De passieve vorm in het Italiaans

In het kort

In een passieve zin staat degene of datgene dat de handeling ondergaat centraal: La porta è chiusa betekent ‘De deur wordt/is gesloten’. De gewone vorm is essere + voltooid deelwoord; dat deelwoord past zich aan het onderwerp aan. Venire benadrukt de handeling, terwijl andare + deelwoord vaak betekent dat iets gedaan moet worden.

Overzicht

In een actieve zin voert het onderwerp de handeling uit: Maria prepara la cena (‘Maria maakt het avondeten klaar’). In de passieve versie wordt la cena het onderwerp: La cena è preparata da Maria (‘Het avondeten wordt door Maria klaargemaakt’). Het onderwerp is dus niet de handelende persoon, maar degene of datgene dat de handeling ondergaat.

De kern van de Italiaanse passieve vorm komt op B2 aan bod. Je hebt hem nodig in nieuwsberichten, zakelijke correspondentie, instructies en beschrijvingen waarin de uitvoerder onbekend of minder belangrijk is. Ook in alledaagse taal is hij heel gewoon, bijvoorbeeld in Il negozio è chiuso (‘De winkel is gesloten’) en Le prenotazioni vengono confermate via e-mail (‘De reserveringen worden per e-mail bevestigd’).

Voor Nederlandstaligen is het idee vertrouwd, maar de vorm werkt anders. Het Nederlands gebruikt vooral worden voor een handeling en zijn voor een toestand of voltooid resultaat. Het Italiaans kan in beide gevallen essere gebruiken. Bovendien heeft het Italiaanse voltooid deelwoord (de vorm zoals scritto, ‘geschreven’) uitgangen die overeenkomen met het onderwerp: scritto, scritta, scritti, scritte.

Zo werkt het

Van actief naar passief

Een passieve zin maak je in drie stappen:

1. Het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat) van de actieve zin wordt het onderwerp van de passieve zin.
2. Het werkwoord wordt essere + voltooid deelwoord in dezelfde tijd en wijs.
3. De oorspronkelijke handelende persoon kan volgen na da, maar wordt vaak weggelaten.

Italiaans	Nederlands	Functie
Gli studenti leggono il libro.	De studenten lezen het boek.	Actief: il libro is het lijdend voorwerp.
Il libro è letto dagli studenti.	Het boek wordt door de studenten gelezen.	Passief: il libro is het onderwerp.

De inhoud blijft in wezen gelijk, maar het perspectief verandert. In de actieve zin ligt de nadruk op gli studenti; in de passieve zin op il libro.

Essere + voltooid deelwoord

Essere wordt vervoegd in de tijd die je nodig hebt. Het voltooid deelwoord van het hoofdwerkwoord komt erachter:

onderwerp + vervoegde vorm van essere + voltooid deelwoord (+ da + uitvoerder)

Tijd of wijs	Italiaans	Nederlands
Tegenwoordige tijd	La lettera è scritta.	De brief wordt/is geschreven.
Onvoltooid verleden tijd	La lettera era scritta a mano.	De brief werd met de hand geschreven / was met de hand geschreven.
Voltooid tegenwoordige tijd	La lettera è stata scritta ieri.	De brief is gisteren geschreven.
Voltooid verleden tijd	La lettera era già stata scritta.	De brief was al geschreven.
Historisch verleden	La lettera fu scritta nel 1920.	De brief werd in 1920 geschreven.
Toekomende tijd	La lettera sarà scritta domani.	De brief zal morgen worden geschreven.
Voorwaardelijke wijs	La lettera sarebbe scritta meglio da un esperto.	De brief zou beter door een deskundige worden geschreven.
Aanvoegende wijs	Spero che la lettera sia scritta presto.	Ik hoop dat de brief snel wordt geschreven.

Bij samengestelde passieve tijden verschijnt stato tussen de vervoegde vorm van essere en het hoofdwerkwoord: è stato pubblicato, sono state pubblicate, era stato deciso. Het Nederlands heeft geen rechtstreeks zichtbare tegenhanger van dat extra stato. Vertaal daarom niet woord voor woord, maar kijk naar de tijd van de hele zin.

Overeenkomst met het onderwerp

Het voltooid deelwoord gedraagt zich in de passieve vorm als een bijvoeglijk naamwoord: de uitgang volgt het grammaticale geslacht en het getal van het onderwerp. Dat heet overeenkomst: de vorm laat zien of het onderwerp mannelijk of vrouwelijk, enkelvoud of meervoud is.

Onderwerp	Uitgang	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	-o	Il documento è firmato.
vrouwelijk enkelvoud	-a	La domanda è firmata.
mannelijk meervoud	-i	I documenti sono firmati.
vrouwelijk meervoud	-e	Le domande sono firmate.

Bij een gemengde groep gebruikt het Italiaans doorgaans het mannelijk meervoud: Marco e Giulia sono stati invitati. Bij samengestelde tijden zie je de overeenkomst vaak twee keer: Le porte sono state chiuse. Zowel state als chiuse hoort bij het vrouwelijke meervoud le porte.

De handelende persoon met da

Wil je zeggen wie de handeling uitvoert, dan gebruik je da (‘door’). Met een bepaald lidwoord ontstaan de gebruikelijke samentrekkingen: dal, dallo, dalla, dai, dagli, dalle.

• Il romanzo è stato scritto da Elena Ferrante. — De roman is door Elena Ferrante geschreven.
• La proposta è stata approvata dal consiglio. — Het voorstel is door de raad goedgekeurd.
• Le sale vengono pulite dagli addetti. — De zalen worden door de medewerkers schoongemaakt.

Laat de uitvoerder weg als die onbekend, vanzelfsprekend of niet relevant is: Il volo è stato cancellato (‘De vlucht is geannuleerd’). Gebruik voor een middel meestal con, niet da: La porta è stata aperta con una chiave (‘De deur is met een sleutel geopend’).

Venire: nadruk op de handeling

In eenvoudige tijden kan venire + voltooid deelwoord essere vervangen. Deze vorm maakt duidelijk dat er een handeling plaatsvindt, niet alleen dat er een toestand bestaat.

• La porta viene chiusa alle otto. — De deur wordt om acht uur gesloten.
• La porta è chiusa. — De deur is gesloten; afhankelijk van de context kan ook de handeling bedoeld zijn.

Voor een Nederlandstalige lijkt venire hier dus vaak op Nederlands worden, maar het is geen algemene woord-voor-woordvertaling. Je gebruikt passief venire alleen in eenvoudige tijden: viene controllato, veniva controllato, verrà controllato. In een samengestelde tijd kies je essere: è stato controllato, niet è venuto controllato.

Andare: noodzaak of aanbeveling

Andare + voltooid deelwoord drukt vaak uit dat iets gedaan moet worden. Het onderwerp is meestal een zaak of taak, niet de persoon die de verplichting heeft.

• Questo modulo va compilato. — Dit formulier moet worden ingevuld.
• Le fatture vanno pagate entro venerdì. — De facturen moeten uiterlijk vrijdag worden betaald.
• Il problema andava risolto prima. — Het probleem had eerder opgelost moeten worden.

Ook hier past het deelwoord zich aan: il modulo va compilato, maar le domande vanno compilate. Deze constructie is compact en komt veel voor in aanwijzingen, adviezen en formele teksten.

Welke werkwoorden kunnen passief worden?

Alleen een overgankelijk werkwoord, dus een werkwoord dat een rechtstreeks lijdend voorwerp kan hebben, vormt normaal een passief. Qualcuno ha chiuso la finestra kan La finestra è stata chiusa worden. Bij Paolo dorme (‘Paolo slaapt’) is er geen lijdend voorwerp dat onderwerp van een passieve zin kan worden.

Let vooral op werkwoorden met a of een andere voorzetselverbinding. In Obbediscono alle regole is alle regole geen rechtstreeks lijdend voorwerp; je kunt daarom niet zeggen Le regole sono obbedite. Kies bijvoorbeeld Le regole vengono rispettate (‘De regels worden nageleefd’).

Voorbeelden in hun context

Italiaans	Nederlands	Opmerking
La pizza è stata inventata a Napoli.	De pizza is in Napels uitgevonden.	Voltooide handeling; vrouwelijk enkelvoud.
Il libro viene letto da molti studenti.	Het boek wordt door veel studenten gelezen.	Venire benadrukt de terugkerende handeling.
Questo lavoro va fatto subito.	Dit werk moet meteen worden gedaan.	Andare drukt noodzaak uit.
Il vincitore sarà premiato dal presidente.	De winnaar zal door de president worden gehuldigd.	Passief in de toekomende tijd.
Le chiavi sono state trovate sotto il tavolo.	De sleutels zijn onder de tafel gevonden.	Vrouwelijk meervoud in beide deelwoorden.
I risultati verranno pubblicati lunedì.	De resultaten worden maandag gepubliceerd.	Toekomende tijd van venire.
La riunione è stata rinviata a causa del maltempo.	De vergadering is wegens het slechte weer uitgesteld.	De uitvoerder is niet belangrijk.
Ogni richiesta viene esaminata con attenzione.	Elk verzoek wordt zorgvuldig beoordeeld.	Gebruikelijke procedure.
Queste medicine vanno tenute fuori dalla portata dei bambini.	Deze medicijnen moeten buiten bereik van kinderen worden gehouden.	Instructie met andare.
Il ponte fu costruito alla fine dell'Ottocento.	De brug werd aan het einde van de negentiende eeuw gebouwd.	Fu komt vaak voor in historische teksten.
Non credo che siamo stati informati in tempo.	Ik geloof niet dat we op tijd zijn geïnformeerd.	Passief in de aanvoegende wijs.
Mi è stato offerto un caffè.	Mij is koffie aangeboden / Ik kreeg een kop koffie aangeboden.	Un caffè is het grammaticale onderwerp.
La porta era già stata chiusa quando siamo arrivati.	De deur was al gesloten toen we aankwamen.	Voltooid verleden passief.
Il contratto deve essere firmato da entrambe le parti.	Het contract moet door beide partijen worden ondertekend.	Modaal werkwoord + passieve infinitief.

Veelgemaakte fouten

Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Fout: Le lettere sono stati spedito ieri.
• Goed: Le lettere sono state spedite ieri.
• Waarom: Le lettere is vrouwelijk meervoud. In deze samengestelde passieve vorm worden zowel stato als spedito daarom vrouwelijk meervoud.

Avere uit de actieve zin laten staan

• Fout: Il rapporto ha stato scritto da Luca.
• Goed: Il rapporto è stato scritto da Luca.
• Waarom: Luca ha scritto il rapporto gebruikt actief avere, maar de passieve vorm wordt met essere gemaakt.

Essere en venire zonder betekenisverschil verwisselen

• Onhandig: La porta viene chiusa da due ore als je bedoelt dat de deur al twee uur dicht is.
• Goed: La porta è chiusa da due ore.
• Waarom: Venire richt de aandacht op het sluiten als handeling. Voor een voortdurende toestand past essere.

Venire in een samengestelde tijd gebruiken

• Fout: Il pacco è venuto consegnato ieri.
• Goed: Il pacco è stato consegnato ieri.
• Waarom: Als vervanger van essere in de passieve vorm wordt venire alleen in eenvoudige tijden gebruikt.

Het Nederlandse door verkeerd vertalen

• Fout: La finestra è stata rotta per il ragazzo.
• Goed: La finestra è stata rotta dal ragazzo.
• Waarom: De handelende persoon volgt op da. Per kan onder meer een doel, oorzaak of bestemming aangeven, maar markeert hier niet de uitvoerder.

Van een meewerkend voorwerp het onderwerp maken

• Fout: Io sono stato offerto un caffè.
• Goed: Mi è stato offerto un caffè.
• Waarom: In Hanno offerto un caffè a me is un caffè het lijdend voorwerp en dus het onderwerp van de passieve zin. A me wordt mi. Het natuurlijke Nederlands ‘Ik kreeg een kop koffie aangeboden’ kan hier misleiden.

Gebruiksnotities

De passieve vorm is neutraler en frequenter in formele Italiaanse schrijftaal dan in een los gesprek. Nieuwsberichten zetten er het resultaat of de getroffen persoon mee voorop: Tre persone sono state arrestate. In wetenschappelijke en administratieve teksten verdwijnt de uitvoerder vaak helemaal: I dati sono stati analizzati.

In gesprekken kiest een Italiaanstalige geregeld een actieve zin met een algemeen onderwerp: Hanno cancellato il treno (‘Ze hebben de trein geschrapt’). Ook de constructie met si is zeer gebruikelijk: Qui si vendono libri usati (‘Hier worden tweedehandsboeken verkocht’). Een correcte passieve zin hoeft dus niet altijd de meest natuurlijke keuze te zijn.

Let bij het vertalen uit het Nederlands op worden en zijn. Nederlands De winkel wordt om negen uur gesloten wijst duidelijk op een handeling en past goed bij Il negozio viene chiuso alle nove. De winkel is gesloten beschrijft meestal een toestand: Il negozio è chiuso. Italiaans essere + deelwoord kan echter ook een handeling uitdrukken; context en tijdsbepalingen maken de lezing duidelijk.

De uitvoerder met da is alleen nuttig als die nieuwe of belangrijke informatie geeft. Zinnen als Il ladro è stato arrestato dalla polizia zijn grammaticaal, maar dalla polizia is vaak voorspelbaar en kan zonder informatieverlies weg.

Verder dan de basis

Het passieve si

Met si passivante kun je een passieve betekenis uitdrukken zonder essere of venire. Het werkwoord komt overeen met het onderwerp dat erop volgt:

• Si vende una casa. — Er wordt een huis verkocht.
• Si vendono due case. — Er worden twee huizen verkocht.
• In Italia si bevono molti tipi di caffè. — In Italië worden veel soorten koffie gedronken.

Bij een meervoudig onderwerp is dus een meervoudig werkwoord nodig. Deze vorm klinkt vaak natuurlijker dan Due case vengono vendute, vooral in advertenties, algemene mededelingen en beschrijvingen van gewoonten. Verwar hem niet met si impersonale, waarbij geen concreet lijdend voorwerp onderwerp wordt, zoals in Qui si lavora molto (‘Hier werkt men veel’).

Modale werkwoorden

Na dovere, potere en volere staat een passieve infinitief: essere + voltooid deelwoord.

• Il documento deve essere firmato oggi. — Het document moet vandaag worden ondertekend.
• La prenotazione può essere modificata online. — De reservering kan online worden gewijzigd.

Il documento va firmato oggi is compacter dan deve essere firmato en drukt vrijwel dezelfde noodzaak uit. Met andare staat de plicht centraal; wie de handeling moet uitvoeren blijft meestal ongenoemd.

Twee betekenissen van andare + deelwoord

Naast verplichting kan andare + deelwoord bij een beperkte groep werkwoorden aangeven dat iets verloren raakt, beschadigd wordt of onbedoeld verdwijnt:

• Molti documenti andarono perduti durante l'incendio. — Veel documenten gingen tijdens de brand verloren.
• Il manoscritto è andato distrutto. — Het manuscript is verloren gegaan / vernietigd geraakt.

Hier betekent andare niet ‘moeten’. De context en deelwoorden als perduto, distrutto en smarrito maken het verschil duidelijk.

Tijden en stijl

Met essere kan de passieve vorm in alle tijden en wijzen worden opgebouwd. Toch zijn niet alle vormen even gebruikelijk. Fu costruito is levendig en compact in historische of biografische teksten; in een alledaags gesprek hoor je eerder è stato costruito. Ze verwijzen allebei naar een voltooide gebeurtenis, maar de keuze tussen historisch verleden en voltooid tegenwoordige tijd hangt ook af van regio, vertelstijl en tekstsoort.

Een passief kan bovendien bewust verbergen wie verantwoordelijk is: Sono stati commessi degli errori (‘Er zijn fouten gemaakt’). Dat kan diplomatiek klinken, maar ook ontwijkend. In heldere zakelijke taal is een actieve zin soms beter wanneer verantwoordelijkheid juist relevant is: Il reparto contabilità ha commesso l'errore.

Oefentips

1. Zet actieve zinnen systematisch om. Begin met Il tecnico ripara la macchina en maak La macchina è riparata dal tecnico. Verander daarna onderwerp en getal: Le macchine sono riparate... Zo oefen je tegelijk de zinsbouw en de uitgangen.
2. Maak drietallen met essere, venire en andare. Vergelijk bijvoorbeeld La porta è chiusa (toestand of neutraal passief), La porta viene chiusa alle otto (handeling) en La porta va chiusa alle otto (noodzaak).
3. Markeer echte voorbeelden tijdens het lezen. Onderstreep de vorm van essere, venire of andare, omcirkel het deelwoord en zoek het onderwerp waarmee dat deelwoord overeenkomt. Vraag daarna waarom de uitvoerder wel of niet genoemd is.

Verwante onderwerpen

• Voorwaarde: Het werkwoord essere — je moet de vormen van essere herkennen om passieve tijden te kunnen opbouwen.
• Vervolg: Formeel taalgebruik — de passieve vorm speelt een belangrijke rol in administratieve, zakelijke en formele teksten.