Rangtelwoorden in het Frans

Kort gezegd

Voor ‘eerste’ gebruikt het Frans premier of première. De meeste andere rangtelwoorden ontstaan door -ième achter het hoofdtelwoord te zetten: deux → deuxième, trois → troisième. Let vooral op cinquième en neuvième en pas het rangtelwoord waar nodig aan het zelfstandig naamwoord aan.

Overzicht

Een rangtelwoord geeft de plaats van iets in een volgorde aan: eerste, tweede, derde, enzovoort. In het Frans zijn dat bijvoorbeeld premier, deuxième en troisième. Je komt ze al op A1-niveau tegen bij verdiepingen, straten, wedstrijden, hoofdstukken, data en momenten: le deuxième étage (de tweede verdieping), la troisième rue (de derde straat) en la première fois (de eerste keer).

De basis is overzichtelijker dan de Nederlandse reeks eerste, tweede, derde: vanaf twee volgt het Frans grotendeels één patroon met -ième. Wel veranderen sommige grondvormen van spelling. Bovendien gedraagt een rangtelwoord zich als een bijvoeglijk naamwoord: een woord dat iets over een zelfstandig naamwoord zegt. Vooral bij premier is daardoor het verschil tussen mannelijk en vrouwelijk zichtbaar.

In het Nederlands staat een rangtelwoord bijna altijd vóór het zelfstandig naamwoord. Dat is in het Frans meestal ook zo. Toch zijn er vaste toepassingen, zoals data en namen van vorsten, waarin het Frans een andere keuze maakt dan het Nederlands. Eerst volgt de eenvoudige beginnersregel; zulke bijzonderheden staan verderop apart.

Zo werkt het

De basisreeks

Getal	Hoofdtelwoord	Rangtelwoord	Betekenis
1	un	premier / première	eerste
2	deux	deuxième	tweede
3	trois	troisième	derde
4	quatre	quatrième	vierde
5	cinq	cinquième	vijfde
6	six	sixième	zesde
7	sept	septième	zevende
8	huit	huitième	achtste
9	neuf	neuvième	negende
10	dix	dixième	tiende

Bij twee en hoger neem je dus meestal het hoofdtelwoord en voeg je -ième toe. Eindigt het hoofdtelwoord al op een stomme e (een geschreven e die meestal niet apart wordt uitgesproken), dan valt die e weg:

• quatre → quatrième
• onze → onzième
• trente → trentième

Drie veelvoorkomende spellingen verdienen extra aandacht:

• cinq → cinquième: er komt een u bij vóór -ième;
• neuf → neuvième: de f verandert in v;
• mille → millième: de vorm krijgt -llième en betekent ‘duizendste’.

Bij samengestelde getallen krijgt alleen het laatste deel de rangtelwoorduitgang:

Hoofdtelwoord	Rangtelwoord	Betekenis
vingt et un	vingt et unième	eenentwintigste
trente-deux	trente-deuxième	tweeëndertigste
cent un	cent unième	honderd-en-eerste
deux cent cinquante	deux cent cinquantième	tweehonderdvijftigste

Unième wordt dus vooral binnen een samengesteld rangtelwoord gebruikt. Voor ‘eerste’ op zichzelf zeg je niet unième, maar premier of première.

Mannelijk, vrouwelijk en meervoud

Congruentie betekent dat een woord zijn vorm aanpast aan het zelfstandig naamwoord waarbij het hoort. Premier heeft alle vier de duidelijk verschillende vormen:

	Enkelvoud	Meervoud
Mannelijk	premier	premiers
Vrouwelijk	première	premières

Vergelijk:

• le premier jour — de eerste dag
• la première fois — de eerste keer
• les premiers jours — de eerste dagen
• les premières semaines — de eerste weken

De rangtelwoorden op -ième hebben voor mannelijk en vrouwelijk dezelfde vorm. In het meervoud krijgen ze wel een geschreven -s: le deuxième chapitre, la deuxième partie, les deuxièmes années. In alledaagse zinnen staat het zelfstandig naamwoord vaak in het enkelvoud, omdat één plaats in de reeks bedoeld wordt.

Plaats in de woordgroep

De gewone plaats is vóór het zelfstandig naamwoord:

• la troisième rue — de derde straat
• son cinquième livre — zijn of haar vijfde boek
• notre dixième anniversaire — onze tiende verjaardag

Er staat meestal ook een lidwoord (le, la, les), bezittelijk woord (mon, son, notre) of ander bepalend woord bij. Zeg dus bijvoorbeeld le deuxième étage, niet zomaar deuxième étage wanneer je ‘de tweede verdieping’ bedoelt.

Een rangtelwoord kan ook zonder genoemd zelfstandig naamwoord voorkomen als uit de situatie duidelijk is wat bedoeld wordt: Je prends le deuxième betekent ‘Ik neem de tweede’. De vorm volgt dan het weggelaten woord: over een vrouwelijke optie kun je la deuxième zeggen.

Deuxième en second

Naast deuxième bestaan second en seconde. Traditioneel wordt second/seconde gebruikt wanneer een reeks maar twee elementen telt, terwijl deuxième ook ruimte laat voor een derde. In werkelijk taalgebruik is dat onderscheid niet absoluut. Deuxième is overal veilig en zeer gebruikelijk; second komt vooral in vaste namen en bepaalde formuleringen voor, zoals la Seconde Guerre mondiale.

Second past zich aan: un second essai, une seconde chance, des seconds rôles. Let op dat une seconde ook ‘een seconde’ als tijdseenheid kan betekenen.

Voorbeelden in context

Frans	Nederlands	Toelichting
C’est la première fois que je viens ici.	Het is de eerste keer dat ik hier kom.	Vrouwelijk door fois.
Nous habitons au deuxième étage.	Wij wonen op de tweede verdieping.	Een veelvoorkomende plaatsaanduiding.
Tournez dans la troisième rue à gauche.	Sla de derde straat links in.	Vrouwelijk rue, maar troisième verandert niet.
Les premiers jours sont toujours difficiles.	De eerste dagen zijn altijd moeilijk.	Mannelijk meervoud: premiers.
Elle a terminé cinquième.	Ze is als vijfde geëindigd.	Het rangtelwoord geeft haar plaats in de uitslag aan.
C’est son neuvième anniversaire.	Het is zijn of haar negende verjaardag.	Let op neuf → neuvième.
Lisez le quatrième chapitre.	Lees het vierde hoofdstuk.	De eind-e van quatre valt weg.
Notre train part du huitième quai.	Onze trein vertrekt van het achtste perron.	Huitième begint met een uitgesproken klinkerachtige klank.
Paul est arrivé le premier.	Paul is als eerste aangekomen.	Mannelijke vorm, zonder herhaald zelfstandig naamwoord.
Sophie est arrivée la première.	Sophie is als eerste aangekomen.	Vrouwelijke vorm bij Sophie.
Nous fêtons notre vingt et unième anniversaire.	We vieren ons eenentwintigste jubileum.	Alleen un wordt unième.
J’ai une seconde question.	Ik heb nog een tweede vraag.	Seconde kan hier ook ‘nog een’ uitdrukken.
Le premier mai est un jour férié en France.	Eén mei is een feestdag in Frankrijk.	Alleen de eerste dag van de maand is een rangtelwoord.
Il relit le même passage pour la troisième fois.	Hij leest hetzelfde stukje voor de derde keer.	Vaste bouw: pour la ... fois.

Veelgemaakte fouten

Unième gebruiken voor ‘eerste’

• Fout: la unième fois
• Goed: la première fois
• Waarom: zelfstandig is ‘eerste’ premier/première. Unième hoort in samengestelde vormen zoals vingt et unième.

De onregelmatige spelling vergeten

• Fout: le cinqième jour; la neufième place
• Goed: le cinquième jour; la neuvième place
• Waarom: bij cinquième verschijnt een u; in neuvième verandert f in v.

Premier niet aan het geslacht aanpassen

• Fout: la premier fois
• Goed: la première fois
• Waarom: fois is vrouwelijk. Daarom is de vrouwelijke vorm première nodig. De Nederlandse vorm ‘eerste’ geeft je geen waarschuwing voor dit verschil.

De meervouds-s vergeten

• Fout: les premier jours
• Goed: les premiers jours
• Waarom: het rangtelwoord hoort bij het meervoud jours. De s is meestal niet hoorbaar, maar moet wel worden geschreven.

Bij elke datum een rangtelwoord gebruiken

• Fout: le deuxième mai voor 2 mei
• Goed: le deux mai
• Waarom: bij Franse kalenderdata is alleen de eerste dag le premier. Vanaf dag twee gebruikt men een hoofdtelwoord: le deux, le trois, le vingt mai. Dit wijkt af van Nederlands ‘de tweede mei’, al zeggen Nederlanders in de praktijk vaak gewoon ‘twee mei’.

Het rangtelwoord achter het zelfstandig naamwoord zetten

• Fout: le chapitre troisième in een gewone alledaagse zin
• Goed: le troisième chapitre
• Waarom: Franse rangtelwoorden staan normaal vóór het zelfstandig naamwoord. Achterplaatsing bestaat in speciale nummeringsstijlen, maar is niet de beginnersregel.

Gebruik

Bij verdiepingen sluit het Frans redelijk goed aan bij gangbaar Nederlands: le rez-de-chaussée is de begane grond en le premier étage de verdieping daarboven. Toch is het verstandig bij hotels of liften altijd naar de aangegeven nummers te kijken, omdat lokale nummering en gebouwindeling kunnen verschillen.

Voor herhaling is pour la première/deuxième/troisième fois een nuttig patroon: ‘voor de eerste/tweede/derde keer’. Zonder pour komt ook C’est la première fois que... veel voor. Na die laatste uitdrukking volgt meestal een volledige bijzin: C’est la première fois que je visite Lyon.

In wedstrijden en opsommingen kan het rangtelwoord zelfstandig staan. Bij personen kan premier/première dan zichtbaar naar het geslacht verwijzen: Il est arrivé premier en Elle est arrivée première. Bij vormen op -ième zie je dat verschil niet: Il est arrivé deuxième en Elle est arrivée deuxième.

In handgeschreven en gedrukte teksten kom je afkortingen tegen. Gebruikelijk zijn 1er voor mannelijk ‘eerste’, 1re voor vrouwelijk ‘eerste’ en 2e, 3e, 4e enzovoort. Vormen als 2ème zijn wijdverbreid, maar 2e geldt als de verzorgde, compacte schrijfwijze. In het meervoud bestaan onder meer 1ers, 1res en 2es.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende bijzonderheden hoef je op A1-niveau nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld zien.

Vorsten, pausen en andere namen met een nummer

Na een naam staat in het Frans vaak een Romeins cijfer. Alleen I wordt als rangtelwoord gelezen:

• François Ier — François premier
• Élisabeth Ire — Élisabeth première

Vanaf II leest men doorgaans een hoofdtelwoord, ondanks de Nederlandse vertaling met een rangtelwoord: Louis XIV wordt Louis quatorze, letterlijk ‘Louis veertien’, maar in het Nederlands ‘Lodewijk de Veertiende’. De Nederlandse gewoonte is hier dus misleidend.

Hoofdstukken, delen en officiële nummering

Bij gewone formuleringen staat het rangtelwoord vóór het woord: le troisième chapitre. In titels, wetsteksten en formele nummering kan een hoofdtelwoord ná het zelfstandig naamwoord staan: chapitre trois, article vingt. Dat betekent functioneel ‘hoofdstuk drie’ en ‘artikel twintig’. Het is geen reden om in normale zinnen de basisvolgorde om te draaien.

Rangtelwoorden als breuken

Veel rangtelwoorden kunnen als noemer van een breuk dienen:

• un cinquième — een vijfde
• trois dixièmes — drie tienden
• un centième — een honderdste

Voor de meest voorkomende kleine breuken gebruikt het Frans echter aparte woorden: un demi (een half), un tiers (een derde) en un quart (een kwart). Bij trois quarts krijgt quart een meervouds-s.

Uitspraak en lidwoorden bij huitième en onzième

Men schrijft doorgaans le huitième en le onzième, niet l’huitième of l’onzième. Ook zegt men la huitième fois en la onzième place. Dit zijn nuttige vaste woordbeelden om als geheel te leren; de gewone samentrekking of weglating vóór een klinker wordt hier niet toegepast.

Betekenisnuance van premier en dernier

Premier kan behalve een exacte rang ook ‘eerste in tijd’, ‘vroegste’ of ‘voornaamste’ betekenen: les premiers symptômes zijn de eerste symptomen die verschijnen. Het bijbehorende einde van een reeks wordt vaak uitgedrukt met dernier/dernière (‘laatste’), hoewel dat woord niet uit een getal wordt gevormd. Beide staan meestal vóór het zelfstandig naamwoord wanneer ze letterlijk de plaats in een reeks aangeven.

Oefentips

1. Bouw vanuit de hoofdtelwoorden. Schrijf eerst deux, trois, quatre, cinq, neuf en maak er daarna deuxième, troisième, quatrième, cinquième, neuvième van. Markeer juist de letters die veranderen.
2. Oefen met echte reeksen. Benoem de eerste tien hoofdstukken van een boek, deelnemers in een uitslag of haltes op een route. Wissel mannelijk en vrouwelijk af: le premier arrêt, la première gare.
3. Leer woordgroepen, niet alleen losse woorden. Herhaal bijvoorbeeld la première fois, le deuxième étage en pour la troisième fois. Zo oefen je tegelijk het lidwoord, de plaats en de congruentie.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Hoofdtelwoorden — de vormen van deux, trois, quatre en andere getallen vormen de basis voor de meeste rangtelwoorden.