De overtreffende trap in het Portugees

Kort gezegd

Voor ‘de grootste’, ‘het interessantst’ of ‘de minst dure’ gebruikt het Portugees meestal een bepaald lidwoord plus mais of menos: a cidade mais antiga en o carro menos caro. Bom, mau, grande en pequeno hebben vaak de onregelmatige vormen melhor, pior, maior en menor. Wie alleen ‘heel’ of ‘uiterst’ bedoelt, gebruikt muito of een vorm op -íssimo: muito bonito of lindíssimo.

Overzicht

Een superlatief geeft aan dat iemand of iets aan de boven- of onderkant van een schaal staat: de hoogste berg, de beste kandidaat of de minst moeilijke vraag. In de grammatica heet dit de relatieve superlatief: relatief betekent hier dat je één persoon of zaak vergelijkt met een groep. In het Portugees herken je deze vorm meestal aan o, a, os, as + mais/menos + bijvoeglijk naamwoord. Een bijvoeglijk naamwoord is een woord dat een eigenschap noemt, zoals alto ‘hoog’ of interessante ‘interessant’.

Daarnaast bestaat de absolute superlatief. Die vergelijkt niet met een groep, maar versterkt alleen een eigenschap: caríssimo betekent ‘zeer duur’ of ‘ontzettend duur’, niet automatisch ‘het duurst’. Dit onderscheid is belangrijk, omdat het Nederlands voor beide ideeën soms naar een krachtige vorm of omschrijving grijpt, terwijl het Portugees ze duidelijk uit elkaar houdt.

De kern hoort bij niveau B1 en bouwt voort op de Portugese vergrotende trap. Voor Nederlandstaligen is vooral dit verschil wennen: het Nederlands maakt vaak één woord met -st (hoogst), maar het Portugees zet doorgaans mais voor het bijvoeglijk naamwoord. Bovendien moeten het lidwoord en het bijvoeglijk naamwoord passen bij het grammaticale geslacht en het aantal van het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, dier, ding of begrip).

Zo werkt het

De relatieve superlatief met mais en menos

De basispatronen zijn:

Betekenis	Patroon	Voorbeeld
de meest(e)	bepaald lidwoord + mais + bijvoeglijk naamwoord	A Marta é a mais rápida.
de minst(e)	bepaald lidwoord + menos + bijvoeglijk naamwoord	Este exercício é o menos difícil.
zelfstandig naamwoord genoemd	lidwoord + zelfstandig naamwoord + mais/menos + bijvoeglijk naamwoord	É o caminho mais curto.

Als het zelfstandig naamwoord vóór de eigenschap staat, staat er normaal geen tweede lidwoord:

• o livro mais interessante — het interessantste boek
• a rua menos movimentada — de minst drukke straat
• os hotéis mais baratos — de goedkoopste hotels
• as soluções menos arriscadas — de minst riskante oplossingen

Is het zelfstandig naamwoord al duidelijk, dan mag het wegvallen. Het lidwoord blijft staan:

• Qual é o casaco mais quente? — É o mais escuro. Welk is de warmste jas? — Het is de donkerste.
• Estas propostas são boas, mas esta é a melhor. Deze voorstellen zijn goed, maar dit is het beste.

Overeenstemming: o, a, os, as

Overeenstemming betekent dat woorden hun vorm aanpassen aan het woord waar ze bij horen. Het lidwoord en een veranderlijk bijvoeglijk naamwoord volgen geslacht en aantal. Mais en menos veranderen nooit.

Zelfstandig naamwoord	Lidwoord	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	o	o aluno mais alto
vrouwelijk enkelvoud	a	a aluna mais alta
mannelijk meervoud	os	os alunos mais altos
vrouwelijk meervoud	as	as alunas mais altas

Sommige bijvoeglijke naamwoorden hebben in het enkelvoud één vorm voor beide geslachten, zoals interessante en difícil. Het lidwoord laat dan nog steeds zien waar de vorm bij hoort: o mais interessante, a mais interessante. In het meervoud krijgt het bijvoeglijk naamwoord wel een meervoudsvorm: os mais interessantes, as mais difíceis.

Dit gaat verder dan het Nederlandse verschil tussen de en het. In o melhor restaurante is restaurante mannelijk, dus staat er o melhor, ook al zegt het Nederlands ‘het beste restaurant’. Kies het Portugese lidwoord daarom nooit op basis van het Nederlandse lidwoord.

De vergelijkingsgroep noemen

De groep waarbinnen iets het hoogst of laagst scoort, volgt vaak met de:

• a melhor aluna da turma — de beste leerling van de klas
• o edifício mais alto da cidade — het hoogste gebouw van de stad
• a opção menos cara das três — de minst dure optie van de drie
• o mais rápido de todos — de snelste van allemaal

De trekt samen met een bepaald lidwoord: do (de + o), da (de + a), dos (de + os) en das (de + as). Ook entre ‘onder, tussen’ kan een groep inleiden: a pessoa mais experiente entre os candidatos.

Onregelmatige vormen

Vier veelvoorkomende woorden hebben een korte superlatiefvorm die ook als vergrotende trap dient:

Basisvorm	Gebruikelijke vorm	Relatieve superlatief	Betekenis
bom/boa	melhor	o/a melhor	de beste
mau/má	pior	o/a pior	de slechtste
grande	maior	o/a maior	de grootste
pequeno/pequena	menor	o/a menor	de kleinste

Deze vier vormen veranderen niet voor mannelijk of vrouwelijk, maar krijgen wel een meervoud op -es: os melhores, as piores, os maiores, as menores.

Gebruik in de neutrale standaardtaal dus meestal o melhor resultado, niet o mais bom resultado, en a pior decisão, niet a mais má decisão. Bij afmetingen komt mais pequeno ook voor en is het vooral in Europees Portugees heel gewoon. Voor personen betekent ‘de jongste’ meestal o mais novo / a mais nova; menor kan ook ‘minderjarig’ betekenen en is daarom niet altijd een veilige vertaling van Nederlands ‘jongste’.

De absolute superlatief: muito of -íssimo

Wil je geen winnaar van een groep aanwijzen, maar een eigenschap sterk maken, dan zijn er twee hoofdkeuzes:

1. muito + bijvoeglijk naamwoord: muito claro — heel duidelijk
2. bijvoeglijk naamwoord + -íssimo: claríssimo — uiterst duidelijk, zonneklaar

De vorm op -íssimo past zich aan:

	Enkelvoud	Meervoud
mannelijk	caríssimo	caríssimos
vrouwelijk	caríssima	caríssimas

Bij veel woorden valt de laatste klinker weg voordat -íssimo wordt toegevoegd: claro → claríssimo, bonito → bonitíssimo. Soms verandert de spelling om dezelfde klank te bewaren: rico → riquíssimo en longo → longuíssimo. Andere woorden hebben een traditionele stam, zoals feliz → felicíssimo. Leer zulke vormen bij voorkeur als geheel; maak niet blindelings van elk nieuw bijvoeglijk naamwoord een vorm op -íssimo.

Er bestaan ook oude, onregelmatige versterkende vormen:

• bom → ótimo — uitstekend, zeer goed
• mau → péssimo — verschrikkelijk slecht
• grande → máximo — maximaal, uiterst groot
• pequeno → mínimo — minimaal, uiterst klein

Vooral ótimo en péssimo zijn heel gewoon. Máximo en mínimo hebben vaak de specifiekere betekenis ‘maximaal’ en ‘minimaal’; ze zijn dus niet in elke zin zomaar vervangingen van muito grande en muito pequeno.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
O Rui é o mais alto da família.	Rui is de langste van de familie.	Relatieve superlatief met een genoemde groep.
A Inês é a melhor da turma.	Inês is de beste van de klas.	Melhor is de onregelmatige vorm bij boa.
É o melhor restaurante do bairro.	Het is het beste restaurant van de wijk.	Restaurante is mannelijk: o melhor.
Esta é a rua menos barulhenta do centro.	Dit is de minst lawaaierige straat in het centrum.	Menos drukt de onderkant van de schaal uit.
Escolhemos os bilhetes mais baratos.	We hebben de goedkoopste kaartjes gekozen.	Lidwoord en bijvoeglijk naamwoord staan in het meervoud.
Foi a pior viagem da minha vida.	Het was de slechtste reis van mijn leven.	Pior hoort bij má.
Qual destas malas é a menor?	Welke van deze koffers is de kleinste?	Het zelfstandig naamwoord wordt niet herhaald.
Este é o edifício mais antigo da praça.	Dit is het oudste gebouw aan het plein.	Nederlands ‘oudste’ wordt Portugees mais antigo.
A segunda pergunta foi a menos difícil.	De tweede vraag was het minst moeilijk.	Menos blijft onveranderd.
Ela é a pessoa mais paciente que conheço.	Zij is de geduldigste persoon die ik ken.	Een bijzin begrenst de vergelijking.
A vista daqui é lindíssima.	Het uitzicht hiervandaan is schitterend mooi.	Absolute superlatief; er wordt geen groep vergeleken.
As sobremesas estavam deliciosíssimas.	De nagerechten waren bijzonder lekker.	Vrouwelijk meervoud: -íssimas.
O quarto é muito pequeno, mas está limpíssimo.	De kamer is heel klein, maar brandschoon.	Twee manieren om een eigenschap te versterken.
É de longe a melhor solução.	Het is verreweg de beste oplossing.	De longe versterkt de relatieve superlatief.

Veelgemaakte fouten

Een Nederlandse uitgang op het Portugees projecteren

• Onjuist: o altíssimo da turma als je ‘de langste van de klas’ bedoelt
• Juist: o mais alto da turma
• Waarom: -íssimo betekent ‘zeer’, niet ‘de meest(e) binnen een groep’. Altíssimo is ‘zeer hoog/lang’; o mais alto is ‘de hoogste/langste’.

Het verkeerde lidwoord kiezen

• Onjuist: O Marta é o mais rápida.
• Juist: A Marta é a mais rápida.
• Waarom: Bij een vrouwelijke persoon horen hier a en rápida. In varianten waarin voor een persoonsnaam geen lidwoord staat, blijft na é nog steeds a mais rápida staan.

Een tweede lidwoord vóór mais zetten

• Onjuist: a cidade a mais bonita
• Juist: a cidade mais bonita
• Waarom: Het lidwoord staat al vóór cidade. Als het zelfstandig naamwoord genoemd wordt, is het gewone patroon lidwoord + zelfstandig naamwoord + mais + bijvoeglijk naamwoord.

Mais melhor of mais pior maken

• Onjuist: Este hotel é o mais melhor.
• Juist: Este hotel é o melhor.
• Waarom: Melhor bevat de vergelijking al. Hetzelfde geldt voor pior, maior en menor in hun gewone vergelijkende betekenis.

De groep zonder samentrekking noemen

• Onjuist: a melhor de a turma
• Juist: a melhor da turma
• Waarom: De + a wordt verplicht da. Gebruik op dezelfde manier do país, dos alunos en das opções.

Na ‘een van de’ het enkelvoud gebruiken

• Onjuist: um dos melhor livro que li
• Juist: um dos melhores livros que li
• Waarom: Je kiest één boek uit meerdere beste boeken. Net als in het Nederlands ‘een van de beste boeken’ staan melhores livros daarom in het meervoud.

Gebruiksnotities

Muito + bijvoeglijk naamwoord is de veiligste, neutrale manier om ‘heel’ uit te drukken. Vormen op -íssimo zijn ook gangbaar, maar klinken vaak nadrukkelijker. Ze passen goed bij enthousiasme, waardering, reclame of een emotionele reactie: O concerto foi lindíssimo! In een zakelijke, nuchtere tekst kan muito eficaz natuurlijker zijn dan eficacíssimo.

Het gebruik verschilt bovendien per woord. Claríssimo, caríssimo, gravíssimo, importantíssimo, ótimo en péssimo zijn herkenbare, gebruikelijke vormen. Een theoretisch mogelijke afleiding kan toch gekunsteld klinken. Luister daarom niet alleen naar de regel, maar noteer welke vormen moedertaalsprekers daadwerkelijk gebruiken.

Bij caríssimo bepaalt de context de betekenis. Over een product is het vaak ‘peperduur’: O hotel é caríssimo. In de aanhef Caríssimo João, betekent het juist ‘zeer beste/beste João’ en gaat het niet over prijs. Dat formele of hartelijke briefgebruik hoef je niet met een relatieve superlatief te verwarren.

In Brazilië en Portugal zijn de hoofdpatronen hetzelfde. Wel kunnen voorkeuren verschillen, bijvoorbeeld tussen menor en mais pequeno. Ook het lidwoord vóór een persoonsnaam varieert per streek. De superlatief zelf blijft duidelijk zolang het lidwoord van de constructie aanwezig is: A Ana é a mais rápida of, waar namen zonder lidwoord staan, Ana é a mais rápida.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een relatieve superlatief hoeft de groep niet altijd met de te noemen. Een bijzin kan de grens aangeven:

• É o livro mais interessante que já li. — Het is het interessantste boek dat ik ooit heb gelezen.
• Foi a decisão mais difícil que tivemos de tomar. — Het was de moeilijkste beslissing die we moesten nemen.

De combinatie um/uma dos/das + meervoudige superlatief betekent ‘een van de …ste’:

• Coimbra é uma das cidades mais antigas de Portugal.
• Este é um dos melhores filmes do ano.

Woorden als de longe ‘verreweg’, sem dúvida ‘zonder twijfel’ en provavelmente ‘waarschijnlijk’ kunnen de uitspraak nuanceren of versterken: Ela é, sem dúvida, a candidata mais experiente. Zulke woorden veranderen niets aan de overeenstemming.

Ook bij bijwoorden — woorden die zeggen hoe een handeling gebeurt — kan een hoogste graad voorkomen. Omdat een bijwoord geen geslacht of meervoud heeft, is er geen overeenkomst: Foi ela quem respondeu mais rapidamente ‘Zij was degene die het snelst antwoordde’ en O Paulo foi quem trabalhou melhor ‘Paulo was degene die het best werkte’. Het Portugees gebruikt hier vaak een constructie met quem of o que in plaats van een los Nederlands woord op -st.

Ten slotte kan de plaats van een woord de interpretatie sturen. O maior problema betekent vaak niet letterlijk het probleem met de grootste afmetingen, maar ‘het belangrijkste/ernstigste probleem’. En a menor dúvida kan ‘de geringste twijfel’ betekenen. De korte vormen maior en menor ontwikkelen dus ook abstracte betekenissen die je uit de context moet halen.

Oefentips

1. Maak contrastparen. Schrijf bij één eigenschap steeds twee zinnen: Este prédio é muito alto tegenover É o prédio mais alto da rua. Zo oefen je bewust het verschil tussen ‘heel hoog’ en ‘het hoogst’.
2. Oefen alle vier de vakjes. Neem bijvoorbeeld caro en maak o mais caro, a mais cara, os mais caros, as mais caras. Herhaal dit met een woord dat niet naar geslacht verandert, zoals interessante.
3. Verzamel vaste vormen uit echte zinnen. Noteer melhor, pior, ótimo, péssimo, claríssimo en andere veelvoorkomende vormen met een volledig voorbeeld. Dat werkt beter dan voor elk woord ter plekke een vorm op -íssimo proberen te bouwen.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Vergelijkingen — behandelt mais … do que, menos … do que en de onregelmatige vergelijkende vormen waarop de superlatief voortbouwt.