De lijdende vorm in het Frans

In het kort

De Franse lijdende vorm bestaat uit een vervoegde vorm van être plus een voltooid deelwoord: La lettre est envoyée (de brief wordt verstuurd). Het voltooid deelwoord past zich aan het onderwerp aan in geslacht en getal. De uitvoerder kan volgen na par, maar in alledaags Frans klinkt een actieve zin met on vaak natuurlijker.

Overzicht

In een bedrijvende zin staat de persoon of zaak die iets doet centraal: Les étudiants lisent le livre (de studenten lezen het boek). In een lijdende zin, ook wel passieve zin genoemd, komt juist de persoon of zaak die de handeling ondergaat voorop: Le livre est lu par les étudiants (het boek wordt door de studenten gelezen). Dat is handig wanneer de uitvoerder onbekend, vanzelfsprekend of minder belangrijk is.

De kern van de Franse constructie leer je rond B1. Je hebt daarvoor kennis nodig van être en van het participe passé (het voltooid deelwoord, zoals fait, vendu of écrit). Anders dan in het Nederlands gebruikt het Frans geen apart hulpwerkwoord dat precies met worden overeenkomt. Het gebruikt être, zowel waar het Nederlands vaak worden gebruikt voor een handeling als waar zijn een toestand uitdrukt.

De lijdende vorm komt veel voor in nieuwsberichten, zakelijke teksten, instructies en formele mededelingen: Le musée sera fermé lundi (het museum zal maandag gesloten zijn). In gesprekken kiest een Franstalige vaak liever voor on: On a fermé la route (men heeft de weg afgesloten / de weg is afgesloten).

Hoe werkt het?

Van een bedrijvende naar een lijdende zin

Neem deze bedrijvende zin:

Les techniciens réparent la machine. — De monteurs repareren de machine.

De onderdelen zijn:

• Les techniciens is het onderwerp: wie de handeling uitvoert.
• la machine is het lijdend voorwerp: wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat.
• réparent is de persoonsvorm.

Voor de lijdende zin volg je drie stappen:

1. Het lijdend voorwerp wordt het nieuwe onderwerp: La machine.
2. Je zet être in dezelfde tijd als het werkwoord van de oorspronkelijke zin.
3. Je voegt het voltooid deelwoord toe; de oorspronkelijke uitvoerder kan na par komen.

La machine est réparée par les techniciens. — De machine wordt door de monteurs gerepareerd.

De basisformule is dus:

nieuw onderwerp + vervoegde vorm van être + voltooid deelwoord + eventueel par + uitvoerder

De uitvoerder heet ook wel de handelende persoon of het agens: degene die de handeling verricht. Die toevoeging is niet verplicht. La machine est réparée is een volledige zin als niet belangrijk is wie de reparatie uitvoert.

Het voltooid deelwoord past zich aan

Het voltooid deelwoord komt overeen met het nieuwe onderwerp. Die overeenkomst heet congruentie: de vorm volgt het grammaticale geslacht (mannelijk of vrouwelijk) en het getal (enkelvoud of meervoud).

Onderwerp	Vorm van inviter	Voorbeeld	Nederlands
mannelijk enkelvoud	invité	Paul est invité.	Paul wordt uitgenodigd.
vrouwelijk enkelvoud	invitée	Léa est invitée.	Léa wordt uitgenodigd.
mannelijk of gemengd meervoud	invités	Paul et Léa sont invités.	Paul en Léa worden uitgenodigd.
vrouwelijk meervoud	invitées	Léa et Zoé sont invitées.	Léa en Zoé worden uitgenodigd.

De uitgangen -e, -s en -es hoor je vaak niet. Toch moeten ze in geschreven Frans wel aanwezig zijn. Bij sommige deelwoorden is het verschil ook hoorbaar, bijvoorbeeld fait tegenover faite.

De tijd zit in être

Je kunt de lijdende vorm in verschillende tijden gebruiken. Alleen être wordt vervoegd; het voltooid deelwoord blijft inhoudelijk hetzelfde en past zich aan het onderwerp aan.

Tijd of constructie	Frans	Nederlands
tegenwoordige tijd	La porte est fermée.	De deur wordt/is gesloten.
passé composé	La porte a été fermée.	De deur is/werd gesloten.
imparfait	La porte était fermée.	De deur was gesloten / stond dicht.
futur simple	La porte sera fermée.	De deur zal gesloten worden/zijn.
nabije toekomst	La porte va être fermée.	De deur gaat gesloten worden.
conditionnel présent	La porte serait fermée.	De deur zou gesloten worden/zijn.
met een modaal werkwoord	La porte doit être fermée.	De deur moet gesloten worden/zijn.

In de passé composé staat être zelf in een samengestelde tijd: avoir + été. Daarna komt nog het voltooid deelwoord van het hoofdwerkwoord: a été vendue, ont été annulés. Zeg dus niet alleen a vendue wanneer je een passieve betekenis bedoelt.

Welke werkwoorden kunnen passief worden?

De gewone lijdende vorm ontstaat uit een werkwoord met een rechtstreeks lijdend voorwerp:

• La police interroge le témoin. → Le témoin est interrogé par la police.
• Quelqu’un a volé mon vélo. → Mon vélo a été volé.

Een werkwoord met alleen een voorzetselvoorwerp kan normaal niet op dezelfde manier passief worden gemaakt. In On téléphone à Marie staat Marie na à; zij is geen rechtstreeks lijdend voorwerp. Daarom zeg je niet Marie est téléphonée. Natuurlijk Frans is On téléphone à Marie of Marie reçoit un appel.

Dat verschilt soms van de Nederlandse intuïtie. Een Nederlandse zin kan een onpersoonlijk passief met er hebben, zoals ‘Er wordt over dit probleem gesproken’. Het Frans gebruikt dan vaak on: On parle de ce problème.

De uitvoerder met par of de

Meestal introduceert par de concrete uitvoerder van een handeling:

• Le roman a été écrit par Marguerite Duras.
• La fenêtre a été cassée par le vent.
• Les résultats seront annoncés par la directrice.

De komt vooral voor wanneer de zin eerder een toestand, gevoel, kennis of omringende situatie beschrijft dan één concrete handeling. Dat gebeurt onder meer bij werkwoorden als aimer, respecter, connaître, entourer en couvrir:

• Cette actrice est aimée de tous. — Deze actrice is bij iedereen geliefd.
• Le village est entouré de montagnes. — Het dorp is omringd door bergen.
• La table est couverte de documents. — De tafel is bedekt met documenten.

Zie dit niet als een mechanische vertaling van Nederlands door. Par is de veilige standaard bij een echte handeling; vaste combinaties en toestandbeschrijvingen gebruiken geregeld de.

Voorbeelden in context

Frans	Nederlands	Toelichting
Le livre est lu par tous.	Het boek wordt door iedereen gelezen.	Tegenwoordige tijd met par.
La maison a été vendue.	Het huis is verkocht.	Passé composé; de verkoper is niet genoemd.
Elle sera invitée.	Zij zal worden uitgenodigd.	Toekomende tijd; invitée volgt een vrouwelijk onderwerp.
On parle français ici.	Hier wordt Frans gesproken.	Een actieve zin met on is in het Frans heel natuurlijk.
Les billets ont été envoyés hier matin.	De kaartjes zijn gisterochtend verstuurd.	Mannelijk meervoud: envoyés.
Les réunions sont organisées chaque mois.	De vergaderingen worden elke maand georganiseerd.	Vrouwelijk meervoud: organisées.
Ce pont a été construit en 1998.	Deze brug is in 1998 gebouwd.	Afgeronde handeling in het verleden.
Le suspect a été arrêté par la police.	De verdachte is door de politie gearresteerd.	De concrete uitvoerder volgt na par.
Le musée sera fermé pour travaux.	Het museum zal wegens werkzaamheden gesloten zijn.	Formele mededeling.
La décision doit être confirmée demain.	De beslissing moet morgen worden bevestigd.	Passieve infinitief na devoir.
Quand nous sommes arrivés, les lumières étaient éteintes.	Toen we aankwamen, waren de lichten uit.	Étaient éteintes beschrijft hier vooral een toestand.
Cette chanson est connue de tous.	Dit lied is bij iedereen bekend.	De bij kennis of vertrouwdheid.
On a reporté le match à cause de la pluie.	De wedstrijd is wegens de regen uitgesteld.	In dagelijks Frans vaak natuurlijker dan een passieve zin.
Le formulaire peut être rempli en ligne.	Het formulier kan online worden ingevuld.	Passieve infinitief na pouvoir.

Veelgemaakte fouten

1. Être niet in de juiste tijd zetten

• Fout: La maison est vendue hier.
• Goed: La maison a été vendue hier.
• Waarom: Hier verwijst naar een afgeronde gebeurtenis. Voor de passieve passé composé heb je a été plus vendue nodig.

2. De overeenkomst met het onderwerp vergeten

• Fout: Les lettres sont envoyé.
• Goed: Les lettres sont envoyées.
• Waarom: lettres is vrouwelijk meervoud. Daarom krijgt envoyé zowel -e als -s.

3. Het Nederlandse worden letterlijk met devenir vertalen

• Fout: La porte devient fermée à dix heures.
• Goed: La porte est fermée à dix heures.
• Waarom: Voor een gewone lijdende vorm gebruikt het Frans être, niet devenir. Devenir betekent ‘worden’ in de zin van een verandering van eigenschap, zoals devenir célèbre (beroemd worden).

4. Een voorzetselvoorwerp tot onderwerp maken

• Fout: Marie est téléphonée par Paul.
• Goed: Paul téléphone à Marie. / On téléphone à Marie.
• Waarom: Téléphoner à quelqu’un heeft geen rechtstreeks lijdend voorwerp. De gewone passieve omzetting werkt hier daarom niet.

5. Par overal door de Nederlandse gewoonte laten bepalen

• Minder natuurlijk: Il est aimé par tous.
• Gebruikelijker: Il est aimé de tous.
• Waarom: Bij een blijvend gevoel of een toestand klinkt de vaak idiomatischer. Bij een concrete handeling blijft par de normale keuze.

6. Te veel passieve zinnen gebruiken

• Mogelijk maar zwaar: Le problème a été compris par tout le monde.
• Vaak natuurlijker: Tout le monde a compris le problème.
• Waarom: Frans verdraagt de lijdende vorm, maar kiest in gewone gesprekken vaak een actieve zin als de handelende persoon bekend en relevant is.

Gebruiksnotities

Handeling of toestand?

Een vorm met être + voltooid deelwoord kan een handeling in de lijdende vorm weergeven, maar ook het resultaat of de toestand na die handeling:

• La porte est fermée par le gardien tous les soirs. — De deur wordt elke avond door de bewaker gesloten: herhaalde handeling.
• La porte est fermée. — De deur is dicht: waarschijnlijk een toestand.

Het Nederlands helpt hier niet altijd, omdat het vaak worden voor de handeling en zijn voor het resultaat gebruikt. In het Frans moeten context, tijdsbepalingen en eventueel de genoemde uitvoerder het verschil duidelijk maken. Voor een afgeronde gebeurtenis is La porte a été fermée à vingt heures ondubbelzinniger.

Wanneer laat je de uitvoerder weg?

Laat de toevoeging met par weg wanneer de uitvoerder:

• onbekend is: Mon portefeuille a été volé;
• vanzelf spreekt: Il a été condamné à deux ans de prison;
• niet belangrijk is: La réunion a été annulée;
• bewust buiten beeld blijft, bijvoorbeeld in zakelijke of bestuurlijke taal: Une erreur a été commise.

Juist dat laatste gebruik kan afstandelijk klinken: de zin vermeldt wel wat er is gebeurd, maar niet wie verantwoordelijk is.

Passief of on?

On is grammaticaal een onderwerp in het enkelvoud en krijgt dus een werkwoordsvorm in de derde persoon enkelvoud. De betekenis kan ‘men’, ‘we’, ‘ze’ of een niet nader genoemde groep mensen zijn.

• On sert le déjeuner à midi. — De lunch wordt om twaalf uur geserveerd.
• On m'a demandé mon passeport. — Er is mij om mijn paspoort gevraagd.
• On construit une nouvelle école ici. — Hier wordt een nieuwe school gebouwd.

Gebruik de echte lijdende vorm wanneer het ondergane object duidelijk centraal moet staan, vooral in geschreven of formele taal. Gebruik on gerust wanneer je in een gesprek alleen wilt zeggen dat iemand iets doet zonder die persoon te noemen.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Wederkerige vorm met een passieve of algemene betekenis

Frans gebruikt soms se + werkwoord om te zeggen wat met iets kan of pleegt te gebeuren. Dit heet een wederkerige of pronominale constructie: het werkwoord verschijnt met se.

• Ce livre se lit facilement. — Dit boek leest gemakkelijk.
• Ces produits se vendent bien. — Deze producten verkopen goed.
• La porte s'ouvre automatiquement. — De deur gaat automatisch open.

Deze vorm noemt geen uitvoerder en legt vaak nadruk op een eigenschap of een gebruikelijke gang van zaken. Je kunt er daarom niet zomaar par quelqu'un achter zetten.

Se faire + infinitief

Met se faire + infinitief kan het onderwerp iets laten doen of iets ondergaan:

• Je me suis fait couper les cheveux. — Ik heb mijn haar laten knippen.
• Il s'est fait voler son vélo. — Zijn fiets is gestolen / hij is van zijn fiets beroofd.
• Elle s'est fait accompagner par une amie. — Ze liet zich door een vriendin vergezellen.

De precieze betekenis komt uit de context. Soms organiseert het onderwerp de handeling zelf; soms overkomt die hem of haar juist. In deze constructie blijft fait vóór een infinitief onveranderd: Elle s'est fait inviter.

Se voir + infinitief in formele taal

In nieuws- en bestuurstaal komt se voir + infinitief voor wanneer iemand iets toegekend, geweigerd of opgelegd krijgt:

• Il s'est vu refuser l'accès. — Hem werd de toegang geweigerd.
• L'entreprise s'est vu imposer une amende. — Het bedrijf kreeg een boete opgelegd.

Deze formulering is formeler dan een gewone actieve zin en hoeft op B1 nog niet actief gebruikt te worden. Ze is wel nuttig om te herkennen.

Onpersoonlijke passieven

Formele teksten gebruiken ook constructies als Il a été décidé que… (er is besloten dat…) en Il est interdit de… (het is verboden om…). Het woord il verwijst daar niet naar een man of zaak; het is een leeg grammaticaal onderwerp. Zulke formuleringen komen veel voor in regels, verslagen en aankondigingen.

Oefentips

1. Zet zinnen in drie stappen om. Onderstreep in een actieve zin eerst onderwerp en lijdend voorwerp. Maak daarna het lijdend voorwerp tot onderwerp, kies de juiste vorm van être en controleer ten slotte de uitgang van het voltooid deelwoord.
2. Oefen dezelfde zin in meerdere tijden. Maak bijvoorbeeld een reeks met La commande est préparée, a été préparée, était préparée en sera préparée. Zo leer je dat de tijd in être zit.
3. Vergelijk drie natuurlijke mogelijkheden. Schrijf bij één gebeurtenis een actieve zin, een passieve zin en een zin met on: Le directeur annonce les résultats; Les résultats sont annoncés par le directeur; On annonce les résultats. Vraag je telkens af wat centraal staat en welke versie in een gesprek het soepelst klinkt.

Verwante begrippen

• Voorkennis: Passé composé — nodig om vormen als a été vendu en ont été annoncées correct op te bouwen.