De passieve vorm in het Grieks

In het kort

In het Grieks herken je de tegenwoordige passieve of middelvorm vaak aan -μαι, -σαι, -ται, -μαστε, -στε, -νται: Το γράμμα γράφεται betekent ‘De brief wordt geschreven’. Diezelfde uitgangen komen echter ook voor bij werkwoorden met een actieve Nederlandse vertaling, zoals χρειάζομαι (‘ik heb nodig’) en φοβάμαι (‘ik ben bang’). Kijk daarom niet alleen naar de uitgang, maar leer ook de betekenis van het hele werkwoord.

Overzicht

De lijdende vorm of passieve vorm beschrijft wat er met het onderwerp gebeurt. Het onderwerp (wie of wat centraal staat in de zin) voert de handeling dus niet zelf uit: in Το σπίτι καθαρίζεται wordt het huis schoongemaakt. Wie schoonmaakt, kan ongenoemd blijven. Dat lijkt op Nederlands worden + voltooid deelwoord, maar het Grieks gebruikt meestal één vervoegd werkwoord.

De Griekse term παθητική φωνή bestrijkt meer dan alleen het Nederlandse passief. Dezelfde werkwoordsvorm kan ook een middelvorm uitdrukken: het onderwerp is nauw betrokken bij de handeling, doet iets voor of met zichzelf, of ondergaat een verandering. Bovendien bestaan er werkwoorden die alleen of hoofdzakelijk met deze uitgangen voorkomen, hoewel hun betekenis in het Nederlands actief is. Zulke werkwoorden moet je als één geheel leren.

Op B1-niveau is het belangrijkste dat je de vormen in de tegenwoordige tijd herkent en gebruikt, en dat je onderscheid maakt tussen vorm en betekenis. Voor de verleden tijd bestaan andere stammen en uitgangen; die komen verderop kort aan bod en worden apart behandeld bij de passieve aoristus.

Hoe het werkt

Actieve en passieve vorm naast elkaar

Vergelijk twee zinnen met hetzelfde werkwoord:

• Ο Νίκος γράφει το γράμμα. — Nikos schrijft de brief.
• Το γράμμα γράφεται (από τον Νίκο). — De brief wordt (door Nikos) geschreven.

In de eerste zin is Ο Νίκος degene die schrijft. Το γράμμα is het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In de tweede zin staat de brief centraal en is die het onderwerp geworden. De handelende persoon kan worden toegevoegd met από + accusatief. De accusatief is de naamval die hier onder meer na από wordt gebruikt: από τον Νίκο, από τη Μαρία, από τους μαθητές.

Het Grieks laat de handelende persoon vaak weg wanneer die onbekend, vanzelfsprekend of niet belangrijk is:

• Τα εισιτήρια ελέγχονται στην είσοδο. — De kaartjes worden bij de ingang gecontroleerd.
• Εδώ μιλιούνται δύο γλώσσες. — Hier worden twee talen gesproken.

De persoonsuitgangen

Bij veel werkwoorden op -ω wordt de tegenwoordige passieve of middelvorm gevormd met een stam plus de volgende uitgangen. δένω (‘ik bind vast’) geeft δένομαι (‘ik word vastgebonden’ of, afhankelijk van de context, ‘ik bind mezelf vast’).

Persoon	Voornaamwoord	Uitgang	δένομαι	Nederlandse betekenis
1e persoon enkelvoud	εγώ	-μαι	δένομαι	ik word vastgebonden / bind mezelf vast
2e persoon enkelvoud	εσύ	-σαι	δένεσαι	jij wordt vastgebonden / bindt jezelf vast
3e persoon enkelvoud	αυτός/αυτή/αυτό	-ται	δένεται	hij/zij/het wordt vastgebonden
1e persoon meervoud	εμείς	-μαστε	δενόμαστε	wij worden vastgebonden
2e persoon meervoud	εσείς	-στε	δένεστε	jullie worden vastgebonden
3e persoon meervoud	αυτοί/αυτές/αυτά	-νται	δένονται	zij worden vastgebonden

Let op de klemtoon en de verbindingsklinker: je kunt de kale reeks uitgangen niet zonder meer achter elke actieve stam plakken. Zo krijg je γράφω → γράφομαι, γράφεσαι, γράφεται, γραφόμαστε, γράφεστε, γράφονται. Bij andere werkwoordgroepen komen patronen voor als -ιέμαι en -ούμαι. Leer daarom bij een nieuw werkwoord minstens de vormen voor ‘ik’ en ‘hij/zij/het’: bijvoorbeeld αγαπιέμαι – αγαπιέται en θεωρούμαι – θεωρείται.

Vorm is niet hetzelfde als betekenis

Een vorm op -μαι kan drie veelvoorkomende functies hebben.

Functie	Grieks	Natuurlijke Nederlandse weergave
echt passief	Το δωμάτιο καθαρίζεται.	De kamer wordt schoongemaakt.
middelvorm of wederkerige betekenis	Η Άννα ντύνεται.	Anna kleedt zich aan.
actieve betekenis	Χρειάζομαι χρόνο.	Ik heb tijd nodig.

Bij de middelvorm is het onderwerp zelf direct betrokken. Nederlands gebruikt dan vaak zich, maar niet altijd. Ετοιμάζομαι betekent bijvoorbeeld ‘ik maak me klaar’, terwijl σκέφτομαι eenvoudig ‘ik denk’ betekent. Voeg dus niet automatisch zich toe aan iedere vertaling.

Werkwoorden met een actieve vertaling

Veel zeer gewone Griekse werkwoorden hebben een passieve of middelvormige vervoeging zonder dat je ze in het Nederlands passief vertaalt. Traditioneel worden ze soms deponente werkwoorden genoemd: werkwoorden met een passieve vorm maar een actieve betekenis.

Grieks	Betekenis	Voorbeeld
χρειάζομαι	nodig hebben	Χρειάζομαι βοήθεια.
φοβάμαι	bang zijn voor	Φοβάμαι τα σκυλιά.
θυμάμαι	zich herinneren	Θυμάμαι το όνομά σου.
σκέφτομαι	denken, nadenken	Σκέφτομαι τη λύση.
εργάζομαι	werken	Εργάζομαι από το σπίτι.
έρχομαι	komen	Έρχομαι σε δέκα λεπτά.

De Nederlandse vertaling voorspelt de Griekse vorm niet. Ik heb hulp nodig klinkt actief en blijft dat ook in de vertaling; toch is alleen χρειάζομαι de normale Griekse vorm.

Enkelvoud en meervoud

Het werkwoord past zich aan het onderwerp aan:

• Η πόρτα ανοίγεται αυτόματα. — De deur wordt automatisch geopend.
• Οι πόρτες ανοίγονται αυτόματα. — De deuren worden automatisch geopend.
• Το προϊόν πωλείται μέσω διαδικτύου. — Het product wordt via internet verkocht.
• Τα προϊόντα πωλούνται μέσω διαδικτύου. — De producten worden via internet verkocht.

Voor Nederlandse leerders is vooral het meervoud op -νται herkenningswaardig. De spelling en uitspraak liggen niet altijd dicht bij de enkelvoudsvorm: πωλείται – πωλούνται.

Voorbeelden in context

Grieks	Nederlands	Opmerking
Το γράμμα γράφεται τώρα.	De brief wordt nu geschreven.	echt passief, tegenwoordige tijd
Τα μαθήματα γίνονται στα ελληνικά.	De lessen worden in het Grieks gegeven.	vaste, zeer gebruikelijke formulering
Το μουσείο φυλάσσεται από ειδικούς φρουρούς.	Het museum wordt door speciaal opgeleide bewakers bewaakt.	de handelende groep staat na από
Αυτή η λέξη χρησιμοποιείται συχνά.	Dit woord wordt vaak gebruikt.	de handelende persoon is niet belangrijk
Τα εισιτήρια αγοράζονται ηλεκτρονικά.	De kaartjes worden elektronisch gekocht.	meervoud op -νται
Η Μαρία ετοιμάζεται για τη δουλειά.	Maria maakt zich klaar voor haar werk.	middelvorm
Τα παιδιά ντύνονται μόνα τους.	De kinderen kleden zichzelf aan.	betrokkenheid bij de eigen handeling
Χρειάζομαι λίγη ησυχία.	Ik heb wat rust nodig.	vorm op -μαι, actieve betekenis
Φοβάσαι τις αράχνες;	Ben je bang voor spinnen?	actieve Nederlandse vertaling
Δεν θυμόμαστε τη διεύθυνση.	We herinneren ons het adres niet.	veelgebruikt werkwoord op -μαι
Εργάζονται σε μια μικρή εταιρεία.	Ze werken bij een klein bedrijf.	geen passieve vertaling
Η πόρτα άνοιξε ξαφνικά.	De deur ging plotseling open.	actieve vorm, maar geen genoemde handelende persoon

De laatste zin is belangrijk: niet elke Nederlandse zin waarin ‘iets gebeurt’ is Grieks passief. Η πόρτα άνοιξε heeft een actieve werkwoordsvorm en zegt dat de deur openging. Η πόρτα ανοίχτηκε από τον φύλακα zegt explicieter dat de deur door de bewaker werd geopend.

Veelgemaakte fouten

1. Iedere vorm op -μαι letterlijk passief vertalen

• Onjuist: Χρειάζομαι βοήθεια → ‘Ik word hulp nodig gehad.’
• Juist: Χρειάζομαι βοήθεια. → ‘Ik heb hulp nodig.’
• Waarom: χρειάζομαι heeft grammaticaal middel/passieve uitgangen, maar een actieve betekenis. Leer betekenis en vervoeging samen.

2. De actieve uitgang behouden

• Onjuist: Το γράμμα γράφει από τη Μαρία.
• Juist: Το γράμμα γράφεται από τη Μαρία.
• Waarom: γράφει betekent ‘hij/zij/het schrijft’. Wanneer de brief de handeling ondergaat, heb je γράφεται nodig.

3. Nederlands worden als apart Grieks hulpwerkwoord vertalen

• Onjuist: Το σπίτι γίνεται καθαρίζεται κάθε μέρα.
• Juist: Το σπίτι καθαρίζεται κάθε μέρα.
• Waarom: Waar het Nederlands wordt schoongemaakt gebruikt, bevat het Griekse καθαρίζεται doorgaans al de passieve betekenis. γίνομαι is hier geen los hulpwerkwoord.

4. Na από de verkeerde naamval gebruiken

• Onjuist: Το βιβλίο γράφτηκε από ο συγγραφέας.
• Juist: Το βιβλίο γράφτηκε από τον συγγραφέα.
• Waarom: Na από staat hier de accusatief: ο συγγραφέας verandert in τον συγγραφέα.

5. Een passieve vorm gebruiken voor spontaan ‘opengaan’

• Minder natuurlijk zonder bedoelde handelende persoon: Η πόρτα ανοίγεται ξαφνικά.
• Juist voor een gebeurtenis: Η πόρτα άνοιξε ξαφνικά.
• Juist voor een gewoonte of mechanisme: Η πόρτα ανοίγεται αυτόματα.
• Waarom: Grieks kiest vaak een actief onovergankelijk werkwoord wanneer iets vanzelf gebeurt. ανοίγεται past beter bij ‘wordt geopend’ of bij de werking van een mechanisme.

Gebruiksnotities

In nieuwsberichten, instructies, aankondigingen en formele teksten komt het passief vaak voor omdat de handeling of het resultaat belangrijker is dan de uitvoerder: Απαγορεύεται το κάπνισμα (‘Roken is verboden’) en Οι αιτήσεις γίνονται δεκτές μέχρι την Παρασκευή (‘Aanvragen worden tot vrijdag geaccepteerd’). Ook θεωρείται (‘wordt beschouwd als’) is zeer gangbaar in zakelijke en beschrijvende teksten.

In alledaagse spreektaal kiest het Grieks, net als het Nederlands, geregeld voor een actieve formulering als duidelijk is wie handelt. In plaats van een zware passieve zin kan iemand zeggen Έφτιαξαν τον δρόμο (‘Ze hebben de weg hersteld’), waarbij ze niet naar specifieke personen hoeft te verwijzen. Gebruik het passief dus niet alleen omdat de Nederlandse vertaling dat doet.

Het voorzetsel από noemt meestal een persoon, organisatie of andere handelende instantie: από τον γιατρό, από την εταιρεία. Een middel of instrument wordt eerder met με uitgedrukt: Η πόρτα ανοίγει με ένα κουμπί (‘De deur gaat open met een knop’). Het onderscheid lijkt op Nederlands door tegenover met.

Verder dan de basis

Tegenwoordige vorm en tijdsbetekenis

Een tegenwoordige passieve vorm kan een handeling beschrijven die nu bezig is, maar ook een gewoonte of algemene eigenschap:

• Το φαγητό ετοιμάζεται τώρα. — Het eten wordt nu klaargemaakt.
• Η κεντρική πόρτα ανοίγεται κάθε πρωί στις οκτώ. — De hoofdingang wordt elke ochtend om acht geopend.
• Αυτό το ύφασμα πλένεται εύκολα. — Deze stof is gemakkelijk te wassen.

De context, zoals τώρα of κάθε πρωί, maakt het verschil duidelijk. Grieks heeft niet steeds een aparte vorm voor Nederlands ‘wordt geschreven’ tegenover ‘is aan het worden geschreven’.

Passieve verleden tijd

Voor een afgeronde gebeurtenis in het verleden gebruikt het Grieks vaak een passieve aoristus, veelal met een stam op -θ- of -τ- en uitgangen als -ηκα of -τηκα:

• Το σπίτι χτίστηκε το 1920. — Het huis werd in 1920 gebouwd.
• Ειδοποιήθηκα αμέσως. — Ik werd meteen gewaarschuwd.
• Το βιβλίο γράφτηκε από τον Καζαντζάκη. — Het boek werd door Kazantzakis geschreven.

De stam is niet altijd voorspelbaar: γράφεται heeft in de aoristus γράφτηκε, terwijl χρησιμοποιείται naast χρησιμοποιήθηκε staat. Leer zulke vormen per werkwoord. Dit onderwerp wordt systematisch behandeld bij de passieve aoristus.

Voltooid deelwoord als bijvoeglijk woord

Vormen op -μένος, -μένη, -μένο zijn voltooide deelwoorden: werkwoordsvormen die ook als een bijvoeglijk naamwoord functioneren. Ze leggen vaak nadruk op de toestand die het resultaat van een handeling is:

• Η πόρτα είναι κλεισμένη. — De deur is gesloten.
• Το όνομα είναι γραμμένο εδώ. — De naam staat hier geschreven.

Het deelwoord past zich aan geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord aan: γραμμένος, γραμμένη, γραμμένο, γραμμένοι. Vergelijk Η πόρτα κλείνεται (‘De deur wordt gesloten’: handeling) met Η πόρτα είναι κλεισμένη (‘De deur is gesloten’: toestand). In werkelijk taalgebruik kan de grens door de context minder scherp zijn.

Wederkerig en wederzijds

Een middel/passieve meervoudsvorm kan soms betekenen dat mensen iets bij elkaar doen: Αγαπιούνται kan ‘Ze houden van elkaar’ betekenen. Om dubbelzinnigheid te vermijden kan Grieks ο ένας τον άλλο (‘elkaar’) toevoegen. Ook hier levert één Griekse vorm dus niet altijd één vaste Nederlandse constructie op.

Oefentips

1. Leer werkwoorden in paren. Noteer waar mogelijk γράφω – γράφομαι en maak met beide een zin. Noteer werkwoorden zonder gewone actieve tegenhanger apart: χρειάζομαι, φοβάμαι, θυμάμαι.
2. Markeer de rolverdeling. Vraag bij elke voorbeeldzin: wie of wat staat centraal, wie voert de handeling uit en wordt die uitvoerder genoemd met από? Zo voorkom je dat je alleen op de Nederlandse vertaling afgaat.
3. Oefen de drie betekenistypen. Verzamel telkens vijf voorbeelden van echt passief, middelvorm en actieve betekenis. Spreek vooral de paren -ται / -νται en -όμαστε / -ονται hardop uit.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Tegenwoordige tijd, groep A op -ω — helpt je actieve en passieve persoonsvormen te vergelijken.
• Volgende stap: Deelwoorden — voor vormen als γραμμένος en het verschil tussen handeling en resultaat.
• Volgende stap: Passieve aoristus — voor afgeronde passieve gebeurtenissen in het verleden.