Vergrotende en overtreffende trap in het Catalaans

In het kort

Gebruik més ... que voor ‘meer ... dan’, menys ... que voor ‘minder ... dan’ en tan ... com voor ‘even ... als’: més alt que, menys car que, tan ràpid com. Voor de overtreffende trap staat er doorgaans een bepaald lidwoord bij: el/la/els/les més of menys + bijvoeglijk naamwoord. Let op de veelgebruikte vormen millor ‘beter/best’ en pitjor ‘slechter/slechtst’.

Overzicht

Met een vergelijking zet je twee personen, zaken, eigenschappen, hoeveelheden of handelingen naast elkaar. Het Catalaans doet dat meestal met losse woorden rond de eigenschap: més alt que (‘langer dan’), menys sorollós que (‘minder lawaaierig dan’) en tan útil com (‘even nuttig als’). Anders dan in het Nederlands krijgt het bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) daarbij meestal geen aparte uitgang zoals in groter of sneller.

Dezelfde bouwstenen worden gebruikt om één lid van een groep als hoogste of laagste aan te wijzen: la muntanya més alta is ‘de hoogste berg’ en el traject menys llarg ‘de minst lange route’. Dit heet de relatieve overtreffende trap, omdat er altijd een vergelijking met een groep wordt bedoeld, ook als die groep niet wordt genoemd.

Dit onderwerp hoort bij B1, maar steunt op de basisregels voor Catalaanse bijvoeglijke naamwoorden. Die blijven namelijk overeenkomen met het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, dier, zaak of begrip) in geslacht en getal: un carrer més estret, una plaça més estreta, uns carrers més estrets, unes places més estretes. Voor Nederlandstaligen is vooral de keuze tussen que, com en de belangrijk: die loopt niet overal gelijk met Nederlands dan, als en van.

Zo werkt het

Meer of minder: més en menys

De gewone vergrotende trap heeft deze structuur:

Betekenis	Catalaans patroon	Voorbeeld	Nederlands
meer ... dan	més + bijvoeglijk naamwoord + que	més tranquil que	rustiger dan
minder ... dan	menys + bijvoeglijk naamwoord + que	menys difícil que	minder moeilijk dan
meer/minder bij een handeling	werkwoord + més/menys + que	treballa més que jo	werkt meer dan ik
meer/minder van een hoeveelheid	més/menys + zelfstandig naamwoord + que	més temps que nosaltres	meer tijd dan wij

Het bijvoeglijk naamwoord blijft zich aanpassen aan het woord dat het beschrijft:

• El tren és més ràpid que l’autobús. — De trein is sneller dan de bus.
• Les bicicletes són més ràpides que abans. — De fietsen zijn sneller dan vroeger.
• Aquesta habitació és menys fosca que l’altra. — Deze kamer is minder donker dan de andere.

Més en menys veranderen zelf niet. Alleen het bijvoeglijk naamwoord kan van vorm veranderen. Dat is anders dan in het Nederlands, waar vaak één woord de vergelijking uitdrukt: sneller. Denk in het Catalaans liever aan ‘meer snel’: més ràpid.

Een bijwoord (een woord dat bijvoorbeeld zegt hoe een handeling gebeurt) kan op dezelfde manier worden vergeleken: La Marta parla més clarament que jo (‘Marta spreekt duidelijker dan ik’). Ook hier blijft més onveranderd.

Gelijkheid: tan ... com en tant ... com

Voor een gelijke eigenschap gebruik je tan + bijvoeglijk naamwoord of bijwoord + com:

• És tan pacient com la seva germana. — Hij/zij is even geduldig als zijn/haar zus.
• Condueixes tan bé com ella. — Je rijdt even goed als zij.
• Són tan grans com nosaltres. — Ze zijn even groot als wij.

Bij een hoeveelheid hoort niet tan, maar tant. Voor een zelfstandig naamwoord past dit woord zich aan in geslacht en getal:

Soort woord erna	Vorm	Voorbeeld	Nederlands
mannelijk enkelvoud	tant	tant temps com	evenveel tijd als
vrouwelijk enkelvoud	tanta	tanta paciència com	evenveel geduld als
mannelijk meervoud	tants	tants llibres com	evenveel boeken als
vrouwelijk meervoud	tantes	tantes preguntes com	evenveel vragen als

Bij een werkwoord staat tant zelfstandig: Ara viatgem tant com abans (‘Nu reizen we evenveel als vroeger’). Het handige onderscheid is dus: tan vóór een eigenschap of manier, tant/tanta/tants/tantes bij een hoeveelheid.

De overtreffende trap

De relatieve overtreffende trap bestaat uit een bepaald lidwoord en més of menys:

el / la / els / les + (zelfstandig naamwoord) + més / menys + bijvoeglijk naamwoord

• el restaurant més antic — het oudste restaurant
• la ruta menys perillosa — de minst gevaarlijke route
• els edificis més alts — de hoogste gebouwen
• les opcions menys cares — de goedkoopste opties, letterlijk ‘de minst dure opties’

Het zelfstandig naamwoord kan al eerder zijn genoemd. Dan blijft het lidwoord staan: De totes les rutes, aquesta és la més curta (‘Van alle routes is deze de kortste’). Het lidwoord laat zien dat je niet zomaar een sterke eigenschap bedoelt, maar het hoogste of laagste punt binnen een groep.

De groep volgt vaak met de:

• És la plaça més bonica de la ciutat. — Het is het mooiste plein van de stad.
• És el més jove dels tres. — Hij is de jongste van de drie.
• Aquesta és la millor pel·lícula de l’any. — Dit is de beste film van het jaar.

De + el wordt del en de + els wordt dels. Voor la en les is er geen samentrekking: de la classe, de les quatre opcions.

Millor, pitjor, major en menor

Vier vergelijkende vormen verdienen extra aandacht:

Basisvorm	Vergelijkende vorm	Kernbetekenis	Voorbeeld
bo/bona	millor	beter	una solució millor
dolent/dolenta	pitjor	slechter	un resultat pitjor
gran	major	groter in belang, omvang, rang of leeftijd	un risc major
petit/petita	menor	kleiner in belang, omvang, rang of leeftijd	un risc menor

Millor en pitjor hebben geen aparte vrouwelijke vorm, maar wel een meervoud: millors en pitjors. Hetzelfde geldt voor major/majors en menor/menors:

• una idea millor — een beter idee
• les pitjors notícies — het slechtste nieuws
• la germana major — de oudere zus
• els germans menors — de jongere broers/zussen

Gebruik niet automatisch major voor elk Nederlands groter. Voor concrete afmetingen is més gran meestal de veilige en gewone keuze: una casa més gran (‘een groter huis’). Major past vaak bij leeftijd, belang, intensiteit of een formele classificatie: major de divuit anys (‘ouder dan achttien’), un problema major (‘een groter/ernstiger probleem’). Op dezelfde manier is un gat més petit een fysiek kleinere kat, terwijl un problema menor een minder belangrijk probleem is.

Bij millor en pitjor komt geen extra més: millor, niet més millor. Wel kan molt de graad versterken: molt millor (‘veel beter’) en molt pitjor (‘veel slechter’).

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
Ell és més alt que jo.	Hij is langer dan ik.	Ongelijke eigenschap met més ... que.
Aquest barri és menys sorollós que el centre.	Deze wijk is minder lawaaierig dan het centrum.	Vergelijking met menys.
La Júlia corre tan ràpid com en Pau.	Júlia rent even snel als Pau.	Tan ... com bij een bijwoord.
Són tan grans com nosaltres.	Ze zijn even groot als wij.	Gelijkheid van een eigenschap.
Tenim tantes cadires com vosaltres.	Wij hebben evenveel stoelen als jullie.	Tantes past bij het vrouwelijke meervoud cadires.
Avui treballo menys que ahir.	Vandaag werk ik minder dan gisteren.	Vergelijking van een handeling.
Aquest tren és el més ràpid de tots.	Deze trein is de snelste van allemaal.	Relatieve overtreffende trap.
La proposta menys complicada és aquesta.	Het minst ingewikkelde voorstel is dit.	La en complicada horen bij proposta.
Aquesta és la millor pel·lícula de l’any.	Dit is de beste film van het jaar.	Overtreffende trap van bo/bona.
És el menys car dels tres hotels.	Het is het minst dure van de drie hotels.	De groep staat na dels.
La segona opció és pitjor que la primera.	De tweede optie is slechter dan de eerste.	Pitjor krijgt geen vrouwelijke uitgang.
Necessitem una sala més gran.	We hebben een grotere zaal nodig.	Fysieke grootte: meestal més gran.
La meva germana major viu a Girona.	Mijn oudere zus woont in Girona.	Major duidt hier leeftijd aan.
Hi havia més de cinquanta persones.	Er waren meer dan vijftig mensen.	Vóór een getalsgrens staat més de.
Com més practiques, més fàcil sembla.	Hoe meer je oefent, hoe makkelijker het lijkt.	Gekoppelde ontwikkeling: com més ..., més ....

Veelgemaakte fouten

Que gebruiken waar com nodig is

• Fout: És tan interessant que l’altre llibre.
• Goed: És tan interessant com l’altre llibre.
• Waarom: bij gelijkheid vormt het Catalaans het paar tan ... com. Nederlands even ... als helpt hier beter dan letterlijk redeneren vanuit andere vergelijkingen.

Tan en tant door elkaar halen

• Fout: Té tan amics com jo.
• Goed: Té tants amics com jo.
• Waarom: amics is een telbare hoeveelheid in het mannelijk meervoud, dus gebruik je tants. Tan staat vóór een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord: tan amable, tan lentament.

Het lidwoord bij de overtreffende trap vergeten

• Fout: És més alt de la classe.
• Goed: És el més alt de la classe.
• Waarom: ‘de langste van de klas’ wijst één persoon binnen een groep aan. Daarvoor is het bepaalde lidwoord nodig. Zonder el betekent més alt alleen ‘langer’ en ontbreekt het tweede vergelijkingspunt.

Het bijvoeglijk naamwoord niet laten overeenkomen

• Fout: les muntanyes més alt
• Goed: les muntanyes més altes
• Waarom: més verandert niet, maar alt moet overeenkomen met het vrouwelijke meervoud muntanyes. De vergelijking heft de gewone regels voor geslacht en getal niet op.

Een dubbele vergrotende trap maken

• Fout: Aquesta opció és més millor.
• Goed: Aquesta opció és millor.
• Waarom: millor betekent al ‘beter’. Zeg molt millor als je ‘veel beter’ bedoelt. Hetzelfde geldt voor pitjor.

Que vóór een getal gebruiken

• Fout: Hi ha més que vint taules.
• Goed: Hi ha més de vint taules.
• Waarom: bij een grens of schatting met een getal staat doorgaans de: menys de deu minuts, més de cent euros. Que vergelijkt twee leden: més taules que cadires.

Gebruiksnotities

In het Nederlands wisselen dan en als in de omgangstaal soms, maar in verzorgd Catalaans is de verdeling helder: que bij ongelijkheid en com bij gelijkheid. Leer daarom de hele omlijsting als één patroon: més ... que, menys ... que, tan ... com.

Na que en com kan een zelfstandig voornaamwoord staan: més alt que jo, tan grans com nosaltres. Dat sluit goed aan bij verzorgd Nederlands ‘langer dan ik’ en ‘even groot als wij’. Voeg alleen een werkwoord toe als de betekenis dat verlangt: Treballa més que jo kan in de context ‘Hij/zij werkt meer dan ik’ betekenen; Treballa més que no treballo jo is veel nadrukkelijker en meestal niet nodig.

Més bo en més dolent zijn niet in elke context onmogelijk. Ze kunnen de letterlijke kwaliteit of een specifieke betekenis van bo en dolent benadrukken, bijvoorbeeld smaak of karakter. Voor een algemene beoordeling zijn millor en pitjor echter veruit de veiligste standaardkeuze: Aquest restaurant és millor que l’altre. Bij concrete grootte blijven més gran en més petit juist heel gewoon.

Een Catalaanse overtreffende trap kan in het Nederlands een ander bijvoeglijk naamwoord krijgen. El menys car is letterlijk ‘de minst dure’, maar natuurlijk Nederlands is vaak ‘de goedkoopste’. Vertaal dus de betekenis en neem niet aan dat beide talen altijd dezelfde vorm kiezen.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een hele bijzin als vergelijkingspunt

Als het tweede deel geen eenvoudig woord of woordgroep is, maar een bijzin, verschijnt vaak del que, de la que, dels que of de les que. De vorm hangt af van waarnaar wordt verwezen:

• Ha estat més difícil del que pensava. — Het was moeilijker dan ik dacht.
• Tenim més opcions de les que semblava. — We hebben meer opties dan het leek.

Vooral het vaste patroon més/menys ... del que is belangrijk. Een letterlijke omzetting met alleen que klinkt hier vaak onvolledig.

Que no pas voor nadruk of duidelijk contrast

In een expliciet contrast kun je que no pas tegenkomen:

• És més llarg que no pas difícil. — Het is eerder lang dan moeilijk.
• Prefereixo caminar que no pas esperar. — Ik loop liever dan dat ik wacht.

No pas maakt de tegenstelling duidelijker; het ontkent de hele zin niet. In alledaagse, eenvoudige vergelijkingen volstaat meestal que. Deze uitgebreidere vorm is vooral nuttig wanneer twee eigenschappen of mogelijkheden scherp tegenover elkaar staan.

Veranderingen die samen oplopen

Het patroon com més ..., més ... betekent ‘hoe meer ..., hoe meer ...’. Ook menys kan op een of beide plaatsen staan:

• Com més llegeixo, més paraules entenc. — Hoe meer ik lees, hoe meer woorden ik begrijp.
• Com menys dorms, més cansat estàs. — Hoe minder je slaapt, hoe vermoeider je bent.
• Com més aviat, millor. — Hoe eerder, hoe beter.

In het laatste voorbeeld staat millor zelfstandig. Zulke korte combinaties komen vaak voor en zijn de moeite waard om als geheel te onthouden.

Een absolute hoge graad

Niet elke zeer sterke eigenschap vergelijkt iemand met een groep. És molt alt betekent gewoon ‘Hij is erg lang’. Het Catalaans kent daarnaast de uitgang -íssim/-íssima/-íssims/-íssimes voor een bijzonder hoge graad:

• La vista és claríssima. — Het uitzicht is heel helder.
• Els carrers són estretíssims. — De straten zijn uiterst smal.

Dit heet een absolute overtreffende trap: er is geen groep waarvan iets ‘het meest’ is. Vergelijk la casa més gran del poble (‘het grootste huis van het dorp’) met una casa grandíssima (‘een enorm groot huis’). De vorm met molt is neutraler en eenvoudiger; de vorm op -íssim klinkt nadrukkelijker en kan expressief zijn.

Oefentips

1. Maak drietallen. Kies dagelijks vijf eigenschappen en maak bij elke eigenschap drie zinnen: més ... que, tan ... com en el/la més ... de. Zo oefen je tegelijk het verbindingswoord en het lidwoord.
2. Markeer overeenkomst. Onderstreep in les habitacions menys sorolloses zowel les, habitacions als sorolloses. Controleer daarna geslacht en getal; més/menys blijft altijd buiten die overeenkomst.
3. Sorteer voorbeelden op betekenis. Houd aparte lijstjes bij voor millor/pitjor, fysieke grootte met més gran/més petit en leeftijd of belang met major/menor. Dat voorkomt dat je de vier bijzondere vormen als automatische vervanging in elke context gebruikt.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Bijvoeglijke naamwoorden — herhaal de overeenkomst in geslacht en getal voordat je langere vergelijkingen maakt.