Rangtelwoorden in het Italiaans

Overzicht

Rangtelwoorden geven volgorde aan: de eerste keer, de tweede verdieping, de derde straat, de tiende les. In het Italiaans heten ze numeri ordinali. Je komt ze al op A1-niveau tegen, vooral bij praktische situaties: een kamer op een bepaalde verdieping, een les in een boek, een verjaardag, een wedstrijdplaats of een datum zoals il primo maggio.

De kernregel is eenvoudig: Italiaanse rangtelwoorden gedragen zich als bijvoeglijke naamwoorden. Ze passen zich dus aan aan het zelfstandig naamwoord waar ze bij horen. In het Nederlands hoor je meestal alleen eerste, tweede, derde met een vaste uitgang. In het Italiaans verandert de uitgang mee: primo piano, prima volta, primi giorni, prime lezioni. Dat is voor Nederlandstaligen vaak het belangrijkste verschil.

Voor beginners is de praktische opdracht: leer eerst de vormen van 1 tot en met 10 en gebruik ze met het juiste geslacht en getal. Later kun je de regelmatige vormen vanaf 11 leren, zoals undicesimo, ventesimo en ventunesimo. Dit artikel behandelt beide, maar de basis staat duidelijk voorop.

Hoe het werkt

De vormen van 1 tot en met 10

De eerste tien rangtelwoorden hebben eigen vormen. Leer ze alsof het gewone bijvoeglijke naamwoorden zijn. Hieronder staan ze in de mannelijke enkelvoudsvorm, de vorm die je bijvoorbeeld in lijsten vaak ziet.

Positie	Italiaans	Nederlands
1e	primo	eerste
2e	secondo	tweede
3e	terzo	derde
4e	quarto	vierde
5e	quinto	vijfde
6e	sesto	zesde
7e	settimo	zevende
8e	ottavo	achtste
9e	nono	negende
10e	decimo	tiende

Let op terzo: dat betekent “derde”. Het lijkt niet op het Nederlandse woord, en het is geen vorm met tre erin. Ook settimo en ottavo moet je gewoon onthouden.

Overeenkomst in geslacht en getal

Omdat rangtelwoorden als bijvoeglijke naamwoorden werken, krijgen ze de normale uitgangen:

Vorm	Uitgang	Voorbeeld	Betekenis
mannelijk enkelvoud	-o	il primo giorno	de eerste dag
vrouwelijk enkelvoud	-a	la prima volta	de eerste keer
mannelijk meervoud	-i	i primi giorni	de eerste dagen
vrouwelijk meervoud	-e	le prime settimane	de eerste weken

Deze overeenkomst is niet optioneel. Je zegt dus la seconda lezione, niet la secondo lezione, omdat lezione vrouwelijk is. En je zegt i primi studenti, niet i primo studenti, omdat studenti meervoud is.

Plaats in de zin

In de meeste alledaagse combinaties staat het rangtelwoord vóór het zelfstandig naamwoord:

• la prima volta — de eerste keer
• il secondo piano — de tweede verdieping
• la terza strada — de derde straat
• il quarto giorno — de vierde dag

In titels, hoofdstukken en officiële aanduidingen kun je rangtelwoorden ook na het zelfstandig naamwoord tegenkomen, vooral in een formelere of boekachtige stijl:

• capitolo primo — hoofdstuk één / eerste hoofdstuk
• atto secondo — tweede bedrijf
• classe quinta — vijfde klas

Voor A1-gebruik is de veilige standaard: zet het rangtelwoord meestal vóór het zelfstandig naamwoord.

Lidwoorden bij rangtelwoorden

Rangtelwoorden worden vaak met een bepaald lidwoord gebruikt, net als in het Nederlands “de eerste”, “het tweede”. In het Italiaans kies je het lidwoord volgens het zelfstandig naamwoord:

Italiaans	Uitleg
il primo treno	treno is mannelijk enkelvoud
la prima casa	casa is vrouwelijk enkelvoud
i primi esercizi	esercizi is mannelijk meervoud
le prime parole	parole is vrouwelijk meervoud

Het lidwoord en het rangtelwoord moeten dus allebei passen bij hetzelfde zelfstandig naamwoord. Voor Nederlandstaligen voelt dit soms dubbel, omdat Nederlands minder zichtbare vormen heeft. In het Italiaans is die “dubbele afstemming” juist normaal.

Rangtelwoorden vanaf 11

Vanaf 11 zijn veel rangtelwoorden regelmatiger. De algemene vorm is: neem het hoofdtelwoord, haal meestal de laatste klinker weg en voeg -esimo toe.

Hoofdtelwoord	Rangtelwoord	Nederlands
undici	undicesimo	elfde
dodici	dodicesimo	twaalfde
tredici	tredicesimo	dertiende
quattordici	quattordicesimo	veertiende
venti	ventesimo	twintigste
trenta	trentesimo	dertigste
cento	centesimo	honderdste
mille	millesimo	duizendste

Ook deze vormen krijgen daarna de gewone bijvoeglijke uitgangen: undicesima lezione, ventesimo secolo, trentesimi compleanni.

Bij samengestelde getallen komt -esimo aan het einde van het hele getal:

Getal	Rangtelwoord	Nederlands
21e	ventunesimo	eenentwintigste
22e	ventiduesimo	tweeëntwintigste
23e	ventitreesimo	drieëntwintigste
26e	ventiseiesimo	zesentwintigste
31e	trentunesimo	eenendertigste

Voor gevorderden is er een detail: bij getallen die eindigen op tre of sei blijft de klinker van dat laatste deel zichtbaar, zoals in ventitreesimo en ventiseiesimo. Als beginner hoef je vooral te weten dat het hele rangtelwoord één woord is.

Datums: alleen de eerste dag is bijzonder

Bij datums gebruikt het Italiaans meestal hoofdtelwoorden, niet rangtelwoorden. Dit is anders dan bijvoorbeeld “de vijfde mei” in het Nederlands.

• il primo maggio — 1 mei
• il due giugno — 2 juni
• il cinque agosto — 5 augustus
• il venti settembre — 20 september

Alleen de eerste dag van de maand gebruikt primo. Voor de rest gebruik je gewone getallen: due, tre, quattro enzovoort.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Opmerking
Questa è la prima volta che vado a Roma.	Dit is de eerste keer dat ik naar Rome ga.	volta is vrouwelijk enkelvoud: prima.
Il nostro ufficio è al secondo piano.	Ons kantoor is op de tweede verdieping.	piano is mannelijk enkelvoud: secondo.
Gira a destra alla terza strada.	Sla rechtsaf bij de derde straat.	Handig voor routebeschrijvingen.
Siamo al quarto giorno di viaggio.	We zijn op de vierde dag van de reis.	giorno is mannelijk.
La quinta lezione è molto facile.	De vijfde les is erg makkelijk.	lezione is vrouwelijk.
Abito nella sesta casa a sinistra.	Ik woon in het zesde huis aan de linkerkant.	casa is vrouwelijk, dus sesta.
È il settimo messaggio oggi.	Het is vandaag het zevende bericht.	Met een lidwoord: il settimo.
L’ottava domanda è difficile.	De achtste vraag is moeilijk.	ottava voor vrouwelijk enkelvoud.
Sono arrivato nono.	Ik ben als negende aangekomen.	Zonder zelfstandig naamwoord: de vorm past bij de spreker.
La decima pagina manca.	De tiende pagina ontbreekt.	pagina is vrouwelijk.
Il ventunesimo secolo è iniziato nel 2001.	De eenentwintigste eeuw is begonnen in 2001.	Bij eeuwen gebruik je rangtelwoorden.
Il primo gennaio è festa.	1 januari is een feestdag.	Bij datums is alleen de eerste dag primo.

Veelgemaakte fouten

De uitgang niet aanpassen aan het zelfstandig naamwoord

• Fout: la primo volta
• Goed: la prima volta
• Waarom: Volta is vrouwelijk enkelvoud. Het rangtelwoord moet daarom ook vrouwelijk enkelvoud zijn: prima.

Een Nederlands patroon op datums plakken

• Fout: il quinto maggio voor “5 mei”
• Goed: il cinque maggio
• Waarom: Italiaans gebruikt bij datums gewone hoofdtelwoorden, behalve bij de eerste dag van de maand: il primo maggio.

Het rangtelwoord als onveranderlijk behandelen

• Fout: i primo giorni
• Goed: i primi giorni
• Waarom: In het Nederlands lijkt “eerste” in veel combinaties hetzelfde te blijven. In het Italiaans verandert de vorm: primo, prima, primi, prime.

Secondo verwarren met het voorzetsel of voegwoord secondo

• Fout: denken dat secondo altijd “tweede” betekent
• Goed: let op de context: il secondo piano = de tweede verdieping, maar secondo me = volgens mij
• Waarom: Secondo kan een rangtelwoord zijn, maar ook “volgens” betekenen. De woorden zijn gelijk, de functie is anders.

De Italiaanse verdieping letterlijk naar Nederlandse gewoontes omrekenen

• Fout: automatisch denken dat il primo piano altijd hetzelfde is als de Nederlandse begane grond
• Goed: piano terra is de begane grond; il primo piano is de eerste verdieping daarboven
• Waarom: In Italië telt men vaak vanaf piano terra. Vraag bij hotels en gebouwen liever na als het belangrijk is.

Gebruiksnotities

Rangtelwoorden klinken normaal en alledaags in combinaties als la prima volta, il secondo piano en la terza lezione. Toch gebruikt het Italiaans in sommige situaties liever hoofdtelwoorden. Bij datums zag je dat al: il due giugno, niet il secondo giugno. Ook bij huisnummers, buslijnen en kamernummers zeg je meestal het gewone getal: camera 204, autobus 7, via Roma 10.

Bij wedstrijden of ranglijsten kun je het rangtelwoord zonder zelfstandig naamwoord gebruiken. De vorm past dan bij de persoon of groep waarover je praat:

• Marco è arrivato primo. — Marco is als eerste aangekomen.
• Giulia è arrivata prima. — Giulia is als eerste aangekomen.
• Le ragazze sono arrivate prime. — De meisjes zijn als eerste aangekomen.

Bij koningen, pausen en officiële namen zie je vaak Romeinse cijfers in de geschreven taal. Je spreekt ze uit als rangtelwoorden: Giovanni Paolo II lees je als Giovanni Paolo secondo. Bij I gebruik je primo: Carlo I = Carlo primo.

Verder dan de basis

Je hoeft dit gedeelte niet meteen actief te beheersen, maar het helpt om vormen te herkennen in teksten en gesprekken.

Ten eerste kunnen rangtelwoorden ook zelfstandig gebruikt worden, dus zonder zelfstandig naamwoord. Dan betekenen ze “de eerste”, “de tweede” enzovoort:

• Il primo è gratuito. — De eerste is gratis.
• Prendo la seconda. — Ik neem de tweede.
• I primi sono già arrivati. — De eersten zijn al aangekomen.

Ten tweede zijn sommige vormen ook zelfstandige naamwoorden met een speciale betekenis. Un terzo betekent “een derde” als breuk, un quarto betekent “een kwart”, en un quinto betekent “een vijfde”. De vorm lijkt op het rangtelwoord, maar de functie is anders:

Italiaans	Nederlands	Functie
il terzo capitolo	het derde hoofdstuk	rangtelwoord
un terzo della torta	een derde van de taart	breuk
il quarto giorno	de vierde dag	rangtelwoord
un quarto d’ora	een kwartier	breuk/vaste uitdrukking

Ten derde hebben hogere rangtelwoorden soms formele of administratieve waarde. In gewone gesprekken zeg je sneller pagina venti voor “pagina 20”, maar la ventesima pagina is grammaticaal juist en legt nadruk op de volgorde. Bij eeuwen is het rangtelwoord juist normaal: il ventesimo secolo en il ventunesimo secolo.

Tot slot: primo kan ook “belangrijkste” of “voornaamste” betekenen, niet alleen “eerste in volgorde”. Bijvoorbeeld un problema di primaria importanza betekent een probleem van primair belang. Dat is geen A1-gebruik, maar je zult het later in formele teksten tegenkomen.

Oefentips

1. Leer de eerste tien met vier vormen. Schrijf niet alleen primo, secondo, terzo, maar meteen combinaties: il primo giorno, la prima volta, i primi giorni, le prime lezioni. Zo koppel je het rangtelwoord direct aan geslacht en getal.

2. Maak een mini-routebeschrijving. Gebruik prima, seconda, terza met woorden als strada, porta, casa en fermata: Prendi la seconda strada a sinistra. Dit is praktisch en dwingt je om de vrouwelijke vormen te gebruiken.

3. Oefen datums apart. Zeg hardop: il primo aprile, maar daarna il due aprile, il tre aprile, il quattro aprile. Zo voorkom je de Nederlandse gewoonte om overal een rangtelwoord van te maken.

Verwante onderwerpen

• Voorwaarde: Hoofdtelwoorden — nodig om hogere rangtelwoorden zoals ventunesimo en centesimo te begrijpen.
• Volgende stap: Tijd en datums — laat zien wanneer Italiaans gewone getallen gebruikt en wanneer primo verschijnt.
• Ook nuttig: Bijvoeglijke naamwoorden — dezelfde overeenkomst in geslacht en getal komt terug bij rangtelwoorden.