Gramatyka włoski

Włoskie zaimki osobowe w funkcji podmiotu to io, tu, lui, lei, noi, voi, loro. Najczęściej można je opuścić, ponieważ końcówka czasownika wskazuje wykonawcę czynności: Parlo italiano znaczy „Mówię po włosku”. Zaimka używa się przede wszystkim dla podkreślenia, kontrastu albo jasności, a grzecznościowe Lei („Pan/Pani”) wymaga czasownika w 3. osobie liczby pojedynczej.

Każdy włoski rzeczownik ma rodzaj męski albo żeński. Końcówka -o zwykle wskazuje rodzaj męski (il libro), a -a żeński (la casa), lecz są ważne wyjątki, takie jak il problema i la mano. Najbezpieczniej uczyć się nowego słowa razem z rodzajnikiem: nie samo casa, lecz la casa.

W języku włoskim liczbę mnogą tworzy się zwykle przez zmianę końcowej samogłoski, a nie przez dodanie jednej uniwersalnej końcówki: libro → libri, casa → case, studente → studenti. Najważniejszy schemat na początek to -o → -i, -a → -e, -e → -i. Rodzajnik i przymiotnik również muszą przyjąć liczbę mnogą: il libro nuovo → i libri nuovi.

Włoski alfabet podstawowy ma 21 liter, a j, k, w, x, y występują głównie w wyrazach obcego pochodzenia. Pisownia dość regularnie podpowiada wymowę, lecz trzeba zapamiętać przede wszystkim pary c/ch, g/gh, zapis sc, połączenia gn i gli oraz wyraźnie wydłużać podwójne spółgłoski. Dla osoby polskojęzycznej ważna wskazówka brzmi: włoskie ce, ci przypominają polskie cze, czi, a nie ce, ci.

Na początek warto opanować cztery grupy wyrażeń: powitania, takie jak ciao i buongiorno, zwroty grzecznościowe per favore i grazie, prezentujące ecco oraz przeczenie non stawiane przed czasownikiem. Dzięki nim można przywitać się, poprosić, podziękować, wskazać coś i powiedzieć, że czegoś się nie rozumie — nawet przy bardzo małym zasobie słów.

Włoski rodzajnik określony odpowiada mniej więcej znaczeniu „ten konkretny” lub „znany rozmówcom”, ale często pojawia się także tam, gdzie po polsku nie dodajemy żadnego słowa. Wybór zależy od rodzaju, liczby i początkowego dźwięku rzeczownika: il libro, lo studente, l’amica, i libri, gli studenti, le amiche.

Włoski rodzajnik nieokreślony ma cztery formy: un, uno, una, un’. Najpierw ustala się rodzaj włoskiego rzeczownika, a potem patrzy na początek wyrazu stojącego bezpośrednio po rodzajniku: un libro, uno studente, una casa, un’amica. Zapamiętaj szczególnie parę un amico bez apostrofu i un’amica z apostrofem.

W języku włoskim przyimki di, a, da, in, su łączą się z następującym po nich rodzajnikiem określonym: di + il = del, a + la = alla, in + i = nei. Powstałą formę zapisuje się jako jedno słowo. Najpierw wybiera się przyimek, a potem taki rodzajnik, jakiego wymaga rzeczownik.

Essere to nieregularny włoski czasownik oznaczający przede wszystkim „być”. W czasie teraźniejszym ma formy sono, sei, è, siamo, siete, sono. Zaimek osobowy zwykle się pomija, dlatego Sono polacca może znaczyć „Jestem Polką”, a Sono polacchi — „Oni są Polakami”; właściwy sens wynika z formy przymiotnika lub z kontekstu.

Avere znaczy przede wszystkim „mieć”, ale występuje też w wielu wyrażeniach, które po polsku budujemy inaczej: ho fame to „jestem głodny/głodna”, a hai sete? — „chce ci się pić?”. W czasie teraźniejszym ma nieregularne formy: ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno. Litera h jest niema, ale trzeba ją zapisywać.

Aby odmienić regularny włoski czasownik zakończony na -are, odetnij -are i dodaj końcówkę odpowiednią dla osoby: -o, -i, -a, -iamo, -ate, -ano. Na przykład parlare daje: parlo, parli, parla, parliamo, parlate, parlano. Samo zakończenie zwykle wystarcza, by rozpoznać wykonawcę czynności, dlatego zaimki io, tu, noi czy loro często się pomija.

W regularnych czasownikach zakończonych na -ere odcinamy tę końcówkę i dodajemy: -o, -i, -e, -iamo, -ete, -ono. Dlatego scrivere „pisać” daje formy scrivo, scrivi, scrive, scriviamo, scrivete, scrivono. Włoski zwykle pomija zaimek osobowy, bo sama końcówka pokazuje wykonawcę czynności.

W czasie teraźniejszym odcinamy od bezokolicznika końcówkę -ire i dodajemy: -o, -i, -e, -iamo, -ite, -ono. Dlatego dormire („spać”) odmienia się: dormo, dormi, dorme, dormiamo, dormite, dormono. Ten wzór dotyczy czasowników bez rozszerzenia -isc-.

Część włoskich czasowników zakończonych w bezokoliczniku na -ire dodaje w czasie teraźniejszym -isc- w trzech formach liczby pojedynczej oraz w trzeciej osobie liczby mnogiej: finisco, finisci, finisce, finiscono. W formach noi i voi rozszerzenia nie ma: finiamo, finite. To, czy dany czasownik należy do tej grupy, najlepiej zapamiętywać razem z jego pierwszą osobą, na przykład capire — capisco.

Potere znaczy przede wszystkim „móc”: wyraża możliwość, zdolność zależną od okoliczności albo pozwolenie. W czasie teraźniejszym ma formy posso, puoi, può, possiamo, potete, possono i zwykle łączy się bezpośrednio z bezokolicznikiem: Posso entrare? — „Czy mogę wejść?”.

Volere znaczy przede wszystkim „chcieć”. W czasie teraźniejszym odmienia się nieregularnie: voglio, vuoi, vuole, vogliamo, volete, vogliono. Po nim można postawić rzeczownik — Voglio un caffè („Chcę kawę”) — albo bezokolicznik, czyli podstawową formę czasownika: Voglio partire („Chcę wyjechać”).

Włoskie dovere wyraża przede wszystkim obowiązek lub konieczność. Odmieniamy dovere, a czasownik określający właściwą czynność pozostawiamy w bezokoliczniku (formie podstawowej): Devo studiare — „Muszę się uczyć”. Najważniejsze formy czasu teraźniejszego to devo, devi, deve, dobbiamo, dovete, devono.

Andare oznacza ruch dokądś, zwykle „iść” albo „jechać”, natomiast venire — ruch w stronę mówiącego, rozmówcy lub miejsca przyjętego za punkt odniesienia, czyli „przychodzić” albo „przyjeżdżać”. Oba czasowniki są nieregularne: vado, vai, va... oraz vengo, vieni, viene.... Włoski nie rozróżnia samym czasownikiem ruchu pieszego i jazdy tak jak polski.

Fare najczęściej odpowiada polskim czasownikom robić i zrobić, ale występuje też w wielu stałych połączeniach, na przykład fare colazione „jeść śniadanie”, fare la spesa „robić zakupy” i fare una domanda „zadawać pytanie”. W czasie teraźniejszym odmienia się nieregularnie: faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno. Form najlepiej uczyć się razem z całymi zwrotami, a nie przez dodawanie zwykłych końcówek czasowników na -are.

Stare jest nieregularnym czasownikiem o formach sto, stai, sta, stiamo, state, stanno. Najczęściej służy do pytania o samopoczucie (Come stai?), mówienia, że ktoś pozostaje w danym miejscu (Sto a casa) albo w pewnym stanie (Sta' calmo!). Z formą zwaną gerundio wskazuje też czynność trwającą właśnie teraz: Sto mangiando — „Właśnie jem”.

Dare znaczy przede wszystkim „dawać”, ale występuje też w wielu codziennych zwrotach. W czasie teraźniejszym ma formy do, dai, dà, diamo, date, danno. Szczególnie warto zapamiętać akcent w dà („daje”), który odróżnia tę formę od przyimka da.

Sapere oznacza przede wszystkim „wiedzieć” oraz „umieć”: So la risposta — „Znam odpowiedź”, So nuotare — „Umiem pływać”. Conoscere odpowiada zwykle polskiemu „znać” i mówi o znajomości osoby, miejsca, rzeczy lub dziedziny: Conosco Maria — „Znam Marię”, Conosciamo Roma — „Znamy Rzym”.

W konstrukcji z piacere lubiana rzecz jest podmiotem, czyli tym, do czego dopasowuje się czasownik: Mi piace il film („Podoba mi się film”), ale Mi piacciono i film („Podobają mi się filmy”). Osobę odczuwającą upodobanie wskazuje zaimek, na przykład mi („mi”), ti („ci”) lub ci („nam”). Dla Polaka najwygodniej myśleć nie o czasowniku „lubić”, lecz o konstrukcji „podobać się”.

Włoski czasownik zwrotny łączy się z zaimkiem mi, ti, si, ci, vi, si, który zmienia się wraz z osobą: mi lavo — „myję się”, ci laviamo — „myjemy się”. W formie słownikowej takie czasowniki kończą się na -si, na przykład lavarsi, svegliarsi i vestirsi. W zwykłym zdaniu zaimek stoi przed odmienionym czasownikiem: Non mi alzo presto — „Nie wstaję wcześnie”.

C'è znaczy „jest”, „znajduje się” albo „istnieje” i łączy się z liczbą pojedynczą: C'è un problema. Ci sono znaczy „są”, „znajdują się” albo „istnieją” i łączy się z liczbą mnogą: Ci sono due problemi. W pytaniu szyk się nie zmienia: C'è un bagno qui?

Włoski przymiotnik dopasowuje się do opisywanego rzeczownika pod względem rodzaju i liczby: un ragazzo alto, una ragazza alta, ragazzi alti, ragazze alte. Przymiotniki zakończone w podstawowej formie na -o mają zwykle cztery formy, a te zakończone na -e — jedną formę w liczbie pojedynczej i jedną na -i w mnogiej: grande → grandi, felice → felici.

Gdy bello („piękny, ładny”) stoi przed rzeczownikiem, przyjmuje formę dobraną tak jak włoski rodzajnik określony: bel ragazzo, bello studente, bell’amico, bei libri, begli amici. Buono („dobry”) w liczbie pojedynczej zachowuje się podobnie do rodzajnika nieokreślonego: buon amico, buono studente, buona idea, buon’amica. Po rzeczowniku oba przymiotniki odmieniają się regularnie: un ragazzo bello, un amico buono.

Włoski przymiotnik dzierżawczy dopasowuje się do posiadanej osoby lub rzeczy, nie do właściciela: il mio libro, ale la mia macchina. Zwykle stoi przed nim rodzajnik określony: i suoi amici. Najważniejszy wyjątek to pojedyncza, niezmodyfikowana nazwa członka rodziny, na przykład mia madre; z loro rodzajnik jednak pozostaje: la loro madre.

Questo wskazuje zwykle coś bliskiego: „ten, ta, to”, a quello — coś dalszego: „tamten, tamta, tamto”. Oba słowa dopasowują się do rodzaju i liczby, ale przed rzeczownikiem quello przybiera takie formy jak włoski rodzajnik określony: quel libro, quello studente, quei libri, quegli studenti. Gdy słowo zastępuje rzeczownik, używa się regularnych form quello, quella, quelli, quelle.

We włoskim przymiotnik najczęściej stoi po rzeczowniku: una macchina rossa — „czerwony samochód”. Kilka bardzo częstych przymiotników, między innymi bello, buono, grande, piccolo, nuovo, vecchio i giovane, często pojawia się jednak przed rzeczownikiem. Pozycja może też zmieniać sens: un uomo povero to człowiek bez pieniędzy, a un pover'uomo — człowiek godny współczucia.

Cztery podstawowe włoskie przyimki mają kilka głównych ról: a wskazuje często cel lub punkt (a Roma), di — przynależność albo zawartość (il libro di Anna), da — miejsce, z którego ktoś przybywa (da Milano), a in — kraj, region lub większy obszar (in Italia). Nie da się ich jednak zawsze tłumaczyć jednym polskim przyimkiem: najlepiej zapamiętywać całe połączenia, na przykład a casa, in ufficio i dal medico.

Con najczęściej znaczy „z”, su — „na” lub „o”, per — „dla”, „przez” albo „żeby”, a tra/fra — „między”, „wśród” lub „za jakiś czas”. Najważniejsza różnica formalna jest taka, że su łączy się z rodzajnikiem: sul tavolo, sulla sedia, sugli scaffali. Tra i fra mają to samo znaczenie; wybór zwykle zależy od brzmienia.

Pytanie rozstrzygające, czyli takie, na które odpowiada się „tak” albo „nie”, ma po włosku zwykle taki sam szyk jak zdanie oznajmujące: Abiti a Roma. → Abiti a Roma? W mowie pytanie sygnalizuje intonacja, a w piśmie znak zapytania. Gdy pytamy o konkretną informację, używamy między innymi chi „kto”, che cosa/cosa „co”, dove „gdzie”, quando „kiedy”, come „jak” i perché „dlaczego”.

Aby zapytać „ile?”, używa się quanto, quanta, quanti lub quante; forma zależy od rodzaju i liczby rzeczownika: quanto tempo?, quante persone?. Przy wyborze używa się quale w liczbie pojedynczej i quali w mnogiej: Quale preferisci?, Quali vuoi?. W pytaniu Qual è...? nie stawia się apostrofu.

Włoskie liczebniki od 0 do 100 tworzą regularny system: po opanowaniu nazw dziesiątek można zbudować takie formy jak trentadue „trzydzieści dwa”. Liczby zapisuje się łącznie, a dziesiątki tracą ostatnią samogłoskę przed uno i otto: ventuno, ventotto. Liczby zakończone na tre otrzymują akcent graficzny: ventitré.

Włoskie liczebniki porządkowe od 1. do 10. to primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono, decimo. Zachowują się jak przymiotniki, czyli dopasowują końcówkę do rodzaju i liczby rzeczownika: il secondo piano, la terza strada, i primi giorni, le prime settimane. Na poziomie A1 najważniejsze jest opanowanie tych dziesięciu form i ich czterech końcówek: -o, -a, -i, -e.

Po włosku jedna godzina wymaga liczby pojedynczej: È l'una, natomiast pozostałe — liczby mnogiej: Sono le due, sono le tre. Datę podaje się zwykle według wzoru il + liczba + miesiąc, na przykład il 15 agosto. Nazwa dnia bez rodzajnika może wskazywać jeden konkretny dzień, a z rodzajnikiem — czynność powtarzaną: Parto lunedì „wyjeżdżam w poniedziałek”, ale Parto il lunedì „wyjeżdżam w poniedziałki”.

Przysłówki częstotliwości mówią, jak często coś się dzieje: sempre „zawsze”, spesso „często”, qualche volta „czasami”, raramente „rzadko” i mai „nigdy”. Przysłówki czasu odpowiadają przede wszystkim na pytanie kiedy: oggi „dzisiaj”, domani „jutro”, ieri „wczoraj”, ora/adesso „teraz”, prima „najpierw, wcześniej”, poi „potem” i dopo „później”. Najbezpieczniejszy szyk na początek to czasownik + przysłówek częstotliwości, natomiast określenie czasu można często postawić na początku albo na końcu zdania.

Włoskie przysłówki miejsca odpowiadają na pytania „gdzie?” i „dokąd?”: qui/qua znaczą „tu”, lì/là — „tam”, a vicino, lontano, dentro, fuori, sopra, sotto opisują położenie. Samodzielnie powiemy Il cinema è vicino („Kino jest blisko”), ale przed nazwą punktu odniesienia często potrzebny jest odpowiedni przyimek: vicino alla stazione („blisko dworca”), lontano dal centro („daleko od centrum”).

Włoskie molto, troppo, poco i tanto odmieniają się, gdy określają rzeczownik: molti amici, poca acqua, troppe domande. Gdy określają czasownik, przymiotnik albo inny przysłówek, pozostają niezmienne: lavoro molto, molto interessante, troppo lentamente. Najprostszy test brzmi więc: czy dane słowo mówi o liczbie lub ilości rzeczy, czy o nasileniu czynności lub cechy?

Włoskie zaimki mi, ti, lo, la, ci, vi, li, le zastępują osobę lub rzecz, na którą bezpośrednio skierowana jest czynność: Compro il libro → Lo compro („Kupuję go”). Najczęściej stoją przed odmienionym czasownikiem, ale łączą się z bezokolicznikiem: Voglio comprarlo („Chcę go kupić”).

Włoskie zaimki dopełnienia dalszego mówią, komu lub dla kogo coś robimy: Ti scrivo — „Piszę do ciebie”, Le regalo un libro — „Daję jej książkę w prezencie”. Najczęściej stoją bezpośrednio przed odmienionym czasownikiem: mi, ti, gli, le, Le, ci, vi, gli. W języku polskim podobną rolę często pełnią formy celownika, takie jak „mi”, „ci”, „mu”, „jej” i „nam”.

Włoskie e („i”), o („lub”), ma („ale”), però („jednak”), perché („ponieważ”), anche („też”), quindi („więc”) i oppure („albo”) łączą słowa lub całe zdania i pokazują relację między nimi. Na początek zapamiętaj proste pary: e dodaje informację, o/oppure przedstawia wybór, ma/però wyraża kontrast, perché podaje przyczynę, anche coś dołącza, a quindi wskazuje skutek.

Passato prossimo służy przede wszystkim do mówienia o zakończonych wydarzeniach z przeszłości. Tworzy się je z odmienionej formy avere albo essere oraz participio passato: ho mangiato („zjadłem/zjadłam”), sono andato/andata („poszedłem/poszłam”). Z essere końcówka imiesłowu dopasowuje się do rodzaju i liczby podmiotu.

Włoski imiesłów czasu przeszłego (participio passato) jest potrzebny między innymi do budowy passato prossimo: ho fatto, hai scritto, siamo stati. Niektórych częstych form nie da się utworzyć zwykłym zakończeniem -ato, -uto lub -ito, dlatego trzeba zapamiętać je razem z bezokolicznikiem: fare → fatto, dire → detto, leggere → letto. Sama nieregularność nie zmienia zasad doboru czasownika posiłkowego ani uzgadniania końcówki.

Włoskie passato prossimo części czasowników tworzy się za pomocą odmienionego essere i imiesłowu przeszłego: sono partito, è arrivata, siamo rimasti. Imiesłów musi zgadzać się z podmiotem pod względem rodzaju i liczby: -o, -a, -i, -e. Z essere łączą się między innymi częste czasowniki ruchu i zmiany stanu, ale najlepiej zapamiętywać tę informację razem z każdym czasownikiem.

Włoskie czasowniki zwrotne tworzą passato prossimo z czasownikiem essere, nie avere: mi sono svegliata, ci siamo divertiti. Zaimek zwrotny stoi przed odmienionym essere, a imiesłów przyjmuje rodzaj i liczbę podmiotu: -o, -a, -i, -e.

W czasach złożonych z essere imiesłów przeszły zgadza się z podmiotem: Marco è arrivato, Anna è arrivata, le ragazze sono arrivate. Z avere zwykle pozostaje w formie zakończonej na -o: Ho visto Maria, ale zmienia końcówkę, gdy przed czasownikiem stoi zaimek dopełnienia bliższego lo, la, li, le: L’ho vista, Li ho visti.

Włoskie del, dello, della, dell’, dei, degli, delle oznaczają nieokreśloną ilość lub liczbę: del pane to „trochę chleba”, a delle mele — „jabłka/jakieś jabłka”. Formę wybiera się tak samo jak rodzajnik określony stojący przy danym rzeczowniku: il pane → del pane, gli studenti → degli studenti. W polskim często nie tłumaczymy jej osobnym słowem, dlatego trzeba nauczyć się zauważać ją również wtedy, gdy przekład brzmi po prostu „chleb” albo „jabłka”.

Zaimek ne zastępuje najczęściej rzeczownik wprowadzony przez di albo rzecz, o której mówimy tylko pod względem ilości: Hai del pane? — Sì, ne ho („Masz chleb? — Tak, mam”). Przy liczbie lub określeniu ilości ne zastępuje rzeczownik, lecz sama ilość pozostaje: Quanti libri hai? — Ne ho tre („Ile masz książek? — Mam trzy”). Zwykle stoi przed odmienionym czasownikiem.

Włoskie ci może zastąpić wspomniane wcześniej miejsce i znaczyć „tam”, „do tego miejsca” albo „w tym miejscu”: Vai a Roma? — Sì, ci vado („Jedziesz do Rzymu? — Tak, jadę tam”). Stoi zwykle przed odmienionym czasownikiem, ale łączy się z bezokolicznikiem: andarci („iść/jechać tam”). To samo ci występuje też w bardzo częstych konstrukcjach c’è, ci vuole, metterci i pensarci.

Włoskie potere, volere i dovere tworzą passato prossimo za pomocą avere albo essere oraz form potuto, voluto, dovuto: ho dovuto lavorare, ale sono dovuta partire. W podstawowej regule wybór czasownika posiłkowego zależy od następującego bezokolicznika: jeśli mówi się ho mangiato, będzie ho dovuto mangiare; jeśli sono partita, można powiedzieć sono dovuta partire. We współczesnej włoszczyźnie, zwłaszcza mówionej, avere jest jednak bardzo częste także przed czasownikami, które samodzielnie łączą się z essere: ho dovuto partire.

Włoskie qualche, alcuni/e, ogni, tutto/a/i/e, altro/a/i/e i certo/a/i/e określają ilość albo tożsamość osoby czy rzeczy bez podawania jej dokładnie. Najważniejsza zasada na początek: po qualche i ogni stoi rzeczownik w liczbie pojedynczej, choć qualche często oznacza kilka sztuk. Z kolei tutto odmienia się i przed rzeczownikiem zazwyczaj wymaga rodzajnika określonego: tutti i libri — „wszystkie książki”.

Włoskie zaimki nieokreślone zastępują osobę, rzecz albo ilość, której nie wskazujemy dokładnie: qualcuno „ktoś”, qualcosa „coś”, nessuno „nikt”, niente/nulla „nic”, ognuno „każdy”, tutto „wszystko” i altro „coś innego, więcej”. Najważniejsza reguła dotyczy przeczenia: przed czasownikiem wystarczy nessuno lub niente, ale po czasowniku pojawia się również non, na przykład Nessuno è venuto i Non è venuto nessuno.

Przysłówki già, ancora, mai, sempre i appena najczęściej stawia się w passato prossimo między czasownikiem posiłkowym a imiesłowem: Ho già mangiato („Już zjadłem/zjadłam”). W przeczeniu non stoi przed całą formą, a przysłówek pozostaje w środku: Non ho ancora mangiato („Jeszcze nie jadłem/jadłam”). To najbezpieczniejszy szyk na poziomie A2.

Włoskie quando, mentre, dopo che, prima che, appena i finché łączą zdarzenia w czasie: mówią, kiedy coś się dzieje, co trwa równocześnie i co następuje wcześniej lub później. Na poziomie A2 najważniejsze jest rozumienie ich znaczeń; trzeba jednak od początku zapamiętać jeden szczególny wzór: prima che + congiuntivo, np. prima che tu parta („zanim wyjedziesz”). Gdy obie czynności wykonuje ta sama osoba, często prościej powiedzieć prima di + bezokolicznik: prima di partire.

Włoskie che łączy dwie informacje o tej samej osobie lub rzeczy i może znaczyć po polsku między innymi „który”, „która”, „które” albo „którego”. Forma che nigdy się nie odmienia. Może być podmiotem lub dopełnieniem bliższym, ale nie wolno jej pominąć: Il libro che leggo — „Książka, którą czytam”.

Konstrukcja stare per + bezokolicznik mówi, że coś ma wydarzyć się za chwilę: Sto per uscire — „Zaraz wychodzę”. Odmieniamy tylko czasownik stare, a drugi czasownik pozostaje w bezokoliczniku. W czasie przeszłym najczęściej używa się imperfetto: Stavo per uscire quando hai chiamato — „Właśnie miałem wyjść, kiedy zadzwoniłeś”.

W konstrukcji bezosobowej nie wskazujemy konkretnego wykonawcy czynności, a czasownik występuje zwykle w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Bisogna aspettare — „Trzeba poczekać”. Po bisogna, basta i occorre często stoi bezokolicznik, natomiast zdanie z wyraźnie wskazaną osobą wprowadza się przez che i zwykle używa w nim trybu congiuntivo: Bisogna che tu aspetti — „Trzeba, żebyś poczekał/poczekała”.

Imperfetto przedstawia sytuację od środka: mówi, co trwało, powtarzało się albo stanowiło tło w przeszłości. Tworzy się je bardzo regularnie, na przykład parlavo, credevo, dormivo; najważniejsze wyjątki to ero, facevo, dicevo i bevevo. Gdy liczy się zakończone wydarzenie lub jego rezultat, zwykle potrzebne jest nie imperfetto, lecz passato prossimo.

Passato prossimo przedstawia przeszłą czynność jako zakończone wydarzenie: Ho chiuso la finestra — „Zamknęłam okno”. Imperfetto pokazuje natomiast, co trwało, powtarzało się albo stanowiło tło: La finestra era aperta — „Okno było otwarte”. W opowiadaniu imperfetto często buduje scenę, a passato prossimo mówi, co się na tej scenie wydarzyło.

Włoskie futuro semplice służy przede wszystkim do mówienia o przyszłości: Domani partirò — „Jutro wyjadę”. Wszystkie trzy grupy czasowników przyjmują te same końcówki: -ò, -ai, -à, -emo, -ete, -anno, ale część czasowników ma nieregularny temat, na przykład essere → sar- i andare → andr-. Ten czas może też wyrażać przypuszczenie dotyczące chwili obecnej: Saranno le dieci — „Pewnie jest dziesiąta”.

Włoski condizionale presente służy między innymi do wyrażania uprzejmych próśb, życzeń, rad i hipotetycznych skutków: vorrei — „chciałbym/chciałabym”, potresti — „czy mógłbyś/mogłabyś”, sarebbe — „byłoby”. Tworzy się go za pomocą tematu podobnego do tematu czasu przyszłego oraz końcówek -ei, -esti, -ebbe, -emmo, -este, -ebbero.

Włoski tryb rozkazujący (imperativo) służy do wydawania poleceń, udzielania rad, zapraszania i formułowania próśb: Ascolta! — „Słuchaj!”, Entrate! — „Wejdźcie!”. W przeczeniu z tu używa się non oraz bezokolicznika: Non parlare! — „Nie mów!”. W formie grzecznościowej Lei stosuje się formę trybu łączącego: Scusi, Entri, Mi dica.

Gdy przy jednym włoskim czasowniku występują dwa krótkie zaimki, zaimek oznaczający odbiorcę stoi pierwszy: me lo, te la, ce li, ve le. Formy gli i le łączą się z drugim zaimkiem w jeden wyraz: glielo, gliela, glieli, gliele, gliene. Przed odmienionym czasownikiem cała para stoi zwykle razem: Me lo dai? — „Czy mi to dasz?”.

Włoskie zaimki względne łączą dwie informacje o tej samej osobie lub rzeczy. Użyj che, gdy zaimek jest podmiotem albo dopełnieniem bliższym, przyimek + cui, gdy wymaga go czasownik lub wyrażenie, a il quale / la quale / i quali / le quali przede wszystkim wtedy, gdy potrzebna jest większa precyzja albo bardziej oficjalny styl. W odróżnieniu od polskiego che i cui nie odmieniają się przez rodzaj, liczbę ani przypadek.

Ci najczęściej zastępuje miejsce albo wyrażenie zaczynające się od a lub in: Vai a Roma? Sì, ci vado („Jedziesz do Rzymu? Tak, jadę tam”). Ne zastępuje wyrażenie z di albo nazwę rzeczy, o której ilości mówimy: Hai del pane? Ne ho un po’ („Masz chleb? Mam trochę”). Oba wyrazy stoją zwykle przed odmienionym czasownikiem, ale łączą się z bezokolicznikiem: andarci, parlarne.

Włoskie zaimki akcentowane, takie jak me, te, lui, lei, noi, voi, loro, są samodzielnymi wyrazami i mają własny akcent w zdaniu. Stosuje się je przede wszystkim po przyimkach (con me, per te, da loro), a także dla nacisku lub kontrastu (Hanno scelto me, non lui) oraz w porównaniach (più alto di me). Nie można jednak swobodnie zastępować nimi krótkich, nieakcentowanych zaimków stojących przy czasowniku.

Nierówność wyraża się najczęściej za pomocą più „bardziej, więcej” albo meno „mniej” oraz przymiotnika: più alto „wyższy”, meno costosa „tańsza, mniej kosztowna”. Gdy porównuje się dwie osoby lub rzeczy, zwykle pojawia się di: Luca è più alto di Marco. Gdy zestawia się dwie cechy, czynności albo wyrażenia przyimkowe, używa się che: È più facile leggere che scrivere.

Włoski rozróżnia stopień najwyższy względny, który wskazuje pierwsze lub ostatnie miejsce w pewnej grupie (il più caro della città — „najdroższy w mieście”), oraz stopień najwyższy bezwzględny, który po prostu bardzo wzmacnia cechę (carissimo — „bardzo drogi”). Pierwszy najczęściej tworzy się za pomocą rodzajnika określonego oraz più lub meno, drugi zaś końcówką -issimo albo słowem molto.

Włoskie przysłówki sposobu odpowiadają przede wszystkim na pytanie „jak?” i często powstają przez dodanie -mente do żeńskiej formy przymiotnika: lento → lenta → lentamente. Jeżeli przymiotnik kończy się na -le lub -re, zwykle traci końcowe -e: facile → facilmente, regolare → regolarmente. Przysłówek jest nieodmienny, więc jego forma nie zależy od rodzaju ani liczby osoby lub rzeczy.

Włoski periodo ipotetico della realtà opisuje warunek realny, możliwy albo prawdopodobny. Najczęściej ma schemat se + czas teraźniejszy, czas teraźniejszy lub przyszły: Se ho tempo, vengo albo Se ho tempo, verrò. Gdy skutek jest poleceniem lub radą, w drugiej części pojawia się tryb rozkazujący: Se hai fame, mangia qualcosa.

Konstrukcja stare + gerundio podkreśla, że czynność jest właśnie w toku: Sto cucinando znaczy „Właśnie gotuję”. Odmieniamy stare, a drugi czasownik przyjmuje nieosobową formę gerundio: najczęściej -ando po czasownikach na -are oraz -endo po czasownikach na -ere i -ire. Nie trzeba jednak używać tej konstrukcji za każdym razem, gdy po polsku mówimy o trwającej czynności — zwykły włoski czas teraźniejszy lub imperfetto często w zupełności wystarcza.

Włoski bezokolicznik może nazywać czynność lub zjawisko tak jak rzeczownik: Viaggiare è importante („Podróżowanie jest ważne”), a z rodzajnikiem: il viaggiare („podróżowanie jako zjawisko”). Bezokolicznik występuje też po przyimkach i wyrażeniach takich jak prima di („przed”), dopo („po”) oraz per („aby, w celu”): prima di uscire, dopo aver mangiato, per imparare. Forma złożona avere/essere + imiesłów czasu przeszłego wskazuje, że jedna czynność już się zakończyła.

Włoskie si impersonale służy do mówienia o tym, co robią ludzie ogólnie, bez wskazywania konkretnej osoby: In Italia si mangia bene — „We Włoszech dobrze się je”. Najczęściej łączy się si z czasownikiem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Trzeba jednak pamiętać, że z przymiotnikiem używa się liczby mnogiej (si è stanchi), a w czasach złożonych czasownikiem posiłkowym jest essere (si è parlato).

W konstrukcji si passivante cząstka si nadaje zdaniu sens bierny, a czasownik uzgadnia liczbę z rzeczownikiem: Si vende una casa, ale Si vendono due case. Najłatwiej myśleć o tym rzeczowniku jak o podmiocie, czyli o tym elemencie zdania, do którego dopasowuje się forma czasownika — nawet jeśli stoi on po czasowniku.

Congiuntivo presente to włoski tryb łączący używany przede wszystkim wtedy, gdy mówiący przedstawia treść nie jako czysty fakt, lecz jako opinię, życzenie, wątpliwość, emocję, ocenę albo możliwość. Najczęstszy schemat to czasownik lub wyrażenie + che + congiuntivo: Penso che sia vero („Myślę, że to prawda”), Voglio che tu venga („Chcę, żebyś przyszedł/przyszła”). Nie każde che wymaga jednak tego trybu.

Congiuntivo passato opisuje czynność wcześniejszą od chwili obecnej, gdy zdanie wymaga trybu łączącego: Penso che sia già partito — „Myślę, że już wyjechał”. Tworzy się je z congiuntivo presente czasownika avere albo essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: abbia capito, sia arrivata. O wyborze trybu decyduje sens zdania nadrzędnego, a o formie przeszłej — to, że dana czynność już się wydarzyła.

Congiuntivo imperfetto to forma trybu łączącego używana przede wszystkim wtedy, gdy zdanie nadrzędne odnosi się do przeszłości, a opisywana w zdaniu podrzędnym czynność jest z nią równoczesna lub późniejsza: Pensavo che fosse italiano — „Myślałem, że jest Włochem”. Występuje też w hipotezach: Se avessi tempo, viaggerei di più — „Gdybym miał czas, więcej bym podróżował”. Regularne czasowniki otrzymują zakończenia -assi, -essi, -issi.

Congiuntivo trapassato wyraża czynność wcześniejszą od innej czynności w przeszłości, gdy zdanie wymaga trybu łączącego: Pensavo che fosse già partito — „Myślałem, że już wyjechał”. Tworzy się je z congiuntivo imperfetto czasownika avere lub essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: avessi visto, fossimo arrivati. Ta sama forma występuje po se w warunkach niemożliwych do spełnienia w przeszłości: Se avessi saputo, sarei venuto.

Condizionale passato opisuje czynność, która mogła się wydarzyć, ale się nie wydarzyła, albo była przyszła z punktu widzenia przeszłości. Tworzy się go z condizionale presente czasownika avere lub essere oraz imiesłowu przeszłego: avrei parlato — „porozmawiałbym”, sarei andata — „poszłabym”. W zdaniu warunkowym po se nie używa się tej formy: poprawnie Se avessi saputo, sarei venuto, a nie se avrei saputo.

Gdy mowa o sytuacji wyobrażonej, ale możliwej teraz lub w przyszłości, włoski najczęściej stosuje schemat se + congiuntivo imperfetto, condizionale presente: Se avessi tempo, viaggerei — „Gdybym miał lub miała czas, podróżowałbym lub podróżowałabym”. Po se nie używa się tu trybu warunkowego: poprawne jest se avessi, nie se avrei.

Włoska strona bierna najczęściej ma budowę essere w odpowiednim czasie + participio passato (imiesłów przeszły): La porta è chiusa — „Drzwi są zamknięte”. Imiesłów zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie, a wykonawcę czynności wprowadza zwykle da: La porta è stata chiusa da Marco. Zamiast essere można użyć venire, aby wyraźniej pokazać czynność, albo andare, aby wyrazić konieczność.

Połączenie odmienionego fare + bezokolicznika oznacza, że ktoś powoduje wykonanie czynności, każe ją wykonać albo zleca usługę: Faccio riparare la macchina — „Oddaję samochód do naprawy”. Odmienia się tylko fare, a zaimki nieakcentowane stoją przed nim: Lo faccio entrare — „Wpuszczam go / każę mu wejść”.

W konstrukcji lasciare + bezokolicznik czasownik lasciare znaczy najczęściej „pozwolić”, „dać komuś coś zrobić” albo „nie przeszkodzić”: Lasciami parlare — „Pozwól mi mówić”. W przeciwieństwie do fare + bezokolicznik, które wskazuje, że ktoś wywołuje lub zleca czynność, lasciare podkreśla zgodę albo brak ingerencji. Zaimek osoby lub rzeczy stawiamy przed odmienionym lasciare, a w twierdzącym rozkazie dołączamy go do czasownika: mi lasciano, ale lasciami.

Włoska mowa zależna (discorso indiretto) przekazuje cudze słowa bez dosłownego cytatu, zwykle za pomocą che („że”), se („czy”) albo di + bezokolicznik. Gdy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym, włoski wyraźnie pokazuje relację czasową: równoczesność najczęściej przez imperfetto, wcześniejsze zdarzenie przez trapassato prossimo, a późniejsze przez condizionale passato.

Włoski spójnik podrzędny łączy zdanie główne ze zdaniem, które je objaśnia: podaje czas, przyczynę, cel, warunek albo przeszkodę. Po quando, mentre, perché, siccome, dato che przy stwierdzaniu faktów zwykle występuje indicativo (tryb oznajmujący), natomiast affinché, benché, sebbene, prima che, senza che i a meno che wymagają zazwyczaj congiuntivo (trybu łączącego). Nie wystarczy więc znać polskie tłumaczenie spójnika — trzeba zapamiętać również tryb, którym on steruje.

Włoskie connettivi testuali pokazują czytelnikowi, jak kolejna myśl łączy się z poprzednią: dodają argument (inoltre), wprowadzają kontrast (tuttavia), wskazują skutek (pertanto) albo porządkują wywód (in primo luogo, infine, in conclusione). Nie wystarczy jednak znać ich polskie odpowiedniki — trzeba też dobrać rejestr, właściwe miejsce w zdaniu i interpunkcję.

Włoskie gerundio pozwala skrócić zdanie podrzędne i bez spójnika wyrazić między innymi sposób, przyczynę, warunek lub okoliczność czasową: Sbagliando si impara — „Człowiek uczy się, popełniając błędy”. Gerundio semplice opisuje zwykle czynność równoczesną z czynnością główną, natomiast gerundio composto (avendo/essendo + participio passato) wyraża czynność wcześniejszą: Avendo finito, posso riposarmi — „Skończywszy, mogę odpocząć”. Domyślnie obie czynności mają ten sam podmiot.

Włoski participio presente to imiesłów teraźniejszy, zwykle zakończony na -ante albo -ente. We współczesnym włoskim najczęściej zachowuje się jak przymiotnik lub rzeczownik: acqua corrente „bieżąca woda”, un libro avvincente „wciągająca książka”, un insegnante „nauczyciel”. Nie służy natomiast do budowania czasu teraźniejszego ciągłego — do tego potrzebne jest stare + gerundio, na przykład sto leggendo.

Trapassato prossimo mówi o czynności, która zakończyła się przed innym momentem w przeszłości. Tworzy się go z czasownika posiłkowego avere albo essere w czasie imperfetto oraz imiesłowu przeszłego: avevo mangiato, era partita. Najważniejsze pytanie brzmi więc nie „czy to wydarzyło się dawno?”, lecz „czy to już było zakończone w tamtym momencie?”.

Włoskie chi oznacza „ten, kto” lub „kto”, ciò che i quello che — „to, co”, a il che odnosi się do całej wcześniejszej wypowiedzi: „co; a to”. Cui łączy się z przyimkami, natomiast konstrukcja il cui / la cui / i cui / le cui + rzeczownik wyraża posiadanie: „którego / której / których”.

Passato remoto to włoski czas przeszły prosty, używany przede wszystkim do przedstawiania zakończonych wydarzeń jako zamkniętych i odległych od chwili mówienia. Jest typowy dla opowiadań, powieści, biografii i tekstów historycznych, a w części Włoch występuje również w codziennej mowie. Tworzy się go bez czasownika posiłkowego: nacque, visse, scrisse.

Trapassato remoto przedstawia czynność zakończoną bezpośrednio przed innym wydarzeniem opowiedzianym zwykle w passato remoto: Appena ebbe chiuso la porta, uscì — „Gdy tylko zamknął drzwi, wyszedł”. Tworzy się je z formy passato remoto czasownika avere albo essere oraz participio passato (formy typu finito, visto, arrivato). Ten czas występuje przede wszystkim w literaturze, opowieściach historycznych i podniosłej narracji, prawie zawsze w zdaniu czasowym po wyrażeniach takich jak dopo che, quando, appena i non appena.

Futuro anteriore to czas złożony z przyszłej formy avere lub essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: avrò finito, saranno partiti. Pokazuje, że jedna czynność zakończy się przed innym momentem w przyszłości, albo wyraża przypuszczenie dotyczące przeszłości: Avrà dimenticato — „Pewnie zapomniał”.

Gdy mowa o warunku, który nie został spełniony w przeszłości, włoski stosuje zwykle schemat se + congiuntivo trapassato, a następnie condizionale passato: Se avessi saputo, sarei venuto — „Gdybym wiedział, przyszedłbym”. Pierwsza część przedstawia nierealny warunek, druga — skutek, który również nie nastąpił.

Włoski congiuntivo indipendente to tryb łączący użyty w zdaniu głównym, a nie wymagany przez inne słowo w zdaniu podrzędnym. Wyraża przede wszystkim życzenie (Magari fosse vero!), wezwanie (Che entri!), pełne wahania pytanie (Che sia già tardi?) albo emocjonalny okrzyk (Sapessi che sorpresa!). Dobór czasu pokazuje, czy mówiący odnosi się do teraźniejszości lub przyszłości, czy też żałuje czegoś z przeszłości.

Włoski infinito composto (bezokolicznik złożony) składa się z bezokolicznika avere albo essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: aver mangiato, essere arrivata. Pokazuje zwykle, że dana czynność wydarzyła się wcześniej niż czynność wyrażona czasownikiem w formie osobowej: Dopo aver mangiato, siamo usciti — „Po zjedzeniu wyszliśmy”. Przy essere końcówka imiesłowu dopasowuje się do osoby lub rzeczy, której dotyczy.

W konstrukcji participio passato assoluto włoski imiesłów czasu przeszłego występuje bez czasownika posiłkowego i wraz z własnym podmiotem opisuje czynność zakończoną przed czynnością zdania głównego: Finita la lezione, uscirono — „Gdy lekcja się skończyła, wyszli”. Imiesłów uzgadnia się z rzeczownikiem, którego dotyczy: finito il lavoro, finita la lezione, finiti i lavori, finite le lezioni. Najnaturalniejszy polski odpowiednik to zwykle zdanie z „gdy”, „kiedy”, „po tym jak” lub konstrukcja z „po”.

Dyslokacja polega na wysunięciu składnika przed główną część zdania albo przesunięciu go na jej koniec: Il libro, l’ho letto lub L’ho letto, il libro. W samym zdaniu ten składnik jest zwykle reprezentowany przez krótki zaimek, na przykład lo, la, gli, le, ne albo ci. Konstrukcja służy przede wszystkim do organizowania wypowiedzi na temat i komentarz, a nie tylko do mocnego podkreślania słowa.

Włoskie zdanie rozszczepione wyodrębnia jeden element jako najważniejszą informację: È Marco che ha chiamato („To Marco zadzwonił”) albo È a Roma che voglio andare („To do Rzymu chcę pojechać”). Najczęstszy schemat to odmienione _essere_ + wyróżniony element + _che_ + reszta zdania. Pokrewny schemat Quello che... è... przedstawia najpierw ogólny temat, a dopiero potem jego konkretną treść: Quello che mi serve è tempo („Tym, czego potrzebuję, jest czas”).

We włoskim czas zdania podrzędnego dobiera się według dwóch pytań: kiedy dzieje się ono względem zdania nadrzędnego oraz jakiego trybu wymaga sens wypowiedzi. Przy congiuntivo główna mapa wygląda tak: po czasie teraźniejszym używa się zwykle presente dla równoczesności lub późniejszego zdarzenia, a passato dla uprzedniości; po czasie przeszłym odpowiednio imperfetto oraz trapassato. Przyszłość widzianą z przeszłości często wyraża natomiast condizionale passato: Ha detto che sarebbe tornato — „Powiedział, że wróci”.

Włoski rejestr formalny opiera się nie na jednym „czasie formalnym”, lecz na odpowiednim doborze form grzecznościowych, konstrukcji bezosobowych, słownictwa i organizacji wypowiedzi. Typowe są Lei z czasownikiem w 3. osobie liczby pojedynczej, formuły takie jak Le scrivo per…, a także strona bierna i si bezosobowe. Najlepszy styl formalny jest precyzyjny i uprzejmy, ale nie powinien brzmieć niepotrzebnie urzędowo.

Włoski idiom trzeba rozumieć jako całość, a nie jako sumę znaczeń poszczególnych słów: avere le mani in pasta nie opisuje rąk w cieście, lecz czynny udział w jakiejś sprawie. Czasownik zwykle odmienia się normalnie, ale przyimki, rodzajniki, zaimki i pozostałe składniki wyrażenia są często stałe. Na poziomie C1 liczy się nie tylko znajomość znaczenia, lecz także wyczucie sytuacji, tonu i tego, czy dany idiom brzmi naturalnie w konkretnym zdaniu.

W czasownikach takich jak farcela, andarsene czy prendersela krótkie zaimki są częścią całego wyrażenia i nadają mu nowe znaczenie. Odmieniamy czasownik, a zaimki zmieniają formę zależnie od osoby: me ne vado, te ne vai, se ne va. Najlepiej uczyć się każdej konstrukcji jako całości, a nie próbować tłumaczyć osobno ci, ne i la.

Gdy z perspektywy minionej chwili mówimy o wydarzeniu, które miało dopiero nastąpić, włoski zwykle używa condizionale passato: Disse che sarebbe tornato — „Powiedział, że wróci”. Forma wygląda jak złożony tryb warunkowy, ale nie musi oznaczać warunku ani wydarzenia nierzeczywistego. O tym, że chodzi o przyszłość w przeszłości, decydują punkt widzenia i kontekst.

Włoska proza literacka i starsze teksty używają form rzadkich w codziennej rozmowie: egli zamiast lui, ove zamiast dove lub se, v’è zamiast c’è, alcuno zamiast qualcuno, a także nieregularnych form passato remoto. Formy skrócone, takie jak dir, far i andar, brzmią podniośle tylko w niektórych kontekstach — wiele z nich pozostaje zupełnie zwyczajnych we współczesnym włoskim. Na poziomie C2 najważniejsze jest rozpoznanie rejestru i sensu formy, a nie ozdabianie nimi każdej wypowiedzi.

Włoski anacoluto (anakolut) powstaje, gdy wypowiedź zaczyna się według jednego planu składniowego, a potem przechodzi w inną konstrukcję. Często najpierw pojawia się luźno postawiony temat, a dopiero potem właściwy komentarz: Quell'uomo, non mi fido di lui — „Ten człowiek — nie ufam mu”. Jest to naturalne w spontanicznej rozmowie, natomiast w starannym tekście zwykle ma wyraźny cel stylistyczny.

Włoski zmienia zwykły szyk zdania po to, by wskazać temat wypowiedzi, przeciwstawić jeden element innemu albo przekazać najważniejszą nową informację. W zdaniu Il libro, l'ho già letto („Książkę już przeczytałem”) dopełnienie zostaje wysunięte na początek i podjęte zaimkiem lo. Nie jest to swobodne przestawianie słów: o wyborze konstrukcji decydują kontekst, intonacja, zaimki nieakcentowane i rejestr.

Dobry włoski periodo complesso nie jest po prostu bardzo długim zdaniem. To uporządkowana konstrukcja, w której wiadomo, które zdanie jest główne, które człony są mu podporządkowane, jakie relacje logiczne je łączą oraz czy opisywane zdarzenia są równoczesne, wcześniejsze czy późniejsze. Najpierw należy zbudować szkielet wypowiedzi, a dopiero potem dodawać zdania podrzędne, wtrącenia i konstrukcje bezosobowe.

Włoskie formy nieosobowe — infinito (bezokolicznik, czyli forma typu „pisać”), gerundio (gerundium, forma typu „pisząc”) i participio (imiesłów, forma typu „napisany”) — pozwalają zastąpić całe zdanie podrzędne krótszą konstrukcją. Trzeba przy tym jasno ustalić, kto wykonuje czynność, oraz zachować relację czasową: uscendo oznacza zwykle równoczesność, a essendo uscito lub dopo essere uscito — wcześniejszą czynność. Konstrukcje takie jak ciò premesso i stante la situazione są typowe przede wszystkim dla starannego stylu pisanego.

Włoskie czasowniki i tryby modalne nie tylko mówią, czy coś jest możliwe albo konieczne. Pokazują też źródło możliwości (so farlo — mam tę umiejętność; posso farlo — pozwalają mi na to okoliczności), rodzaj konieczności (deve partire — musi wyjechać; deve essere partito — zapewne wyjechał) oraz stosunek mówiącego do treści: uprzejmość, ostrożność, dystans lub niepewność. O właściwej interpretacji decydują konstrukcja, czas, kontekst i rejestr.

Potoczny włoski nie jest po prostu „gorszą” wersją języka standardowego. W swobodnej rozmowie Włosi organizują wypowiedź za pomocą słów takich jak cioè, tipo i praticamente, powtarzają wyrazy dla nacisku, skracają niektóre formy oraz budują zdania etapami. Na poziomie C2 ważna jest przede wszystkim umiejętność rozpoznania funkcji tych środków i dobrania ich do rozmówcy, regionu oraz sytuacji.

Język włoski nie brzmi i nie działa identycznie w całym kraju. Włosi posługują się wspólnym standardem, lecz w mowie często zdradzają pochodzenie doborem czasu przeszłego, słownictwem, wymową albo konstrukcją zdania. Na poziomie C2 najważniejsza jest umiejętność rozpoznania takich cech i dopasowania własnego języka do sytuacji — nie naśladowanie każdej lokalnej formy.

Włoski język urzędowy, czyli italiano burocratico, często ukrywa wykonawcę czynności, zastępuje czasowniki rzeczownikami i korzysta z utrwalonych formuł: si comunica che, ai sensi di, con la presente. Trzeba przede wszystkim umieć rozpoznać, kto ma co zrobić, w jakim terminie i na jakiej podstawie, nawet gdy informacja ta została opakowana w stronę bierną, nominalizację lub długie omówienie.

Na poziomie zaawansowanym cudze słowa i myśli nie zawsze wprowadza się za pomocą ha detto che…. Włoski może płynnie łączyć głos narratora z perspektywą postaci w discorso indiretto libero, ożywiać przeszłe zdarzenia za pomocą czasu teraźniejszego oraz traktować wyraz jako przedmiot wypowiedzi: “Casa” è un sostantivo. O właściwej interpretacji decydują nie tylko czasy, lecz także punkt widzenia, rejestr, interpunkcja i kontekst.