Vergroten en vergelijken in het Turks

In het kort

Voor de vergrotende trap zet je daha vóór een bijvoeglijk naamwoord: daha güzel ‘mooier’. Degene of datgene waarmee je vergelijkt krijgt meestal de ablatief (een uitgang die hier ‘dan’ uitdrukt): Ali Mehmet'ten (daha) uzun ‘Ali is langer dan Mehmet’. Voor de overtreffende trap gebruik je en: en iyi ‘de beste’; het bijvoeglijk naamwoord zelf verandert nooit.

Overzicht

In het Turks hoef je geen aparte vormen als ‘groter’, ‘beter’ of ‘mooist’ te leren. Het bijvoeglijk naamwoord blijft steeds gelijk: büyük ‘groot’, daha büyük ‘groter’ en en büyük ‘grootst’. Dat maakt het systeem regelmatig, ook bij woorden waarvoor het Nederlands een onregelmatige trap gebruikt: iyi ‘goed’, daha iyi ‘beter’, en iyi ‘best’.

Bij een volledige vergelijking moet je daarnaast aangeven waarmee je iets vergelijkt. Het Turks gebruikt daarvoor vaak de ablatief: een naamval (een uitgang die de rol van een woord in de zin laat zien) op -dan/-den/-tan/-ten. In Bu otel o otelden daha pahalı ‘Dit hotel is duurder dan dat hotel’ draagt o otelden het vergelijkingspunt. Nederlands gebruikt een los woord, ‘dan’; Turks plakt die betekenis aan het zelfstandig naamwoord.

Dit is een kernonderwerp op B1, omdat je er mensen, prijzen, plaatsen, ervaringen en keuzes mee kunt afwegen. De basis is kort, maar natuurlijk Turks vraagt ook aandacht voor zinnen zonder daha, gelijkheid met kadar, hoeveelheden met daha çok en de groep waarbinnen iets ‘het grootst’ is.

Zo werkt het

De drie hoofdvormen

Betekenis	Turks patroon	Voorbeeld	Nederlands
gewone eigenschap	bijvoeglijk naamwoord	büyük ev	groot huis
vergrotende trap	daha + bijvoeglijk naamwoord	daha büyük ev	groter huis
overtreffende trap	en + bijvoeglijk naamwoord	en büyük ev	het grootste huis

Alleen daha of en verandert; büyük blijft precies dezelfde vorm. Dat geldt ook in het meervoud en bij een naamvalsuitgang. In en büyük evlerde ‘in de grootste huizen’ zitten de uitgangen -ler en -de aan ev, niet aan büyük.

Vergroten met daha

Daha staat direct vóór de eigenschap die wordt versterkt:

• daha güzel — mooier, fraaier
• daha hızlı — sneller
• daha kolay — gemakkelijker
• daha pahalı — duurder
• daha iyi — beter

De combinatie kan vóór een zelfstandig naamwoord staan: daha ucuz bir bilet ‘een goedkoper kaartje’. Ze kan ook het gezegde van een zin vormen, dus vertellen hoe het onderwerp is: Bu bilet daha ucuz ‘Dit kaartje is goedkoper’. In zo'n zin staat in de derde persoon tegenwoordige tijd geen apart woord voor ‘is’.

Als de situatie al duidelijk maakt welke twee dingen worden vergeleken, is alleen daha + eigenschap genoeg:

• Bu daha güzel. — Deze/dit is mooier.
• Hangisi daha iyi? — Welke is beter?
• Yarın hava daha sıcak olacak. — Morgen wordt het warmer.

Je kunt de mate van het verschil verfijnen. Çok daha betekent ‘veel …-er’, biraz daha ‘iets …-er’ en daha da ‘nog …-er’ of ‘zelfs nog …-er’:

• çok daha hızlı — veel sneller
• biraz daha sessiz — iets stiller
• daha da önemli — nog belangrijker

‘Dan’ uitdrukken met de ablatief

Een expliciet vergelijkingspunt krijgt gewoonlijk -dan/-den/-tan/-ten. Het veilige basispatroon is:

onderwerp + vergelijkingspunt-ABLATIEF + daha + eigenschap

Ayşe, Elif'ten daha genç. betekent ‘Ayşe is jonger dan Elif’. De komma na het onderwerp is niet noodzakelijk; hij kan het lezen vergemakkelijken.

De klinker in de uitgang volgt de klinkerharmonie: de laatste klinker van het woord bepaalt of je a of e gebruikt. Na een stemloze medeklinker wordt de d een t.

Laatste klinker	Na de meeste klanken	Na p, ç, t, k, f, h, s, ş	Voorbeeld
a, ı, o, u	-dan	-tan	Ankara'dan, çocuktan
e, i, ö, ü	-den	-ten	evden, Mehmet'ten

Bij een eigennaam scheid je de uitgang met een apostrof: Zeynep'ten, İstanbul'dan. Bij een gewoon zelfstandig naamwoord schrijf je hem vast: arkadaştan, şehirden.

Persoonlijke voornaamwoorden krijgen eveneens de ablatief. Leer vooral de veelgebruikte vormen als geheel:

Voornaamwoord	Ablatiefvorm	Betekenis in een vergelijking
ben	benden	dan ik/mij
sen	senden	dan jij/jou
o	ondan	dan hij, zij of dat
biz	bizden	dan wij/ons
siz	sizden	dan u/jullie
onlar	onlardan	dan zij/hen

Zo is ‘Zij is ouder dan ik’ in het Turks O benden daha yaşlı. Het Nederlandse onderscheid tussen ‘ik’ en ‘mij’ helpt hier niet: de Turkse vorm wordt bepaald door de ablatiefconstructie.

Wanneer daha mag ontbreken

Als er al een duidelijk vergelijkingspunt met de ablatief staat, kan daha vaak wegblijven zonder dat de vergelijkende betekenis verdwijnt:

• Ali Mehmet'ten uzun. — Ali is langer dan Mehmet.
• Tren otobüsten hızlı. — De trein is sneller dan de bus.

Met daha is de vergelijking extra duidelijk en voor een leerling meestal het veiligste patroon: Ali Mehmet'ten daha uzun. Zonder expliciet vergelijkingspunt kun je daha niet zomaar weglaten, want Bu güzel betekent alleen ‘Dit is mooi’, niet ‘Dit is mooier’.

De overtreffende trap met en

Voor de hoogste graad zet je en vóór de eigenschap:

• en iyi — de beste
• en uzun — de langste
• en pahalı — de duurste
• en zor — de moeilijkste

Voor een zelfstandig naamwoord staat de hele combinatie ervoor: en iyi arkadaşım ‘mijn beste vriend(in)’, en zor soru ‘de moeilijkste vraag’. Als het zelfstandig naamwoord al bekend is, kan de combinatie ook zelfstandig voorkomen: Bu en ucuzu ‘Dit is de goedkoopste’.

Een overtreffende trap veronderstelt een groep. Die groep kan uit de context blijken: Hangisi en güzel? ‘Welke is het mooist?’ Je kunt hem ook noemen:

• Sınıfın en uzun öğrencisi — de langste leerling van de klas
• Türkiye'nin en büyük şehri — de grootste stad van Turkije
• Bu bölgedeki en eski bina — het oudste gebouw in deze wijk/streek

In de eerste twee voorbeelden wordt de groep met een bezitsconstructie aangegeven: letterlijk ongeveer ‘van de klas zijn langste leerling’ en ‘van Turkije zijn grootste stad’. Het groepswoord krijgt de genitiefuitgang en het zelfstandig naamwoord een bezitsuitgang.

Gelijkheid en ongelijkheid met kadar

Niet elke vergelijking gaat om ‘meer’. Voor ‘even … als’ zet je kadar na het vergelijkingspunt en vóór de eigenschap:

onderwerp + vergelijkingspunt + kadar + eigenschap

• Ali Mehmet kadar uzun. — Ali is even lang als Mehmet.
• Bu kitap diğeri kadar ilginç. — Dit boek is even interessant als het andere.

Voor ‘niet zo/even … als’ maak je het gezegde ontkennend met değil:

• Bu yol öteki kadar uzun değil. — Deze weg is niet zo lang als de andere.
• Ben senin kadar hızlı değilim. — Ik ben niet zo snel als jij.

Let op het verschil: Mehmet'ten uzun betekent ‘langer dan Mehmet’, maar Mehmet kadar uzun ‘even lang als Mehmet’. De ablatief en kadar zijn dus niet uitwisselbaar.

Meer, minder, meest en minst bij hoeveelheden

Bij aantallen, hoeveelheden en handelingen gebruik je vaak çok, fazla en az:

Turks	Gebruik	Nederlands
daha çok kitap	telbare of algemene hoeveelheid	meer boeken
daha fazla zaman	grotere hoeveelheid	meer tijd
daha az şeker	kleinere hoeveelheid	minder suiker
en çok çalışan kişi	hoogste mate/hoeveelheid	de persoon die het meest werkt
en az pahalı seçenek	laagste mate	de minst dure optie

Vaak is een gewoon tegengesteld bijvoeglijk naamwoord natuurlijker dan een letterlijke vorm met daha az: daha ucuz ‘goedkoper’ klinkt meestal directer dan daha az pahalı ‘minder duur’. Beide kunnen correct zijn, maar ze leggen de nadruk anders.

Ook bij werkwoorden staat daha çok of daha az vóór het werkwoord: Bu yıl daha çok çalışıyorum ‘Dit jaar werk ik meer’ en Artık daha az kahve içiyorum ‘Ik drink tegenwoordig minder koffie’.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Bu daha güzel.	Deze/dit is mooier.	Het vergelijkingspunt blijkt uit de situatie.
Ali Mehmet'ten uzun.	Ali is langer dan Mehmet.	Met een ablatief kan daha worden weggelaten.
Kardeşim benden daha genç.	Mijn broer of zus is jonger dan ik.	Benden is de ablatiefvorm van ben.
Bu otel ötekinden çok daha pahalı.	Dit hotel is veel duurder dan het andere.	Çok daha versterkt het verschil.
Biraz daha büyük bir masa lazım.	We hebben een iets grotere tafel nodig.	De vergrotende vorm staat vóór bir masa.
Bugün hava dünden daha sıcak.	Vandaag is het warmer dan gisteren.	Ook tijdstippen kunnen het vergelijkingspunt zijn.
Tren, otobüsten daha hızlı gidiyor.	De trein rijdt sneller dan de bus.	Daha hızlı beschrijft hier de manier van rijden.
En iyi arkadaşım Ankara'da yaşıyor.	Mijn beste vriend(in) woont in Ankara.	En iyi bepaalt arkadaşım.
Bu, menüdeki en ucuz yemek.	Dit is het goedkoopste gerecht op het menu.	De groep wordt aangegeven met menüdeki.
İstanbul Türkiye'nin en kalabalık şehridir.	Istanbul is de drukst bevolkte stad van Turkije.	De groep staat in een bezitsconstructie.
Hangisi daha kolay?	Welke is gemakkelijker?	Een veelgebruikte vraag bij een keuze.
Ayşe benim kadar hızlı konuşuyor.	Ayşe spreekt even snel als ik.	Kadar drukt gelijkheid uit.
Bu sınav geçen sınav kadar zor değildi.	Dit examen was niet zo moeilijk als het vorige.	Değildi maakt de gelijkheidsvergelijking ontkennend.
Daha az tuz kullanıyorum.	Ik gebruik minder zout.	Daha az geeft een kleinere hoeveelheid aan.
Bu şimdiye kadarki en iyi sonuç.	Dit is tot nu toe het beste resultaat.	Şimdiye kadarki begrenst de vergelijking in de tijd.

Veelgemaakte fouten

Een Nederlandse uitgang aan het Turkse woord toevoegen

• Onjuist: büyük-er of en büyük-st
• Juist: daha büyük / en büyük
• Waarom: Het Turks maakt de trappen met losse woorden. Het bijvoeglijk naamwoord krijgt geen uitgang, ook niet bij iyi → daha iyi → en iyi.

‘Dan’ als een los Turks woord behandelen

• Onjuist: Ali Mehmet daha uzun. voor ‘Ali is langer dan Mehmet’
• Juist: Ali Mehmet'ten daha uzun.
• Waarom: Het vergelijkingspunt krijgt de ablatief. Mehmet wordt dus Mehmet'ten; er komt geen los equivalent van Nederlands ‘dan’ tussen.

De verkeerde ablatiefvariant kiezen

• Onjuist: Mehmet'dan, çocukdan
• Juist: Mehmet'ten, çocuktan
• Waarom: De laatste klinker bepaalt a of e. Na de stemloze t of k begint de uitgang eveneens met t.

Daha vergeten wanneer er geen vergelijkingspunt staat

• Onjuist voor ‘Deze is mooier’: Bu güzel.
• Juist: Bu daha güzel.
• Waarom: Zonder een ablatiefvorm of andere duidelijke vergelijkingsmarkering betekent güzel alleen ‘mooi’. Daha maakt het verschil zichtbaar.

De ablatief ook bij ‘even … als’ gebruiken

• Onjuist: Ben senden hızlıyım voor ‘Ik ben even snel als jij.’
• Juist: Ben senin kadar hızlıyım.
• Waarom: Senden hızlıyım betekent ‘Ik ben sneller dan jij’. Gelijkheid druk je uit met kadar en bij een persoonlijk voornaamwoord doorgaans met de genitiefvorm: senin kadar.

En gebruiken zonder een zinvolle groep

• Onnatuurlijk zonder context: Bu en güzel.
• Beter: Bu üçünün en güzeli. — Dit is de mooiste van deze drie.
• Waarom: Een overtreffende trap kiest één lid uit een groep. Als die groep niet uit de situatie blijkt, noem je haar of kies je een gewone vergelijking: Bu daha güzel ‘Deze is mooier’.

Gebruiksnotities

Daha betekent niet altijd ‘meer’

Buiten vergelijkingen heeft daha ook andere betekenissen. In Daha bitmedi betekent het ‘nog’: ‘Het is nog niet afgelopen.’ In Bir kahve daha, lütfen betekent het ‘nog een’: ‘Nog een koffie, alstublieft.’ Kijk dus of daha direct een eigenschap versterkt, een extra hoeveelheid noemt of samen met een ontkenning ‘nog niet’ uitdrukt.

Woordvolgorde en nadruk

De neutrale volgorde zet het vergelijkingspunt vóór daha + eigenschap: Bu ev ötekinden daha büyük. Het Turks kan zinsdelen voor nadruk verplaatsen, maar dat verandert niet welke uitgang het vergelijkingspunt draagt. Gebruik als leerling eerst het neutrale patroon; dat klinkt in zowel gesprekken als verzorgde schrijftaal natuurlijk.

Het onderwerp wordt vaak weggelaten als het al bekend is: Benden daha uzun betekent afhankelijk van de context ‘Hij/zij is langer dan ik’. De ablatiefvorm maakt de vergelijking ook zonder uitgesproken onderwerp herkenbaar.

Formeel en informeel taalgebruik

De basisvormen daha, en, kadar en de ablatief veranderen niet met het register. In formele teksten zie je wel nauwkeuriger begrensde groepen, bijvoorbeeld araştırmadaki en önemli sonuç ‘het belangrijkste resultaat in het onderzoek’. In gesprekken blijven korte vragen als Hangisi daha iyi? en En ucuzu hangisi? zeer gewoon.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Toenemende verandering

Voor ‘steeds …-er’ zijn gittikçe daha en soms alleen gittikçe heel gebruikelijk:

• Hava gittikçe daha soğuk oluyor. — Het wordt steeds kouder.
• Sorun gittikçe büyüyor. — Het probleem wordt steeds groter.

In de tweede zin draagt het werkwoord büyümek zelf de betekenis ‘groter worden’. Een vorm met daha is dus niet altijd nodig wanneer het Turks een passend veranderingswerkwoord heeft.

‘Hoe meer ..., hoe meer ...’

Een evenredige vergelijking kan met ne kadar ..., o kadar ... worden gemaakt:

• Ne kadar çok pratik yaparsan, o kadar hızlı öğrenirsin. — Hoe meer je oefent, hoe sneller je leert.
• Ne kadar erken gelirsek, o kadar iyi. — Hoe eerder we komen, hoe beter.

Je zult daarnaast vormen op -dıkça/-dikçe tegenkomen: Pratik yaptıkça daha iyi konuşuyorsun ‘Naarmate je oefent, spreek je beter’. Dit achtervoegsel hoort bij gevorderde verbindingsvormen van het werkwoord, maar het vergelijkende deel blijft gewoon daha iyi.

‘Een van de ...-ste’

Voor ‘een van de beste/grootste ...’ gebruikt het Turks vaak een meervoudsvorm met de ablatief:

• Türkiye'nin en güzel şehirlerinden biri — een van de mooiste steden van Turkije
• Bu yılın en önemli gelişmelerinden biri — een van de belangrijkste ontwikkelingen van dit jaar

De opbouw is letterlijk ongeveer ‘één uit de mooiste steden/ontwikkelingen’. Daardoor verschijnt na de meervouds- en bezitsuitgang ook nog de ablatief: şehir-ler-i-n-den.

Een overtreffende trap als zelfstandig element

Wanneer het zelfstandig naamwoord duidelijk is, kan de eigenschap de noodzakelijke uitgangen dragen:

• En büyüğünü seçtim. — Ik heb de grootste gekozen.
• Bunların en ucuzu hangisi? — Welke hiervan is de goedkoopste?
• İkisi arasında en iyisi bu. — Van de twee is deze de beste.

Vormen als büyüğünü bevatten klank- en naamvalsaanpassingen omdat het bijvoeglijk naamwoord hier zelf als ‘de grootste’ functioneert. Voor actief B1-gebruik is de volledige vorm en büyük olanı ‘degene die het grootst is’ soms makkelijker te herkennen en te bouwen.

Oefentips

1. Maak drietallen. Kies tien eigenschappen en zeg telkens de gewone, vergrotende en overtreffende vorm: ucuz – daha ucuz – en ucuz. Neem juist ook Nederlandse onregelmatige woorden mee: iyi – daha iyi – en iyi.
2. Vergelijk echte dingen om je heen. Maak per dag vijf zinnen met een expliciet vergelijkingspunt: Telefonum bilgisayarımdan daha hafif. Controleer eerst de laatste klinker en daarna of d in t moet veranderen.
3. Oefen één contrast in drie versies. Zeg bijvoorbeeld A, B'den daha hızlı ‘A is sneller dan B’, A, B kadar hızlı ‘A is even snel als B’ en A en hızlı ‘A is het snelst’. Zo leer je de ablatief, kadar en en niet door elkaar te halen.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Basisnaamvallen — legt de ablatief -dan/-den/-tan/-ten en de bijbehorende klinker- en medeklinkerharmonie uit.