Vergelijkingen en overtreffende trap in het Welsh

In het kort

Gebruik mor + bijvoeglijk naamwoord + â voor ‘even … als’, een vorm op -ach of mwy + bijvoeglijk naamwoord voor ‘…-er’ of ‘meer …’, en -af of mwyaf + bijvoeglijk naamwoord voor ‘het …-st’ of ‘het meest …’. Het tweede deel van een ongelijkheidsvergelijking begint meestal met na of, vóór een klinker, nag: Mae Aled yn dalach na Rhys (‘Aled is langer dan Rhys’).

Overzicht

Met een vergelijking zeg je dat twee personen, zaken of situaties dezelfde eigenschap hebben, of dat de ene die eigenschap sterker heeft dan de andere. De vergrotende trap vergelijkt twee elementen (groter, beter); de overtreffende trap wijst het hoogste of laagste punt binnen een groep aan (grootst, best). In het Welsh heet dit geheel cymariaethau.

Dit onderwerp hoort bij B1, maar bouwt rechtstreeks voort op eenvoudige bijvoeglijke naamwoorden. Net als in het Nederlands bestaan er korte vormen met een uitgang en omschrijvingen met een los woord: vergelijk Nederlands sneller en meer praktisch met Welsh cyflymach en mwy ymarferol. De verdeling is alleen niet altijd dezelfde. Leer een veelgebruikt Welsh bijvoeglijk naamwoord daarom liefst meteen met zijn drie vormen.

Welsh voegt daar iets aan toe wat het Nederlands niet heeft: beginmutatie, een verandering van de eerste medeklinker door de grammaticale omgeving. Zo wordt mawr ‘groot’ na yn vaak fawr, en wordt mwy in dezelfde omgeving fwy. De vergelijking zelf is dus eenvoudig, maar de vorm die je hoort of leest kan er iets anders uitzien.

Hoe het werkt

1. Gelijkheid: mor … â

Voor ‘even … als’ gebruik je dit raamwerk:

Betekenis	Welsh patroon	Voorbeeld
even … als	mor + bijvoeglijk naamwoord + â + vergelijking	mor dal â fi — even lang als ik

In een volledige zin staat vaak een vorm van bod ‘zijn’ voor de vergelijking:

Mae hi mor dal â fi — Zij is even lang als ik.

Het woord â draagt een accent en betekent hier ‘als’. Schrijf dus niet a: dat is onder meer het woord voor ‘en’. Na â kan bij woorden die met p, t of c beginnen de aspiratiemutatie optreden: â Caron wordt bijvoorbeeld â Charon. Bij fi, ti, ni, chi en nhw is aan de eerste letter niets te veranderen.

Een ontkenning van gelijkheid kan eenvoudig met ddim mor … â:

Dyw'r ail ystafell ddim mor fawr â'r gyntaf. — De tweede kamer is niet zo groot als de eerste.

Let op het verschil met Nederlands. Nederlands gebruikt zowel ‘even … als’ als ‘zo … als’. Welsh houdt in beide gevallen vast aan mor … â.

2. De vergrotende trap op -ach

Veel korte, vertrouwde bijvoeglijke naamwoorden krijgen -ach. Soms blijft de stam herkenbaar; soms verandert spelling of klank mee.

Grondvorm	Vergrotende trap	Overtreffende trap	Nederlands
tal	talach	talaf	lang — langer — langst
cyflym	cyflymach	cyflymaf	snel — sneller — snelst
byr	byrrach	byrraf	kort — korter — kortst
teg	tecach	tecaf	mooi — mooier — mooist
trwm	trymach	trymaf	zwaar — zwaarder — zwaarst

De spellingwisselingen zijn geen los grammaticaal doel dat je uit elke grondvorm moet raden. Ze weerspiegelen vaak de stam en uitspraak. Onthoud bij veelgebruikte woorden de reeks als één pakket: byr – byrrach – byrraf.

Wanneer de vergelijking het naamwoordelijk deel van een zin is, komt er gewoonlijk yn vóór:

Mae'r bws yn gyflymach na'r trên. — De bus is sneller dan de trein.

Dat yn is een verbindingswoord tussen een vorm van ‘zijn’ en de eigenschap. Het kan een zachte mutatie veroorzaken. Daarom krijg je bijvoorbeeld:

• Mae'r tŷ yn fach. — Het huis is klein.
• Mae'r tŷ yn llai. — Het huis is kleiner.
• Mae'r tŷ yn fwy. — Het huis is groter.

De vormen fwy en fach zijn hier gemuteerde vormen van mwy en bach.

3. Vergelijken met na en nag

Na een vergrotende trap volgt doorgaans na ‘dan’. Voor een woord dat met een klinker begint, wordt in verzorgd Welsh meestal nag gebruikt.

Omgeving	Patroon	Voorbeeld
vóór een medeklinker	vergrotende trap + na	yn dalach na Rhys
vóór een klinker	vergrotende trap + nag	yn hŷn nag Aled

In gesproken Welsh hoor je variatie, maar na vóór een medeklinker en nag vóór een klinker is een veilige schrijfregel. Dit is een punt waarop Nederlands kan misleiden: vertaal ‘dan’ niet met één onveranderlijk woord zonder naar het volgende woord te kijken.

4. Omschrijven met mwy en mwyaf

Bij langere bijvoeglijke naamwoorden en bij woorden waarvoor een vorm op -ach/-af onnatuurlijk of ongebruikelijk is, gebruik je:

• mwy + bijvoeglijk naamwoord — meer …
• mwyaf + bijvoeglijk naamwoord — meest …

Trap	Patroon	Voorbeeld
vergrotend	mwy + bijvoeglijk naamwoord + na/nag	mwy diddorol na'r llyfr arall — interessanter dan het andere boek
overtreffend	mwyaf + bijvoeglijk naamwoord	y stori fwyaf diddorol — het interessantste verhaal

Na yn ondergaat mwy zachte mutatie: Mae'r cwrs yn fwy diddorol. In een naamwoordgroep kan ook mwyaf als fwyaf verschijnen, zoals in y stori fwyaf diddorol. Probeer dus niet automatisch overal de woordenboekvorm mwy of mwyaf neer te zetten.

Sommige bijvoeglijke naamwoorden laten meer dan één mogelijkheid toe. De korte vorm is vaak compacter en traditioneler; een omschrijving kan doorzichtig of in hedendaags taalgebruik natuurlijk zijn. Kies bij twijfel de vorm die je in betrouwbaar Welsh bij dat specifieke woord tegenkomt, in plaats van zelf een uitgang aan een lang woord te plakken.

5. De overtreffende trap op -af

Veel woorden die een vergrotende trap op -ach hebben, vormen de overtreffende trap met -af:

tal → talach → talaf

Bij een naamwoord staat het bijvoeglijk naamwoord in het Welsh gewoonlijk erachter. Dat blijft bij de overtreffende trap zo:

Y mynydd uchaf yng Nghymru. — De hoogste berg in Wales.

Het bepaald lidwoord y/yr/'r (‘de/het’) hoort bij het naamwoord: y mynydd uchaf, niet bij een los bijvoeglijk naamwoord zoals Nederlands ‘de hoogste’. De groep waarbinnen iets het hoogst, mooist of best is, kan volgen met bijvoorbeeld yng Nghymru (‘in Wales’) of yn y dosbarth (‘in de klas’).

Een overtreffende vorm kan ook zelfstandig gebruikt worden wanneer duidelijk is waarover het gaat:

Hon yw'r rataf. — Deze is de goedkoopste.

6. Belangrijke onregelmatige vormen

De meest voorkomende woorden gedragen zich niet allemaal regelmatig. Deze reeksen zijn belangrijker dan een poging om er een algemene regel voor te bedenken.

Grondvorm	Vergrotende trap	Overtreffende trap	Betekenis
da	gwell	gorau	goed — beter — best
drwg	gwaeth	gwaethaf	slecht — slechter — slechtst
mawr	mwy	mwyaf	groot — groter — grootst
bach	llai	lleiaf	klein — kleiner — kleinst
hen	hŷn	hynaf	oud — ouder — oudst
uchel	uwch	uchaf	hoog — hoger — hoogst
isel	is	isaf	laag — lager — laagst

Vooral mwy verdient aandacht: het kan zowel de onregelmatige vergrotende trap van mawr zijn als het losse woord ‘meer’ vóór een ander bijvoeglijk naamwoord. Vergelijk:

• Mae'r ci yn fwy. — De hond is groter.
• Mae'r ci yn fwy bywiog. — De hond is levendiger.

Bij da zeg je dus niet een zelfgemaakte vorm zoals daach. Gebruik gwell en gorau.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Opmerking
Mae hi mor dal â fi.	Zij is even lang als ik.	Gelijkheid met mor … â
Dyw'r coffi ddim mor gryf â ddoe.	De koffie is niet zo sterk als gisteren.	Ontkende gelijkheid
Mae Aled yn dalach na Rhys.	Aled is langer dan Rhys.	Regelmatige vorm op -ach
Mae'r ci yn fwy na'r gath.	De hond is groter dan de kat.	mwy wordt na yn fwy
Mae Ceri yn hŷn nag Aled.	Ceri is ouder dan Aled.	nag vóór een klinker
Mae'r trên yn gyflymach na'r bws.	De trein is sneller dan de bus.	Korte vergrotende vorm
Mae'r wers hon yn fwy diddorol na'r un ddiwethaf.	Deze les is interessanter dan de vorige.	Omschrijving met mwy
Y mynydd uchaf yng Nghymru yw'r Wyddfa.	De hoogste berg in Wales is Yr Wyddfa.	Overtreffende trap na het naamwoord
Hon yw'r siop rataf yn y dref.	Dit is de goedkoopste winkel in de stad.	rhataf verschijnt hier met zachte mutatie als rataf
Dyma'r ffordd fwyaf ymarferol.	Dit is de praktischste manier.	mwyaf + langer bijvoeglijk naamwoord
Mae hyn yn well.	Dit is beter.	Onregelmatig: da → gwell
Dyna'r syniad gorau.	Dat is het beste idee.	Onregelmatig: da → gorau
Heddiw mae'r tywydd yn waeth nag oedd e ddoe.	Vandaag is het weer slechter dan gisteren.	Onregelmatig: drwg → gwaeth
Hi yw'r ieuengaf yn y teulu.	Zij is de jongste van het gezin.	Zelfstandig gebruikte overtreffende trap

Veelgemaakte fouten

Na gebruiken voor ‘even … als’

• Onjuist: Mae hi mor dal na fi.
• Juist: Mae hi mor dal â fi.
• Waarom: Mor hoort bij gelijkheid en krijgt â. Na/nag hoort bij een vergrotende trap: talach na fi.

Mwy na yn niet muteren

• Onjuist: Mae'r car yn mwy cyfforddus.
• Juist: Mae'r car yn fwy cyfforddus.
• Waarom: Het verbindende yn veroorzaakt hier zachte mutatie: mwy → fwy.

Een regelmatige vorm maken van da

• Onjuist: Mae hwn yn daach.
• Juist: Mae hwn yn well.
• Waarom: Da heeft de onregelmatige reeks da – gwell – gorau.

Nederlandse woordvolgorde kopiëren

• Onjuist: y uchaf mynydd
• Juist: y mynydd uchaf
• Waarom: Welsh zet het bijvoeglijk naamwoord doorgaans na het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, dier, zaak of begrip). Dat geldt ook voor de overtreffende trap.

Altijd na schrijven

• Minder verzorgd: yn hŷn na Aled
• Standaard: yn hŷn nag Aled
• Waarom: Voor een klinker gebruikt verzorgd Welsh doorgaans nag. Voor een medeklinker is na normaal.

Zowel een uitgang als mwy toevoegen

• Onjuist: mwy cyflymach
• Juist: cyflymach of, wanneer een omschrijving bij een ander woord gebruikelijk is, mwy + grondvorm
• Waarom: Mwy en -ach zijn twee manieren om de vergrotende trap te vormen; stapel ze niet op elkaar.

Gebruiksnotities

In alledaags Welsh bestaan noordelijke en zuidelijke voorkeuren in uitspraak, voornaamwoorden en woordkeus. De basis van de vergelijking blijft hetzelfde. Je kunt dus zowel vormen met fi als formelere of andere regionale voornaamwoordvormen tegenkomen zonder dat het vergelijkingspatroon verandert.

Korte vormen op -ach/-af komen veel voor bij oude, alledaagse bijvoeglijke naamwoorden. Bij langere of minder ingeburgerde woorden is mwy/mwyaf vaak duidelijker. Dit is geen simpele regel op basis van het aantal lettergrepen. Woordenboekgebruik en veel lezen geven een betrouwbaarder gevoel dan een Nederlandse vorm letterlijk nabouwen.

Let ook op de functie van yn. In Mae'r car yn gyflymach verbindt het ‘zijn’ met een eigenschap. In een naamwoordgroep als y car cyflymach staat dat verbindende yn niet. Daardoor kan ook de zichtbare beginletter verschillen. Mutatie is dus geen onderdeel van de uitgang -ach zelf, maar een gevolg van de omgeving.

Verder dan de basis

Vergelijken zonder het tweede element te noemen

Net als in het Nederlands hoeft het deel met ‘dan’ niet altijd uitgesproken te worden wanneer de context duidelijk is:

Mae'r ystafell hon yn fwy. — Deze kamer is groter.

Hier is fwy nog steeds een vergrotende trap. Er hoeft geen na … te volgen.

De overtreffende trap in betrekkelijke constructies

In uitgebreidere zinnen wordt een overtreffende vorm vaak gevolgd door een bepaling of bijzin die de groep afbakent:

Dyma'r llyfr gorau dw i wedi'i ddarllen eleni. — Dit is het beste boek dat ik dit jaar heb gelezen.

Je hoeft deze hele zinsbouw op B1 nog niet actief te beheersen. Belangrijk is dat gorau dezelfde onregelmatige overtreffende vorm blijft en direct bij llyfr hoort.

Gorau en vaste voorkeuren

Vergelijkingen komen ook voor in vaste, zeer gebruikelijke patronen. Mae'n well gen i … betekent ‘ik heb liever …’ of ‘ik geef de voorkeur aan …’:

Mae'n well gen i de na choffi. — Ik heb liever thee dan koffie.

De letterlijke bouw wijkt sterk af van Nederlands. Behandel mae'n well gen i daarom als één bruikbaar geheel en vervang het niet woord voor woord door een Nederlandse constructie met ‘houden van’.

Verschillende maatstaven expliciet maken

Een vergelijking is pas volledig duidelijk als de eigenschap en de vergelijkingsgroep logisch zijn. Met bepalingen kun je die maatstaf precies maken:

• y rhataf o'r tri — de goedkoopste van de drie
• y mwyaf poblogaidd yn y dosbarth — de populairste in de klas
• yn well i blant — beter voor kinderen

Zo voorkom je dat een overtreffende trap absoluut klinkt terwijl je slechts een beperkte groep bedoelt.

Oefentips

1. Leer reeksen van drie. Maak kaartjes met bijvoorbeeld da – gwell – gorau en tal – talach – talaf. Zeg bij elke reeks ook één volledige zin, zodat yn en mutatie mee inslijpen.
2. Vergelijk echte dingen om je heen. Kies twee kamers, routes of producten en maak telkens drie zinnen: mor … â, …-ach na … en y …-af. Persoonlijke voorbeelden blijven beter hangen dan losse rijtjes.
3. Markeer het raamwerk tijdens het lezen. Onderstreep mor/â, mwy/na en mwyaf. Noteer daarnaast afzonderlijk elke mutatie, bijvoorbeeld mwy → fwy. Zo houd je vorming en zinsomgeving uit elkaar.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Eenvoudige bijvoeglijke naamwoorden — leer eerst waar een Welsh bijvoeglijk naamwoord staat en wanneer het muteert.
• Handig erbij: Zachte mutatie — verklaart vormen als fwy en rataf.
• Handig erbij: Aspiratiemutatie — helpt bij woorden die na â met p, t of c beginnen.