Passief in de verleden tijd in het Duits

In het kort

Voor een gebeurtenis in het verleden gebruikt het Duits meestal wurde/wurden + Partizip II: Das Haus wurde gebaut. In het Perfekt wordt dat ist/sind + Partizip II + worden: Das Haus ist gebaut worden. Let vooral op worden zonder ge-; geworden hoort hier niet bij.

Overzicht

In een actieve zin staat de handelende persoon of zaak centraal: Die Firma baute das Haus (het bedrijf bouwde het huis). In een passieve zin staat juist degene of datgene centraal die de handeling ondergaat: Das Haus wurde gebaut (het huis werd gebouwd). Het onderwerp (waar de zin grammaticaal om draait) is dus niet de uitvoerder, maar vaak wat in de actieve zin het lijdend voorwerp was (wie of wat de handeling ondergaat).

Op B2-niveau kom je dit verleden passief veel tegen in nieuwsberichten, zakelijke teksten, historische beschrijvingen en verslagen. De uitvoerder is daar vaak onbekend, vanzelfsprekend of minder belangrijk dan de gebeurtenis: Die Straße wurde gesperrt — de weg werd afgesloten.

Voor Nederlandstaligen lijkt de basis vertrouwd: Duits wurde gebaut komt vaak overeen met Nederlands werd gebouwd, en ist gebaut worden met is gebouwd of is gebouwd geworden. Toch lopen de systemen niet volledig gelijk. Vooral de Duitse keuze tussen Präteritum en Perfekt, het verplichte worden in het Perfekt en de Duitse zinsvolgorde veroorzaken fouten.

Hoe het werkt

Het gebeurtenispassief

Dit artikel gaat vooral over het Vorgangspassiv, het gebeurtenispassief: de handeling of verandering staat centraal. Je vormt het met een vorm van werden en het Partizip II (het voltooid deelwoord, zoals gebaut of geöffnet) van het hoofdwerkwoord.

De actieve basiszin is:

handelende persoon + werkwoord + lijdend voorwerp

Die Mechanikerin reparierte den Motor.

In de passieve zin wordt het lijdend voorwerp het onderwerp:

nieuw onderwerp + werden + Partizip II

Der Motor wurde repariert.

Omdat der Motor nu onderwerp is, staat het in de nominatief (de naamval van het onderwerp), niet meer in de accusatief (de naamval van veel lijdende voorwerpen).

Präteritum: wurde + Partizip II

Het Präteritum is een enkelvoudige verleden tijd. Bij het passief vervoeg je werden als wurde; het voltooid deelwoord verandert niet.

Persoon/getal	Vorm van werden	Voorbeeld
ich	wurde	Ich wurde eingeladen.
du	wurdest	Du wurdest eingeladen.
er/sie/es	wurde	Sie wurde eingeladen.
wir	wurden	Wir wurden eingeladen.
ihr	wurdet	Ihr wurdet eingeladen.
sie/Sie	wurden	Sie wurden eingeladen.

In een gewone hoofdzin staat de vervoegde vorm op plaats twee en het Partizip II meestal aan het einde:

Die Brücke wurde 1998 gebaut.

In een bijzin met bijvoorbeeld weil of obwohl staan beide werkwoordsvormen achteraan, met de vervoegde vorm als laatste:

Die Straße blieb gesperrt, weil die Brücke repariert wurde.

Perfekt: ist + Partizip II + worden

Het passieve Perfekt bestaat uit drie delen:

sein in de tegenwoordige tijd + Partizip II + worden

Onderwerp	Hulpwerkwoord	Voorbeeld
enkelvoud	ist	Der Antrag ist geprüft worden.
meervoud	sind	Die Anträge sind geprüft worden.

Worden is hier de bijzondere voltooid-deelwoordvorm van werden binnen het passief. Gebruik dus niet geworden:

Der Termin ist verschoben worden.

In een hoofdzin vormen ist/sind en de twee vormen aan het einde een haak:

Alle Gäste sind rechtzeitig informiert worden.

In een gewone bijzin komt de vervoegde vorm achteraan:

Ich weiß, dass alle Gäste rechtzeitig informiert worden sind.

Präteritum of Perfekt?

Beide tijden kunnen dezelfde gebeurtenis beschrijven. Het verschil is vaak eerder tekstsoort en perspectief dan een hard verschil in betekenis.

Vorm	Typisch gebruik	Voorbeeld
Präteritum-passief	geschreven verslag, nieuws, verhaal; bondig	Der Täter wurde festgenommen.
Perfekt-passief	gesprek; terugblik met verband met het heden	Der Täter ist festgenommen worden.

In het Nederlands vertaal je beide vaak met werd gearresteerd of is gearresteerd. Kies de Duitse tijd daarom niet automatisch op basis van één Nederlandse vertaling. Kijk naar de stijl en de omliggende werkwoordstijden.

De uitvoerder noemen: von en durch

De uitvoerder hoeft niet genoemd te worden. Is die wel relevant, dan gebruik je meestal von + datief:

Das Haus wurde von einer Architektin entworfen.

Durch + accusatief legt vaker nadruk op het middel, de oorzaak of de werking waardoor iets gebeurde:

Die Straße wurde durch einen Erdrutsch blockiert.

Dit onderscheid is niet absoluut, maar von is de veilige standaard voor een persoon of instelling die doelbewust handelt.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Das Haus wurde 1920 gebaut.	Het huis werd in 1920 gebouwd.	Präteritum in een historische beschrijving
Das Buch ist bereits gelesen worden.	Het boek is al gelezen.	Perfekt; worden staat achteraan
Er wurde zum Abteilungsleiter befördert.	Hij werd tot afdelingshoofd bevorderd.	Verandering van functie
Die Tür wurde um acht Uhr geöffnet.	De deur werd om acht uur geopend.	Het tijdstip staat in het middenveld
Die Rechnungen wurden gestern bezahlt.	De facturen werden gisteren betaald.	Meervoud: wurden
Der Flug ist wegen des Sturms abgesagt worden.	De vlucht is wegens de storm geannuleerd.	Perfekt met reden
Wir wurden nicht über die Änderung informiert.	Wij werden niet over de wijziging geïnformeerd.	Persoon als nieuw onderwerp
Das Paket wurde von der Nachbarin angenommen.	Het pakket werd door de buurvrouw aangenomen.	Handelende persoon met von + datief
Mehrere Häuser wurden durch das Feuer beschädigt.	Meerdere huizen raakten door de brand beschadigd.	Oorzaak met durch + accusatief
Nachdem der Fehler entdeckt worden war, wurde das System gestopt.	Nadat de fout was ontdekt, werd het systeem stilgelegd.	Plusquamperfekt in de voorafgaande gebeurtenis
Es wurde bis spät in die Nacht getanzt.	Er werd tot laat in de nacht gedanst.	Onpersoonlijk passief zonder lijdend voorwerp
Weil die Daten falsch gespeichert worden sind, müssen wir sie erneut prüfen.	Omdat de gegevens verkeerd zijn opgeslagen, moeten we ze opnieuw controleren.	Perfekt-passief in een bijzin

Veelgemaakte fouten

Geworden gebruiken in het passieve Perfekt

• Fout: Das Fenster ist geöffnet geworden. (als je bedoelt dat iemand het heeft geopend)
• Goed: Das Fenster ist geöffnet worden.
• Waarom: in het Perfekt van het gebeurtenispassief krijgt werden de vorm worden, zonder ge-. Geworden gebruik je wanneer werden ‘worden’ of ‘veranderen in’ betekent: Er ist Arzt geworden (hij is arts geworden).

Het hulpwerkwoord haben kiezen

• Fout: Die E-Mail hat geschickt worden.
• Goed: Die E-Mail ist geschickt worden.
• Waarom: het Perfekt-passief wordt altijd gebouwd met een vorm van sein: ist/sind ... worden.

Wurde en war verwarren

• Fout: Die Tür war um acht Uhr geöffnet, als de opening om acht uur gebeurde.
• Goed: Die Tür wurde um acht Uhr geöffnet.
• Waarom: wurde geöffnet beschrijft de gebeurtenis; war geöffnet beschrijft de toestand ‘stond open/was geopend’.

De Nederlandse woordvolgorde overnemen

• Fout: ..., weil der Vertrag wurde unterschrieben.
• Goed: ..., weil der Vertrag unterschrieben wurde.
• Waarom: in een Duitse bijzin staat de vervoegde werkwoordsvorm normaal achteraan. Bij het Perfekt wordt dat: ..., weil der Vertrag unterschrieben worden ist.

Het oude lijdend voorwerp in de accusatief laten staan

• Fout: Den neuen Bahnhof wurde eröffnet.
• Goed: Der neue Bahnhof wurde eröffnet.
• Waarom: der neue Bahnhof is in de passieve zin het onderwerp en staat daarom in de nominatief.

Iedere Nederlandse zin met ‘er werd’ letterlijk met es beginnen

• Onhandig: Gestern es wurde lange diskutiert.
• Goed: Gestern wurde lange diskutiert.
• Waarom: het voorlopige es kan vooraan staan (Es wurde lange diskutiert), maar valt weg zodra een ander zinsdeel de eerste plaats inneemt.

Gebruiksnotities

Het Präteritum-passief is in geschreven Duits zeer gewoon, ook in teksten waarin gesproken Duits eerder het Perfekt zou gebruiken. Koppen en korte berichten kiezen vaak een nog compactere vorm, maar in volledige verslagzinnen is wurde/wurden + Partizip II de normale keuze.

Passief is nuttig wanneer de uitvoerder onbekend is (Mein Fahrrad wurde gestohlen), vanzelf spreekt (Der Patient wurde untersucht) of bewust buiten beeld blijft (Es wurden Fehler gemacht). Als de handelende persoon juist het belangrijkste nieuws is, klinkt actief vaak directer: Die Jury verlieh ihr den Preis is meestal levendiger dan Der Preis wurde ihr von der Jury verliehen.

Een Nederlandse gewoonte kan misleiden: Nederlands gebruikt vaak krijgen + voltooid deelwoord, zoals ‘Zij kreeg een contract aangeboden’. Duits kan daarvoor het bekommen-Passiv gebruiken: Sie bekam einen Vertrag angeboten. Dat is een verwante, maar aparte constructie. De standaardvorm Ein Vertrag wurde ihr angeboten blijft altijd mogelijk.

Verder dan de basis

Toestand tegenover gebeurtenis

Vergelijk zorgvuldig:

Gebeurtenispassief	Toestandspassief	Betekenisverschil
Die Tür wurde geschlossen.	Die Tür war geschlossen.	de deur werd dichtgedaan / de deur was dicht
Das Essen ist zubereitet worden.	Das Essen ist zubereitet.	het eten is bereid geworden / het eten is klaar

Het Zustandspassiv (toestandspassief) gebruikt sein + Partizip II. In de verleden tijd staat er vaak war/waren + Partizip II. Een vorm met war is dus niet simpelweg een alternatief voor wurde; hij verschuift de aandacht van de handeling naar het resultaat.

Plusquamperfekt-passief

Voor een passieve gebeurtenis die al vóór een ander moment in het verleden voltooid was, gebruik je:

war/waren + Partizip II + worden

Der Saal war schon gereinigt worden, bevor die Gäste ankamen.

Hier is war ... worden het Plusquamperfekt (de voltooid verleden tijd). Verwar dit niet met war gereinigt, dat alleen een toestand kan beschrijven.

Modale werkwoorden

Met een modaal werkwoord zoals müssen of können blijft werden als infinitief aan het einde staan:

Der Termin musste verschoben werden.

De afspraak moest worden verzet.

Die Datei konnte nicht geöffnet werden.

Het bestand kon niet worden geopend.

Het Perfekt van zulke combinaties is grammaticaal mogelijk — Der Termin hat verschoben werden müssen — maar de opeenstapeling klinkt zwaar. In normaal taalgebruik kiest men meestal het Präteritum: Der Termin musste verschoben werden.

Onpersoonlijk passief

Ook werkwoorden zonder lijdend voorwerp kunnen soms passief worden gebruikt:

Es wurde viel gelacht.

Er werd veel gelachen.

Den Verletzten wurde sofort geholfen.

De gewonden werden meteen geholpen.

Bij helfen blijft degene die hulp krijgt in de datief: den Verletzten. Er ontstaat dus geen nominatief onderwerp. Daarom blijft het werkwoord enkelvoudig: wurde geholfen, ook als meerdere mensen hulp kregen.

Alternatieven voor een zware passieve zin

Gevorderd Duits gebruikt niet altijd een formeel passief. Man hat die Regeln geändert klinkt in een gesprek vaak natuurlijker dan Die Regeln sind geändert worden. Ook sich lassen, sein + zu + infinitief en bijvoeglijke naamwoorden op -bar kunnen een passieve of mogelijke betekenis uitdrukken. Die vormen horen bij het vervolonderwerp passiefalternatieven.

Oefentips

1. Bouw zinnen in drie stappen. Begin met Die Firma reparierte die Maschine. Maak daarna Die Maschine wurde repariert en ten slotte Die Maschine ist repariert worden. Zo oefen je tegelijk naamval, tijd en woordvolgorde.
2. Markeer de werkwoordshaak. Onderstreep in een hoofdzin wurde ... repariert of ist ... repariert worden. Zet dezelfde zin daarna om in een bijzin: weil ... repariert wurde of weil ... repariert worden ist.
3. Vergelijk gebeurtenis en toestand. Maak paren zoals Das Fenster wurde geöffnet en Das Fenster war geöffnet. Vraag telkens: gebeurde er iets, of beschrijf ik alleen het resultaat?

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Passief in de tegenwoordige tijd — de basis met werden + Partizip II en de handelende persoon met von.
• Vervolg: Passiefalternatieven — natuurlijkere alternatieven met onder meer man, sich lassen en sein + zu + infinitief.