

Vragen met de prezumtivul vragen dikwijls niet om een precies feit, maar drukken nieuwsgierigheid of onzekerheid uit:

• Unde o fi Maria? — Waar zou Maria zijn?
• Ce-o fi făcând acum? — Wat zou hij of zij nu aan het doen zijn?
• Or fi ajuns cu bine? — Zouden ze veilig aangekomen zijn?

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Toelichting
O fi venit deja.	Hij of zij zal wel al gekomen zijn.	Voltooide handeling; venit is een voltooid deelwoord.
Vor fi plecat.	Ze zullen wel vertrokken zijn.	Volledige meervoudsvorm; de context geeft de vermoedende lezing.
O fi știind răspunsul.	Hij of zij weet het antwoord waarschijnlijk wel.	Știind beschrijft een toestand die op dat moment geldt.
O fi dormind.	Hij of zij zal wel slapen.	Lopende handeling met een gerundium.
Maria o fi lucrând de acasă azi.	Maria zal vandaag wel thuiswerken.	Vermoeden over een huidige bezigheid.
Ce-o fi făcând acum?	Wat zou hij of zij nu aan het doen zijn?	Vraag met samentrekking van ce en o.
Unde oi fi pus cheile?	Waar zou ik de sleutels toch hebben neergelegd?	De spreker gist naar een eigen eerdere handeling.
Or fi ajuns cu bine?	Zouden ze veilig aangekomen zijn?	Onzekere vraag over een voltooid gebeuren.
Nu o fi înțeles întrebarea.	Hij of zij zal de vraag wel niet begrepen hebben.	Nu ontkent de hele veronderstelling.
Vom fi greșit adresa.	We zullen wel het verkeerde adres hebben genomen.	Volledige vorm bij noi.
Cine o fi la ușă?	Wie zou er voor de deur staan?	A fi is hier zelf het hoofdwerkwoord.
O fi adevărat?	Zou het waar zijn?	Een korte, onpersoonlijke twijfelvraag.
Or fi obosiți după drum.	Ze zullen wel moe zijn na de reis.	Toestand met een bijvoeglijk naamwoord in het meervoud.
O fi el priceput, dar nu explică bine.	Hij mag dan deskundig zijn, maar hij legt het niet goed uit.	Toegevende nuance: de spreker laat een bewering voorlopig gelden.

Veelgemaakte fouten

Een gerundium gebruiken voor iets dat al afgerond is

• Onjuist voor de bedoelde betekenis: O fi venind deja als je bedoelt dat iemand al is aangekomen.
• Juist: O fi venit deja.
• Waarom: Venind stelt het komen als gaande voor; venit stelt het als voltooid voor. Het Nederlandse ‘zal wel gekomen zijn’ vraagt daarom om het voltooid deelwoord.

Het vaste fi weglaten

• Onjuist: O venit deja als vermoedende constructie.
• Juist: O fi venit deja.
• Waarom: In de prezumtivul vormt fi de brug tussen de toekomsthulpvorm o en het voltooid deelwoord. O alleen is niet genoeg.

Het voltooid deelwoord laten overeenkomen met het onderwerp

• Onjuist: Ele or fi plecate wanneer je het actieve werkwoord ‘vertrekken’ bedoelt.
• Juist: Ele or fi plecat.
• Waarom: In deze actieve samengestelde vorm blijft plecat onveranderd. Een vorm als obosite kan wél voorkomen wanneer het om een bijvoeglijk naamwoord gaat: Ele or fi obosite ‘Ze zullen wel moe zijn’.

Iedere vorm automatisch als toekomst vertalen

• Misleidend: Vor fi plecat altijd weergeven als ‘Ze zullen vertrokken zijn’ op een toekomstig tijdstip.
• Passend bij een vermoeden: ‘Ze zullen wel vertrokken zijn’ of ‘Ze zijn waarschijnlijk vertrokken.’
• Waarom: Dezelfde uiterlijke vorm kan een toekomstig feit of een huidige gevolgtrekking over het verleden uitdrukken. Zoek naar tijdsbepalingen en luister naar de context.

Nederlands wel woord voor woord willen vertalen

• Onnatuurlijk gedacht patroon: na o fi nog een apart woord zoeken dat altijd met Nederlands wel overeenkomt.
• Juist: O fi acasă. — Hij zal wel thuis zijn.
• Waarom: Het Nederlands gebruikt wel om de gissing hoorbaar te maken; in het Roemeens doet de hele constructie dat. Soms kan een bijwoord als probabil worden toegevoegd, maar dat is niet verplicht.

Gebruiksnotities

De korte vormen o fi en or fi zijn zeer herkenbaar in gesprekken, dialogen en informele teksten. De vormen met voi, vei, va, vom, veți, vor zijn neutraler van uiterlijk, maar kunnen door hun overeenkomst met de toekomst dubbelzinnig zijn. De vermoedende betekenis ontstaat niet door de vorm alleen: de situatie, intonatie en tijdsaanduidingen werken mee.

Roemeens heeft ook eenvoudigere manieren om onzekerheid uit te drukken. Probabil a plecat betekent rechtstreeks ‘Waarschijnlijk is hij of zij vertrokken’; Poate că a plecat betekent ‘Misschien is hij of zij vertrokken’. Trebuie să fi plecat komt dichter bij ‘Hij of zij moet vertrokken zijn’ en klinkt doorgaans als een sterkere gevolgtrekking. De prezumtivul is dus niet in elke zin met ‘waarschijnlijk’ noodzakelijk. Hij is vooral nuttig wanneer je de gissende houding natuurlijk in de werkwoordsgroep wilt leggen.

In het Nederlands kan zullen wel zowel geruststelling, irritatie als een gewone inschatting uitdrukken. Ook de Roemeense vorm krijgt haar precieze gevoelswaarde uit de context. O fi știind el ce face kan neutraal betekenen ‘Hij zal wel weten wat hij doet’, maar met een bepaalde intonatie ook afstand of lichte twijfel laten horen.

Verder dan de basis

Een vermoeden is geen precieze waarschijnlijkheidsschaal

De prezumtivul zegt dat de spreker niet volledig voor de waarheid van de mededeling instaat. De vorm legt echter geen exact percentage zekerheid vast. O fi acasă kan afhankelijk van de situatie variëren van een voorzichtige mogelijkheid tot een vrij overtuigde conclusie. Woordkeuze, intonatie en gedeelde kennis bepalen de sterkte.

Dezelfde vorm, een ander tijdsperspectief

Bij va fi terminat zijn minstens twee lezingen mogelijk:

1. echte toekomstige voltooiing: ‘Tegen morgen zal hij het voltooid hebben’;
2. vermoeden over iets voltooids: ‘Hij zal het wel voltooid hebben.’

Een tijdsbepaling als până mâine ‘tegen morgen’ stuurt naar de eerste lezing. Een aanleiding in het heden — het licht is uit, niemand reageert — kan de tweede lezing oproepen. Dit lijkt sterk op het Nederlandse verschil tussen letterlijk toekomstig zal hebben gedaan en vermoedend zal wel hebben gedaan.

Toegevend gebruik

In het patroon o fi ..., dar ... kan de spreker iets voorlopig toegeven en daarna een beperking noemen:

• O fi el talentat, dar nu muncește destul. — Hij mag dan talentvol zijn, maar hij werkt niet hard genoeg.
• O fi scump, dar merită. — Het zal dan wel duur zijn, maar het is de moeite waard.

Hier gaat het minder om een neutrale kansberekening. De spreker laat de eerste bewering gelden zonder haar van harte te onderschrijven. Nederlands gebruikt vaak mag dan, zal wel of misschien ..., maar ....

Vragen als innerlijke overweging

Vragen als Ce-o fi?, Unde or fi? en Cum o fi reușit? kunnen een hardop uitgesproken gedachte zijn. De spreker verwacht niet altijd dat de gesprekspartner het antwoord kent. Daardoor passen Nederlandse vertalingen met zou, toch of in hemelsnaam soms beter dan een letterlijke vorm met zullen: Cum o fi reușit? — ‘Hoe zou hij of zij dat toch voor elkaar hebben gekregen?’

Oefentips

1. Maak telkens een paar. Neem één werkwoord en zet een lopende en een voltooide gissing naast elkaar: O fi citind tegenover O fi citit, O fi dormind tegenover O fi dormit. Zo wordt de betekenis van gerundium en deelwoord vanzelf zichtbaar.
2. Vertaal Nederlandse zinnen met ‘zal wel’. Begin met ‘Hij zal wel thuis zijn’, ‘Ze zullen wel wachten’ en ‘Ze zullen wel vertrokken zijn’. Bepaal eerst of het om een toestand, lopende handeling of voltooid gebeuren gaat en kies pas daarna de Roemeense vorm.
3. Zoek de aanwijzing in de context. Noteer bij va fi of vor fi in dialogen steeds: echte toekomst of vermoeden? Onderstreep woorden als deja, acum en până mâine die je keuze ondersteunen.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: De toekomende tijd — levert de vormen voi, vei, va, vom, veți, vor waarop veel vormen van de prezumtivul zijn gebouwd.