De imperfet d'indicatiu in het Catalaans

In het kort

De imperfet d'indicatiu presenteert een situatie van binnenuit, zonder het begin of einde als hoofdzaak te zien. Je gebruikt deze tijd voor vroegere gewoontes, beschrijvingen, toestanden en handelingen die toen bezig waren: Quan era petit, jugava al carrer betekent ‘Toen ik klein was, speelde ik op straat’. Voor een afgeronde gebeurtenis die het verhaal vooruithelpt, kiest het Catalaans meestal de passat perifràstic: Ahir vaig jugar a futbol (‘Gisteren heb ik gevoetbald’).

Overzicht

De imperfet d'indicatiu, vaak kortweg imperfet, is een onvoltooid verleden tijd. ‘Onvoltooid’ betekent hier niet dat een handeling werkelijk onafgemaakt bleef, maar dat de spreker haar niet als een begrensd geheel voorstelt. De aandacht ligt op hoe de situatie toen was, wat er gewoonlijk gebeurde of wat op een bepaald moment aan de gang was.

Dit onderscheid wordt rond B1 belangrijk, zodra je meer wilt doen dan losse gebeurtenissen in het verleden opsommen. Met de imperfet bouw je het decor van een verhaal: het weer, de tijd, iemands leeftijd, gevoelens, uiterlijk en bezigheden. De passat perifràstic levert vervolgens de afzonderlijke gebeurtenissen. In Plovia quan vaig sortir (‘Het regende toen ik naar buiten ging’) is plovia de achtergrond en vaig sortir de afgeronde gebeurtenis.

Voor Nederlandstaligen is vooral de keuze lastig. Het Nederlands gebruikt één gewone verleden tijd voor zowel ik speelde elke dag als ik speelde toen je belde. Het Catalaans vraagt vaker dat je bepaalt hoe je de situatie bekijkt: als gewoonte of achtergrond, of als afgeronde gebeurtenis. Er bestaat dus geen vaste Nederlandse hulpwerkwoordtest waarmee je altijd de juiste Catalaanse tijd vindt.

Hoe werkt het?

De regelmatige uitgangen

Een infinitief (de onverbogen vorm, zoals cantar, ‘zingen’) behoort in het Catalaans tot een werkwoordgroep op -ar, -er/-re of -ir. Voor de imperfet haal je die uitgang weg en voeg je de onderstaande uitgangen toe.

Persoon	cantar (zingen)	perdre (verliezen)	dormir (slapen)
jo	cantava	perdia	dormia
tu	cantaves	perdies	dormies
ell/ella/vostè	cantava	perdia	dormia
nosaltres	cantàvem	perdíem	dormíem
vosaltres	cantàveu	perdíeu	dormíeu
ells/elles/vostès	cantaven	perdien	dormien

De patronen zijn overzichtelijk:

• werkwoorden op -ar: -ava, -aves, -ava, -àvem, -àveu, -aven;
• werkwoorden op -er, -re en -ir: -ia, -ies, -ia, -íem, -íeu, -ien;
• alleen de vormen voor nosaltres en vosaltres krijgen in deze regelmatige reeksen een accentteken;
• de eerste en derde persoon enkelvoud zijn gelijk: jo cantava en ella cantava. De context of een expliciet onderwerp maakt duidelijk wie bedoeld wordt.

Net als in andere Catalaanse tijden laat je het onderwerp (wie of wat iets doet) meestal weg wanneer de uitgang en de context voldoende informatie geven: Vivíem a Girona is natuurlijker dan steeds Nosaltres vivíem a Girona.

Veelgebruikte vormen en uitzonderingen

De imperfet is veel regelmatiger dan veel andere tijden. Het belangrijkste volledig onregelmatige werkwoord is ser (‘zijn’).

Persoon	ser
jo	era
tu	eres
ell/ella/vostè	era
nosaltres	érem
vosaltres	éreu
ells/elles/vostès	eren

Een aantal zeer gewone werkwoorden heeft een stam die je apart moet herkennen. Hun uitgangen volgen verder hetzelfde patroon op -ia.

Infinitief	Betekenis	Voorbeeldvormen
fer	doen, maken	feia, feies, fèiem, fèieu, feien
dir	zeggen	deia, deies, dèiem, dèieu, deien
veure	zien	veia, veies, vèiem, vèieu, veien
dur	dragen, meenemen	duia, duies, dúiem, dúieu, duien
haver	hebben; hulpwerkwoord	havia, havies, havíem, havíeu, havien

Andere frequente werkwoorden zijn juist goed voorspelbaar: tenir → tenia, venir → venia, poder → podia, voler → volia, saber → sabia en anar → anava. Laat je dus niet misleiden door een onregelmatige tegenwoordige tijd; tinc wordt in de imperfet gewoon tenia.

Bij een wederkerend werkwoord staat het onbeklemtoonde voornaamwoord vóór de vervoegde vorm: em llevava, et llevaves, es llevava, ens llevàvem, us llevàveu, es llevaven. Zo’n voornaamwoord verwijst terug naar de persoon die de handeling ondergaat, zoals em in em rentava (‘ik waste me’).

De vier kerntaken van de imperfet

1. Gewoontes en herhaling

Gebruik de imperfet voor wat vroeger regelmatig gebeurde. Woorden als sempre (altijd), sovint (vaak), cada dia (elke dag) en de petit (als kind) maken die lezing extra duidelijk.

De petit, anava a l'escola a peu. — Als kind ging ik te voet naar school.

Het Nederlandse ‘vroeger’, ‘altijd’ of ‘elke zomer’ is vaak een nuttig signaal. Het is echter de betekenis van herhaling, niet het signaalwoord zelf, die de tijd bepaalt.

2. Beschrijvingen en toestanden

Uiterlijk, leeftijd, bezit, kennis, gevoelens, tijd en weer vormen vaak de achtergrond van een herinnering. Daarom staan werkwoorden als ser, tenir, saber, voler en fer in zulke passages vaak in de imperfet.

Ella tenia els ulls blaus i era molt tranquil·la. — Ze had blauwe ogen en was heel rustig.

Dit betekent niet dat zulke werkwoorden nooit in een andere verleden tijd kunnen staan. Vaig saber la notícia ahir betekent bijvoorbeeld dat ik het nieuws gisteren te weten kwam: daar is juist een begrensde verandering bedoeld.

3. Een handeling die aan de gang was

De imperfet kan aangeven wat op een bepaald moment bezig was of wat als achtergrond liep toen iets anders gebeurde.

A les deu encara treballàvem. — Om tien uur waren we nog aan het werk.

Het Catalaans heeft ook estar + gerundi voor nadrukkelijk voortgaande activiteit: Estàvem treballant (‘we waren aan het werk’). Gebruik die constructie niet automatisch overal waar het Nederlands ‘was aan het …’ kan zeggen. De eenvoudige imperfet, treballàvem, is vaak voldoende en natuurlijker wanneer het verloop niet extra benadrukt hoeft te worden.

4. Gelijktijdige achtergrondhandelingen

Met mentre (‘terwijl’) kunnen twee situaties tegelijk lopen. Beide staan dan vaak in de imperfet:

Mentre jo cuinava, ella parava taula. — Terwijl ik kookte, dekte zij de tafel.

Komt er een eenmalige gebeurtenis tussen, dan staat die doorgaans in de passat perifràstic: Mentre cuinava, va sonar el telèfon (‘Terwijl ik kookte, ging de telefoon’).

Imperfet of passat perifràstic?

Het verschil gaat minder over de werkelijke duur dan over het gekozen gezichtspunt.

Bedoeling	Imperfet	Passat perifràstic
gewoonte tegenover één keer	Cada diumenge dinàvem junts.	Diumenge vam dinar junts.
achtergrond tegenover gebeurtenis	Plovia.	Va començar a ploure.
toestand tegenover verandering	Sabia la resposta.	Vaig saber la resposta.
onbegrensd verloop tegenover afgerond geheel	Llegia el llibre.	Vaig llegir el llibre.

Llegia el llibre vertelt wat iemand toen aan het doen was; het zegt niet of het boek uitkwam. Vaig llegir el llibre presenteert het lezen als een afgerond geheel. Een korte handeling kan dus in de imperfet staan als ze een gewoonte is, en een lange handeling kan in de passat perifràstic staan als ze als voltooid geheel wordt verteld.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
Quan era petit, jugava al carrer.	Toen ik klein was, speelde ik op straat.	Leeftijdsfase en vroegere gewoonte.
Plovia molt aquell dia.	Het regende die dag veel.	Weer als achtergrond.
Vivíem a Girona.	We woonden vroeger in Girona.	Een vroegere, niet nader begrensde toestand.
Ella tenia els ulls blaus.	Ze had blauwe ogen.	Beschrijving van uiterlijk.
Cada estiu anàvem al mateix poble.	Elke zomer gingen we naar hetzelfde dorp.	Herhaling met cada estiu.
A les vuit encara dormies.	Om acht uur sliep je nog.	Handeling die toen bezig was.
Mentre jo cuinava, ell rentava els plats.	Terwijl ik kookte, deed hij de afwas.	Twee gelijktijdige achtergrondhandelingen.
Llegia quan va sonar el telèfon.	Ik was aan het lezen toen de telefoon ging.	Achtergrond in de imperfet, gebeurtenis in de passat perifràstic.
Feia fred i els carrers eren buits.	Het was koud en de straten waren leeg.	Decor van een verhaal.
Teníem vint anys quan ens vam conèixer.	We waren twintig toen we elkaar leerden kennen.	Leeftijd als toestand; ontmoeting als gebeurtenis.
No sabia què volies.	Ik wist niet wat je wilde.	Kennis en wens in een vroegere context.
Abans treballava els dissabtes.	Vroeger werkte ik op zaterdag.	Een gewoonte die nu niet meer geldt.
Eren les onze i tothom tenia son.	Het was elf uur en iedereen had slaap.	Tijd en lichamelijke toestand.
Volia parlar amb vostè un moment.	Ik wilde u even spreken.	Beleefde, afgezwakte wens.
Anàvem a sortir, però va començar a ploure.	We wilden net vertrekken, maar het begon te regenen.	Een voorgenomen handeling die werd onderbroken.

Veelgemaakte fouten

Een afgeronde gebeurtenis als achtergrond behandelen

• Niet passend: Ahir anava al museu i comprava una entrada als je één afgerond bezoek vertelt.
• Wel passend: Ahir vaig anar al museu i vaig comprar una entrada.
• Waarom: Ahir dwingt niet automatisch een bepaalde tijd af, maar hier gaat het om twee opeenvolgende, afgeronde gebeurtenissen. De passat perifràstic laat het verhaal vooruitgaan.

De Nederlandse verleden tijd woord voor woord overnemen

• Niet passend: Quan era petit, vaig jugar al carrer cada dia.
• Wel passend: Quan era petit, jugava al carrer cada dia.
• Waarom: Het Nederlandse ‘speelde’ kan zowel een gewoonte als een losse gebeurtenis uitdrukken. Cada dia maakt dit een herhaalde gewoonte, dus kiest het Catalaans de imperfet.

De uitgangen van de werkwoordgroepen mengen

• Fout: vivava, cantia
• Goed: vivia, cantava
• Waarom: -ava hoort bij werkwoorden op -ar. Werkwoorden op -er/-re en -ir gebruiken het patroon op -ia.

Accenttekens in de meervoudsvormen vergeten

• Fout: cantavem, cantaveu, teniem, tenieu
• Goed: cantàvem, cantàveu, teníem, teníeu
• Waarom: Bij regelmatige vormen dragen nosaltres en vosaltres het geschreven accent. Dat accent geeft ook aan waar de klemtoon valt.

Overal estar + gerundi gebruiken

• Minder natuurlijk zonder bijzondere nadruk: Quan era petit, estava jugant al carrer cada dia.
• Natuurlijk: Quan era petit, jugava al carrer cada dia.
• Waarom: Estar + gerundi benadrukt het concrete verloop op een bepaald moment. Voor een gewone herhaalde activiteit volstaat de eenvoudige imperfet.

Ser behandelen als een regelmatig werkwoord

• Fout: sia of seria voor ‘ik was’
• Goed: era
• Waarom: De imperfet van ser is era, eres, era, érem, éreu, eren. Seria is de voorwaardelijke vorm en betekent ‘zou zijn’.

Gebruiksnotities

De imperfet is in gesproken én geschreven Catalaans zeer gewoon. De standaardvormen worden in het hele taalgebied gebruikt, al kan de uitspraak per streek verschillen. Voor de keuze van de tijd blijft het onderscheid tussen achtergrond en begrensde gebeurtenis belangrijker dan zulke uitspraakverschillen.

Tijdswoorden zijn aanwijzingen, geen mechanische regels. Sempre en cada dia passen vaak bij de imperfet, terwijl de sobte (‘plotseling’) en een opeenvolging als primer … després … vaak afgeronde gebeurtenissen inleiden. Toch bepaalt de bedoeling de vorm. Durant tres anys va viure a Brussel·les presenteert drie jaar als één afgesloten periode; En aquella època vivia a Brussel·les schetst dezelfde woonsituatie als achtergrond.

Bij beleefde verzoeken of vragen kan een vorm als volia minder direct klinken dan de tegenwoordige tijd: Volia saber si encara teniu habitacions (‘Ik wilde graag weten of u nog kamers hebt’). Het letterlijk Nederlandse ‘ik wilde’ kan soms klinken alsof die wens voorbij is. In het Catalaans werkt de verleden tijd hier juist verzachtend; de wens kan nog volledig actueel zijn.

Verder dan de basis

Betekenisverandering door begrenzing

Sommige werkwoorden krijgen in een begrensde verleden tijd gemakkelijk een andere Nederlandse vertaling. De grammaticale keuze belicht dan een toestand of juist het moment waarop die toestand ontstond.

Toestand met imperfet	Begrensde verandering	Verschil
sabia la veritat	va saber la veritat	wist de waarheid / kwam de waarheid te weten
podia entrar	va poder entrar	kon naar binnen / slaagde erin naar binnen te gaan
volia marxar	va voler marxar	wilde vertrekken / besloot of probeerde te vertrekken
coneixia la Maria	va conèixer la Maria	kende Maria / leerde Maria kennen

Dit zijn geen starre vertaalregels. De verdere context bepaalt de precieze lezing, maar het contrast helpt om te zien waarom alleen naar de Nederlandse werkwoordsvorm kijken niet genoeg is.

Voornemen vanuit een verleden moment

Anar in de imperfet plus een infinitief kan een plan of iets dat op het punt stond te gebeuren uitdrukken: Anava a trucar-te (‘Ik stond op het punt je te bellen’ of ‘Ik wilde je net bellen’). Vaak volgt er een onderbreking: Anàvem a començar quan es va apagar la llum (‘We wilden net beginnen toen het licht uitging’).

Indirecte rede

In de indirecte rede (iemands woorden navertellen zonder letterlijk te citeren) kan een tegenwoordige tijd naar de imperfet verschuiven wanneer het inleidende werkwoord in het verleden staat:

• Rechtstreeks: «No tinc temps.» — ‘Ik heb geen tijd.’
• Indirect: Va dir que no tenia temps. — ‘Hij/zij zei dat hij/zij geen tijd had.’

Die verschuiving is een belangrijk later gebruik. Ook verwijzingen naar personen en tijd kunnen veranderen; dat onderwerp wordt uitgebreider behandeld bij de indirecte rede.

Stilistisch verhalend gebruik

In verhalen kan een schrijver de imperfet langer aanhouden om een scène als een doorlopend beeld te presenteren. Zelfs een reeks waarneembare handelingen kan zo minder scherp begrensd en meer beschrijvend klinken. Voor dagelijks taalgebruik hoef je dit effect niet bewust na te bootsen. Het is vooral nuttig om te herkennen waarom literaire teksten soms niet na elke handeling naar de passat perifràstic overschakelen.

Oefentips

1. Maak herinneringsparen. Schrijf vijf zinnen met abans, sempre of cada estiu in de imperfet. Zet er daarna één concrete, afgeronde gebeurtenis naast: Cada estiu anàvem a Menorca, però l'any passat vam anar a Eivissa.
2. Bouw een scène in twee lagen. Beschrijf eerst weer, tijd, plaats en bezigheden met vier vormen in de imperfet. Voeg daarna twee gebeurtenissen in de passat perifràstic toe. Zo oefen je het verschil tussen decor en verhaallijn.
3. Leer vormen hardop per patroon. Zeg dagelijks één werkwoord op -ar, één op -er/-re en één op -ir in alle personen. Besteed extra aandacht aan cantàvem/cantàveu, vivíem/vivíeu en de onregelmatige reeks era, eres, era, érem, éreu, eren.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Passat perifràstic — de gewone tijd voor afgeronde gebeurtenissen in het gesproken Catalaans.
• Hierna: Vergelijking van verleden tijden — kies in context tussen imperfet, passat perifràstic en perfet.
• Later: Indirecte rede — gebruik de imperfet bij het navertellen van uitspraken vanuit een verleden standpunt.