Passief in de tegenwoordige tijd in het Duits

In het kort

Het Duitse handelingspassief in de tegenwoordige tijd bestaat uit een vervoegde vorm van werden plus het Partizip II (voltooid deelwoord): Die Tür wird geöffnet. De persoon of instantie die de handeling uitvoert, kan met von + datief worden toegevoegd: Die Tür wird vom Hausmeister geöffnet.

Overzicht

Met een actieve zin vertel je vooral wie iets doet: Der Hausmeister öffnet die Tür (de conciërge opent de deur). In een passieve zin staat juist centraal wat er met iemand of iets gebeurt: Die Tür wird geöffnet (de deur wordt geopend). De uitvoerder kan onbekend, onbelangrijk of al duidelijk zijn. Daarom komt het passief veel voor in nieuwsberichten, gebruiksaanwijzingen, zakelijke mededelingen en beschrijvingen van processen.

Dit onderwerp wordt gewoonlijk op niveau B1 geïntroduceerd. De basis lijkt prettig veel op het Nederlands: wordt geopend komt overeen met wird geöffnet. Toch gaat het vaak mis bij de vervoeging van werden, bij de Duitse zinsbouw en bij het verschil tussen werden en sein. Bovendien kun je het Nederlandse door niet altijd gedachteloos met één Duits voorzetsel vertalen.

De Duitse term Vorgangspassiv betekent letterlijk dat het om een gebeurtenis of proces gaat. In dit artikel noemen we dat het handelingspassief. Het onderwerp (de persoon of zaak waarover de zin iets zegt) voert de handeling niet uit, maar ondergaat haar.

Hoe het werkt

De basisformule

De eenvoudige formule is:

onderwerp + vervoegde vorm van werden + overige informatie + Partizip II

• Das Buch wird gelesen. — Het boek wordt gelezen.
• Die Fenster werden jeden Morgen geöffnet. — De ramen worden elke ochtend geopend.

Het Partizip II is het voltooid deelwoord, zoals gemacht, gelesen of repariert. In het passief verandert dit deelwoord niet mee met persoon, getal of geslacht. Alleen werden wordt vervoegd.

Werden in de tegenwoordige tijd

Persoon	Vorm	Voorbeeld
ich	werde	Ich werde gefragt.
du	wirst	Du wirst gefragt.
er / sie / es	wird	Er wird gefragt.
wir	werden	Wir werden gefragt.
ihr	werdet	Ihr werdet gefragt.
sie / Sie	werden	Sie werden gefragt.

Let vooral op du wirst en er/sie/es wird. De vorm wird kan in een andere constructie ook bij de toekomst horen, maar het woord aan het einde maakt het verschil duidelijk:

• Der Brief wird geschrieben. — De brief wordt geschreven. (Partizip II: passief)
• Er wird den Brief schreiben. — Hij zal de brief schrijven. (infinitief: toekomst)

Een infinitief is de onverbogen woordenboekvorm van een werkwoord, bijvoorbeeld schreiben.

Van actief naar passief

Neem de actieve zin:

Die Mechanikerin repariert den Motor.

Daarin is die Mechanikerin het onderwerp en den Motor het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). Bij omzetting naar het passief gebeuren er drie dingen:

1. Het lijdend voorwerp wordt het nieuwe onderwerp: den Motor → der Motor.
2. Het hoofdwerkwoord wordt een Partizip II: repariert.
3. Je voegt de passende vorm van werden toe: wird.

Het resultaat is:

Der Motor wird repariert.

Wil je de uitvoerder toch noemen, dan krijg je:

Der Motor wird von der Mechanikerin repariert.

De naamval (de vorm die de functie van een woordgroep aangeeft) verandert dus. Het actieve lijdend voorwerp staat in de accusatief; het nieuwe onderwerp van de passieve zin staat in de nominatief.

Actief: accusatief	Passief: nominatief
Der Verlag druckt den Roman.	Der Roman wird gedruckt.
Die Firma baut die Häuser.	Die Häuser werden gebaut.
Jemand öffnet das Fenster.	Das Fenster wird geöffnet.

Niet iedere actieve zin heeft een zichtbaar verschil in het lidwoord. Bij vrouwelijke, onzijdige en meervoudige woorden zijn nominatief en accusatief vaak gelijk. Bij een mannelijk enkelvoud zie je het duidelijkst den veranderen in der.

De uitvoerder met von + datief

Een persoon, groep of organisatie die de handeling verricht, staat meestal na von. Von vereist de datief:

• von dem Arzt → meestal samengetrokken tot vom Arzt
• von der Ärztin
• von den Ärzten
• von ihm, von ihr, von ihnen

Voorbeeld: Der Patient wird vom Arzt untersucht. De arts is de handelende persoon, maar der Patient blijft het grammaticale onderwerp.

Noem de uitvoerder alleen als die relevante nieuwe informatie geeft. Die Straße wird repariert klinkt volledig; een vaag von jemandem voegt gewoonlijk niets toe.

Woordvolgorde in hoofd- en bijzinnen

In een gewone hoofdzin staat de vervoegde vorm van werden op de tweede zinsplaats. Het Partizip II staat aan het einde. Samen vormen ze als het ware een beugel om de middenstukken:

• Die Bestellung wird morgen per E-Mail bestätigt.
• Morgen wird die Bestellung per E-Mail bestätigt.

Zoals ook elders in het Duits mag een tijds- of plaatsbepaling vooraan staan. Het onderwerp komt dan na werden; zet niet zowel die bepaling als het onderwerp vóór het werkwoord.

In een bijzin staat de vervoegde vorm helemaal achteraan, ná het deelwoord:

• Ich weiß, dass die Bestellung morgen bestätigt wird.
• Wir warten, bis die Tür geöffnet wird.

Bij een ja-neevraag komt werden vooraan: Wird das Paket heute geliefert? Bij een vraagwoord volgt het direct na het vraagwoord: Wann wird das Paket geliefert?

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Das Buch wird gelesen.	Het boek wordt gelezen.	Eenvoudig passief in het enkelvoud.
Die Tür wird geöffnet.	De deur wordt geopend.	De handeling staat centraal.
Er wird von allen gemocht.	Hij wordt door iedereen aardig gevonden.	von met datief meervoud.
Die Rechnungen werden automatisch bezahlt.	De rekeningen worden automatisch betaald.	Meervoud: werden.
Das Essen wird gerade zubereitet.	Het eten wordt nu klaargemaakt.	gerade benadrukt dat het proces bezig is.
Der Patient wird von einer Ärztin untersucht.	De patiënt wordt door een arts onderzocht.	De uitvoerder is relevant en wordt genoemd.
Heute wird die neue Brücke eröffnet.	Vandaag wordt de nieuwe brug geopend.	Tijdsbepaling vooraan; wird blijft tweede.
Wann wird der Müll abgeholt?	Wanneer wordt het afval opgehaald?	Vraagwoord + wird + onderwerp.
Die Daten werden nicht gespeichert.	De gegevens worden niet opgeslagen.	Ontkenning van de handeling.
Ich hoffe, dass der Fehler bald behoben wird.	Ik hoop dat de fout snel wordt verholpen.	In de bijzin staat wird achteraan.
Im Kurs wird viel Deutsch gesprochen.	In de cursus wordt veel Duits gesproken.	Onpersoonlijk passief zonder genoemd handelend onderwerp.
Es wird vor Glatteis gewarnt.	Er wordt gewaarschuwd voor gladheid.	Formeel, onpersoonlijk passief met es.
Die Straße wird durch einen Unfall blockiert.	De weg wordt door een ongeval geblokkeerd.	durch noemt hier de oorzaak.

Veelgemaakte fouten

Sein gebruiken voor een lopende handeling

• Fout: Die Tür ist geöffnet wanneer je bedoelt dat iemand de deur op dit moment opent.
• Goed: Die Tür wird geöffnet.
• Waarom: wird geöffnet beschrijft de handeling. ist geöffnet beschrijft meestal de toestand: de deur staat open.

Het deelwoord vervoegen

• Fout: Die Briefe werden geschriebene.
• Goed: Die Briefe werden geschrieben.
• Waarom: Het Partizip II blijft in deze constructie onveranderd. Alleen werden past zich aan het onderwerp aan.

Wird bij een meervoud gebruiken

• Fout: Die Pakete wird morgen geliefert.
• Goed: Die Pakete werden morgen geliefert.
• Waarom: Die Pakete is meervoud en vraagt daarom om werden. Vergelijk het Nederlandse de pakketten worden.

Het actieve lijdend voorwerp niet in de nominatief zetten

• Fout: Den Vertrag wird unterschrieben.
• Goed: Der Vertrag wird unterschrieben.
• Waarom: der Vertrag is in de passieve zin het onderwerp en staat daarom in de nominatief.

De verkeerde woordvolgorde in een bijzin

• Fout: Ich weiß, dass der Vertrag wird unterschrieben.
• Goed: Ich weiß, dass der Vertrag unterschrieben wird.
• Waarom: In een Duitse bijzin staat de vervoegde werkwoordsvorm achteraan. De volgorde aan het slot is hier Partizip II + werden.

Nederlands door altijd als durch vertalen

• Fout: Der Roman wird durch einer bekannten Autorin geschrieben.
• Goed: Der Roman wird von einer bekannten Autorin geschrieben.
• Waarom: Een handelende persoon wordt normaal met von + datief genoemd. Durch krijgt bovendien de accusatief en duidt vaak een middel, oorzaak of tussenweg aan.

Gebruiksnotities

Het passief is nuttig wanneer de uitvoerder onbekend is (Mein Fahrrad wird repariert), vanzelf spreekt (Der Täter wird verhaftet) of bewust op de achtergrond blijft (Die Preise werden erhöht). In formele teksten is die onpersoonlijke stijl gebruikelijk. In een gesprek klinkt een actieve zin met man vaak losser: Hier verkauft man Fahrkarten in plaats van Hier werden Fahrkarten verkauft.

Het Duitse tegenwoordige passief kan zowel een algemene gewoonte als een handeling van dit moment aangeven. Duits heeft daarvoor geen aparte voortgangsvorm nodig:

• Die Post wird montags abgeholt. — De post wordt op maandag opgehaald.
• Die Post wird gerade abgeholt. — De post wordt nu opgehaald.

Woorden als gerade, jetzt, jeden Tag en normalerweise maken de tijdsbetekenis duidelijk.

Bij von en durch bestaat geen volledig mechanische regel, maar voor B1 is deze leidraad betrouwbaar: gebruik von voor een handelende persoon, groep, instelling of kracht; gebruik durch vooral voor het middel, de oorzaak of de manier waarop iets gebeurt.

• Das Gesetz wird vom Parlament beschlossen. — het parlement handelt.
• Der Verkehr wird durch den Schnee behindert. — sneeuw is de oorzaak.
• Die Nachricht wird durch einen Boten überbracht. — de bode fungeert als tussenpersoon of middel.

In het Nederlands gebruiken we in al deze gevallen gemakkelijk door. Juist daarom verdient dit onderscheid extra aandacht.

Verder dan de basis

Handelingspassief tegenover toestandspassief

Het belangrijkste verdere onderscheid is dat tussen werden + Partizip II en sein + Partizip II:

Vorm	Betekenis	Voorbeeld	Nederlands
werden + Partizip II	handeling of verandering	Das Fenster wird geöffnet.	Het raam wordt geopend.
sein + Partizip II	resultaat of toestand	Das Fenster ist geöffnet.	Het raam is open / geopend.

De grens kan door de context soms minder scherp lijken, maar de tegenstelling proces–toestand is een uitstekend uitgangspunt.

Onpersoonlijk passief

Ook sommige werkwoorden zonder lijdend voorwerp kunnen een passief vormen:

• Es wird getanzt. — Er wordt gedanst.
• Den Gästen wird geholfen. — De gasten worden geholpen.
• Heute wird länger gearbeitet. — Vandaag wordt er langer gewerkt.

Bij helfen blijft den Gästen datief. Het wordt niet ineens een nominatief onderwerp, want helfen heeft ook actief een datiefobject: Man hilft den Gästen. Daarom staat wird in het enkelvoud.

Het voorlopige es verschijnt vooral als niets anders de eerste plaats inneemt: Es wird heute getanzt. Komt heute vooraan, dan verdwijnt het: Heute wird getanzt.

Passief met een modaal werkwoord

Met een modaal werkwoord zoals müssen, können of sollen staat werden als infinitief aan het einde:

• Die Tür muss geschlossen werden. — De deur moet worden gesloten.
• Das Formular kann online ausgefüllt werden. — Het formulier kan online worden ingevuld.
• Die Regeln sollen beachtet werden. — De regels moeten in acht worden genomen.

De eindgroep is dus Partizip II + werden, niet wird. Het modale werkwoord is al de vervoegde vorm.

Wanneer actief beter is

Een grammaticaal juiste passieve zin is niet automatisch de beste stijl. Als het belangrijk is wie verantwoordelijk is, is actief meestal directer. Wir bearbeiten Ihre Anfrage morgen klinkt persoonlijker dan Ihre Anfrage wird morgen bearbeitet. Wissel beide vormen af en kies het perspectief dat bij de boodschap past.

Oefentips

1. Zet zinnen in drie stappen om. Onderstreep in een actieve zin eerst het lijdend voorwerp, maak dat nominatief en voeg pas daarna werden + Partizip II toe. Begin met mannelijke woorden, zodat je den → der bewust oefent.
2. Maak paren met worden en zijn. Schrijf bij elk werkwoord twee zinnen: Die Tür wird geschlossen en Die Tür ist geschlossen. Zeg hardop of je een handeling of een resultaat bedoelt.
3. Oefen de zinsbeugel. Bouw één boodschap om tot hoofdzin, vraag en bijzin: Das Paket wird geliefert. Wird das Paket geliefert? Ich weiß, dass das Paket geliefert wird. Zo leer je de plaats van wird samen met de betekenis.

Verwante onderwerpen

• Voorwaarde: Vorming van het Partizip II — nodig om het hoofdwerkwoord in de passieve constructie te vormen.
• Vervolg: Passief in de verleden tijd — behandelt wurde gemacht en ist gemacht worden.
• Vervolg: Toestandspassief met sein — verdiept het verschil tussen een handeling en het bereikte resultaat.