Superlatieven in het Italiaans

Superlativi

languages.seo.contextNote

Kort gezegd

Het Italiaans kent twee soorten superlatief. Met lidwoord + più/meno + bijvoeglijk naamwoord wijs je de hoogste of laagste graad binnen een groep aan: il ristorante più caro (het duurste restaurant). Met -issimo of molto geef je alleen een zeer hoge graad aan: carissimo of molto caro (heel duur), zonder vergelijking met een groep.

Overzicht

Een superlatief drukt een uiterste graad uit. Bij de relatieve superlatief vergelijk je iemand of iets met een bepaalde groep: Giulia è la più giovane della famiglia betekent dat niemand anders in het gezin jonger is. Bij de absolute superlatief is er geen vergelijkingsgroep: Giulia è giovanissima zegt alleen dat Giulia erg jong is.

Dit onderscheid is belangrijker dan het op het eerste gezicht lijkt. In het Nederlands kan aller- een relatieve betekenis hebben, zoals in ‘de allermooiste’, maar in alledaagse woorden als ‘piepklein’ of ‘ijskoud’ zit juist geen vergelijking. Het Italiaans maakt dat verschil systematisch met onder meer il più tegenover -issimo. Je leert dit onderwerp doorgaans op B1-niveau, nadat je de vergrotende trap met più, meno, di en che hebt bestudeerd.

Een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap uitdrukt, zoals ‘duur’ of ‘mooi’) past zich in het Italiaans meestal aan het zelfstandig naamwoord aan. Die overeenkomst in mannelijk/vrouwelijk en enkelvoud/meervoud blijft ook in superlatieven gelden: il più caro, la più cara, i più cari, le più care.

Zo werkt het

De relatieve superlatief: de hoogste of laagste binnen een groep

De basisbouw is:

bepaald lidwoord + più/meno + bijvoeglijk naamwoord + eventuele groep

Betekenis	Italiaans patroon	Voorbeeld
de meest(e)	il/la/i/le + più + aggettivo	la strada più lunga
de minst(e)	il/la/i/le + meno + aggettivo	i prodotti meno costosi

Het bepaalde lidwoord (il, lo, la, i, gli, le) en het bijvoeglijk naamwoord richten zich naar het zelfstandig naamwoord:

Zelfstandig naamwoord	Vorm	Nederlandse betekenis
il ristorante	il ristorante più caro	het duurste restaurant
la camera	la camera più cara	de duurste kamer
i ristoranti	i ristoranti più cari	de duurste restaurants
le camere	le camere più care	de duurste kamers

Het lidwoord staat niet altijd direct voor più of meno. Als het zelfstandig naamwoord erbij staat, hoort het lidwoord daar meestal bij: la città più bella, niet la più città bella. Laat je het zelfstandig naamwoord weg omdat het al duidelijk is, dan staat het lidwoord wel direct voor de superlatief: Quale scegli? La più economica (Welke kies je? De goedkoopste).

Na een koppelwerkwoord als essere verschijnt hetzelfde verschil duidelijk:

Paolo è più alto di Marco. — Paolo is langer dan Marco: een vergelijking tussen twee personen.
Paolo è il più alto della classe. — Paolo is de langste van de klas: een uiterste binnen de hele groep.

De vergelijkingsgroep wordt vaak ingeleid met di, meestal samengesmolten met een lidwoord: della città, del gruppo, degli studenti. Ook tra of fra komt voor wanneer je ‘onder’ bedoelt:

È il più veloce della squadra. — Hij is de snelste van het team.
È il più veloce tra i finalisti. — Hij is de snelste onder de finalisten.

De groep hoeft niet altijd genoemd te worden. Uit de situatie kan al blijken waarmee je vergelijkt: Prendo il meno caro (Ik neem de goedkoopste), bijvoorbeeld terwijl je naar een rij producten wijst.

De absolute superlatief met -issimo

De absolute superlatief vergelijkt niet. Hij versterkt een eigenschap tot ‘heel’, ‘zeer’ of ‘uiterst’. Bij veel bijvoeglijke naamwoorden verwijder je de laatste klinker en voeg je een passende uitgang toe:

Gewone vorm	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
caro	carissimo	carissima	carissimi	carissime
bello	bellissimo	bellissima	bellissimi	bellissime
felice	felicissimo	felicissima	felicissimi	felicissime

De uitgang -issimo/-issima/-issimi/-issime gedraagt zich dus als die van een gewoon bijvoeglijk naamwoord. Vergelijk un libro interessantissimo, una storia interessantissima en due storie interessantissime.

Soms verandert de spelling om dezelfde klank te bewaren. Zo worden lungo en ricco respectievelijk lunghissimo en ricchissimo. Leer zulke vormen bij voorkeur als geheel; probeer niet op basis van één spellingregel alle woorden op -co of -go te voorspellen.

Niet elke eigenschap klinkt even natuurlijk met -issimo. De vorm is vooral gebruikelijk bij eigenschappen die gradueel zijn: iets kan bijvoorbeeld mooier, kouder of interessanter zijn. Bij een absoluut begrip als unico (uniek) kan unicissimo wel als nadrukkelijk of speels stijlmiddel voorkomen, maar het is geen neutrale logische trap.

De absolute superlatief met molto

Een eenvoudiger alternatief is:

molto + bijvoeglijk naamwoord

Molto blijft hier onveranderd; alleen het bijvoeglijk naamwoord past zich aan:

un film molto bello
una mostra molto bella
due film molto belli
due mostre molto belle

Let op het verschil met molti en molte als die ‘veel’ betekenen bij een zelfstandig naamwoord: molte mostre (veel tentoonstellingen), maar mostre molto belle (heel mooie tentoonstellingen).

-issimo is vaak nadrukkelijker en expressiever dan molto. Sono molto stanco is een gewone mededeling; Sono stanchissimo! legt sterk de nadruk op hoe moe je bent. De precieze kracht hangt echter ook van intonatie en context af.

Veelvoorkomende onregelmatige vormen

Vier klassieke vormen hebben een sterke, niet rechtstreeks met -issimo opgebouwde variant:

Basiswoord	Regelmatige versterking	Onregelmatige vorm	Kernbetekenis
buono	buonissimo	ottimo	zeer goed, uitstekend
cattivo	cattivissimo	pessimo	zeer slecht, beroerd
grande	grandissimo	massimo	maximaal, uiterst groot
piccolo	piccolissimo	minimo	minimaal, uiterst klein

Deze paren zijn niet in elke zin volledig uitwisselbaar. Una torta buonissima legt vaak de nadruk op heerlijke smaak; un ottimo risultato betekent een uitstekend resultaat. Massimo en minimo hebben bovendien vaak de precieze betekenis ‘hoogst/toegestaan maximum’ en ‘laagst/vereist minimum’: la temperatura massima, il prezzo minimo.

Alle vormen passen zich aan: un'ottima idea, pessime notizie, la massima attenzione, i requisiti minimi. Bij een vrouwelijk woord dat met een klinker begint, wordt una ottima idea normaal samengetrokken tot un'ottima idea.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Toelichting
È il ristorante più caro della città.	Het is het duurste restaurant van de stad.	Relatieve superlatief met een genoemde groep.
Marta è la persona più paziente dell'ufficio.	Marta is de geduldigste persoon op kantoor.	La en paziente horen bij persona.
Questo è il percorso meno difficile.	Dit is de minst moeilijke route.	Laagste graad met meno.
Fra tutti i candidati, Luca è il più preparato.	Van alle kandidaten is Luca het best voorbereid.	Fra tutti maakt de vergelijkingsgroep expliciet.
Qual è la soluzione più semplice?	Wat is de eenvoudigste oplossing?	Het lidwoord hoort bij soluzione.
Queste scarpe sono le più comode.	Deze schoenen zijn het comfortabelst.	Het zelfstandig naamwoord staat eerder; le blijft nodig.
Sei bravissimo!	Je bent ontzettend goed!	Absolute superlatief, zonder groep.
Abbiamo passato una serata bellissima.	We hebben een heel mooie avond gehad.	Bellissima stemt overeen met serata.
I bambini erano felicissimi.	De kinderen waren dolgelukkig.	Mannelijk meervoud op -issimi.
La stanza è molto luminosa.	De kamer is erg licht.	Molto blijft onveranderd.
È un'ottima idea.	Het is een uitstekend idee.	Onregelmatige versterking van buono.
Il servizio è stato pessimo.	De service was allerbelabberdst.	Sterke negatieve beoordeling.
Domani la temperatura massima sarà di trenta gradi.	Morgen wordt de maximumtemperatuur dertig graden.	Massima heeft een precieze meetbetekenis.
La temperatura minima è scesa sotto zero.	De minimumtemperatuur is onder nul gezakt.	Minima stemt overeen met temperatura.
È uno dei musei più visitati d'Italia.	Het is een van de meest bezochte musea van Italië.	Patroon uno dei più... voor ‘een van de meest...’.

Veelgemaakte fouten

De relatieve en absolute superlatief verwisselen

Onjuist: Marco è altissimo della classe.
Juist: Marco è il più alto della classe.
Waarom: Met ‘van de klas’ vergelijk je Marco met een groep. Daarvoor heb je de relatieve vorm met lidwoord en più nodig. Marco è altissimo betekent alleen dat hij erg lang is.

Het bepaalde lidwoord weglaten

Onjuist: Sara è più giovane della famiglia.
Juist: Sara è la più giovane della famiglia.
Waarom: Zonder la lijkt più giovane op een gewone vergrotende trap: jonger. Voor ‘de jongste’ is het lidwoord nodig.

De uitgang niet laten overeenkomen

Onjuist: Le camere sono bellissimo.
Juist: Le camere sono bellissime.
Waarom: Camere is vrouwelijk meervoud. De uitgang moet daarom -issime zijn.

Molto verbuigen als versterkend bijwoord

Onjuist: Sono ragazze molte simpatiche.
Juist: Sono ragazze molto simpatiche.
Waarom: Hier betekent molto ‘erg’ en bepaalt het de sterkte van simpatiche. In die functie blijft het onveranderd. Molte ragazze betekent daarentegen ‘veel meisjes’.

Een dubbele superlatief maken

Onjuist: È il più bellissimo quadro del museo.
Juist: È il quadro più bello del museo.
Ook juist, andere betekenis: È un quadro bellissimo.
Waarom: Più en -issimo vervullen hier verschillende functies en worden in de neutrale standaardtaal niet opgestapeld. Kies óf een vergelijking met de museumcollectie óf alleen ‘een heel mooi schilderij’.

Ottimo behandelen als ‘het beste’ zonder lidwoord

Onjuist: Questo è ottimo dei tre.
Juist: Questo è il migliore dei tre.
Waarom: Ottimo betekent meestal ‘uitstekend’, zonder noodzakelijke rangorde. Voor ‘de beste van de drie’ is il migliore de gewone relatieve vorm.

Gebruiksnotities

In gesprekken is -issimo zeer productief. Je hoort niet alleen vormen bij eigenschappen, maar ook alledaagse reacties als Benissimo! (Prima!), Prestissimo! (Heel snel! / Tot heel binnenkort!) en Grazie mille, gentilissimo! (Duizendmaal dank, heel vriendelijk!). Zulke vormen kunnen warm en enthousiast klinken, maar veel superlatieven achter elkaar maken een tekst snel overdreven.

Bij prijzen, temperaturen, snelheden en regels zijn massimo en minimo vaak zakelijke termen, geen emotionele versterkers. La velocità massima è 50 km/h geeft een grens aan. Una macchina grandissima beschrijft daarentegen een zeer grote auto. Het Nederlandse ‘maximaal’ en ‘minimaal’ helpen hier, maar vertaal niet automatisch elk ‘heel groot’ met massimo.

De plaats van het bijvoeglijk naamwoord kan betekenis en stijl beïnvloeden. Het veilige basispatroon is il nome più aggettivo: il libro più interessante. Sommige veelgebruikte bijvoeglijke naamwoorden staan ook vóór het zelfstandig naamwoord, bijvoorbeeld il più grande problema. Bij grande kan de positie bovendien een nuance geven: il palazzo più grande gaat doorgaans om afmetingen, terwijl il più grande artista vaak ‘de grootste/belangrijkste kunstenaar’ betekent.

Een Nederlandse gewoonte die fouten uitlokt, is één vorm gebruiken voor zowel ‘erg mooi’ als ‘het mooist’. In het Nederlands verraadt vooral het achtervoegsel of lidwoord het verschil; in het Italiaans moet je bewust kiezen tussen bellissimo/molto bello en il più bello. Vraag jezelf daarom steeds af: is er een groep waarin iemand of iets bovenaan staat?

Verder dan de basis

Il migliore en il peggiore

Naast il più buono en il più cattivo bestaan de veelgebruikte vormen il migliore (de beste) en il peggiore (de slechtste). Ze komen voort uit onregelmatige vergelijkingsvormen, maar kunnen met een lidwoord als relatieve superlatief functioneren:

È il miglior ristorante della zona. — Het is het beste restaurant in de omgeving.
È stata la peggiore giornata dell'anno. — Het was de slechtste dag van het jaar.

Voor een zelfstandig naamwoord staat vaak de ingekorte vorm miglior: il miglior risultato. Il più buono blijft mogelijk wanneer buono letterlijk ‘lekker’, ‘aardig’ of ‘goedhartig’ betekent: il dolce più buono is de lekkerste taart of het lekkerste nagerecht. De keuze hangt dus van de bedoelde eigenschap af.

Nadruk en afbakening

Je kunt de rangorde versterken met di gran lunga (verreweg): È di gran lunga il più economico. Met uno/una dei/delle più... zeg je voorzichtig dat iets tot de topgroep behoort zonder één winnaar aan te wijzen: una delle città più belle d'Italia.

In rijkere zinnen kan de vergelijkingsgroep een bijzin zijn:

È il film più emozionante che abbia mai visto. — Het is de spannendste film die ik ooit heb gezien.

Hier staat abbia visto in de congiuntivo (een werkwoordsvorm waarmee onder meer beoordeling, onzekerheid of niet-feitelijke inkadering wordt uitgedrukt). Deze constructie hoef je voor de kern van de superlatief nog niet zelf te beheersen, maar je zult haar vaak tegenkomen na il più... che en il migliore... che.

Expressieve voorvoegsels

Informeel Italiaans gebruikt ook versterkende voorvoegsels als super-, stra- en soms arci-: superfelice, stracarico, arcinoto. Ze zijn expressief en niet volledig vrij combineerbaar. In neutrale schrijftaal zijn molto felice, carichissimo of een preciezer woord doorgaans veiliger. Ook een herhaling kan in spreektaal versterken, zoals piccolo piccolo (heel klein), maar dat is stilistischer dan de gewone vorm op -issimo.

Oefentips

Werk met drietallen. Maak bij één eigenschap drie zinnen: caro (duur), più caro di... (duurder dan...) en il più caro di... (de duurste van...). Voeg daarna carissimo toe voor ‘heel duur’. Zo houd je vergelijking en versterking uit elkaar.
Oefen alle vier de uitgangen. Kies dagelijks twee woorden en combineer ze met een mannelijk en vrouwelijk woord in enkelvoud en meervoud: carissimo, carissima, carissimi, carissime.
Zoek de vergelijkingsgroep. Onderstreep bij het lezen della città, tra gli studenti of een vergelijkbare groep. Ontbreekt zo'n uitdrukking, bepaal dan uit de context of het om ‘de meest(e)’ of alleen ‘heel’ gaat.