Zaawansowane formy nieosobowe w języku włoskim

W skrócie

Włoskie formy nieosobowe — infinito (bezokolicznik, czyli forma typu „pisać”), gerundio (gerundium, forma typu „pisząc”) i participio (imiesłów, forma typu „napisany”) — pozwalają zastąpić całe zdanie podrzędne krótszą konstrukcją. Trzeba przy tym jasno ustalić, kto wykonuje czynność, oraz zachować relację czasową: uscendo oznacza zwykle równoczesność, a essendo uscito lub dopo essere uscito — wcześniejszą czynność. Konstrukcje takie jak ciò premesso i stante la situazione są typowe przede wszystkim dla starannego stylu pisanego.

Przegląd

Forma nieosobowa czasownika nie wskazuje bezpośrednio osoby gramatycznej: samo scrivere, scrivendo czy scritto nie mówi jeszcze „ja”, „ty” ani „oni”. Wykonawcę czynności rozpoznaje się z kontekstu. Dzięki temu po włosku można skondensować informację, która w pełnej wersji wymagałaby spójnika i czasownika osobowego, na przykład Quando ha finito il lavoro, Marta è uscita → Finito il lavoro, Marta è uscita.

Na poziomie C2 nie chodzi już o samo rozpoznanie bezokolicznika lub gerundium. Ważne są: kontrola podmiotu (ustalenie, do kogo odnosi się niewyrażony wykonawca), następstwo czynności, zgoda imiesłowu z rzeczownikiem oraz rejestr. Rejestr to odmiana języka dobrana do sytuacji — inna w rozmowie, inna w raporcie czy umowie.

Dla osoby polskojęzycznej część tych konstrukcji jest intuicyjna. Polski imiesłowowy równoważnik zdania również zwykle wymaga tego samego wykonawcy w obu częściach: „Wychodząc z domu, zauważyłam…” odpowiada włoskiemu Uscendo di casa, ho notato…. Różnica staje się wyraźniejsza przy nominalizacji: polski częściej tworzy rzeczownik odczasownikowy (nazwę czynności), na przykład „pisanie”, natomiast włoski może użyć bezokolicznika bez zmiany jego budowy: scrivere albo lo scrivere.

Jak to działa

Trzy formy i ich główne zadania

Forma włoska	Najbliższa funkcja po polsku	Typowa rola
infinito: scrivere, aver scritto	bezokolicznik; niekiedy rzeczownik odczasownikowy	nazwanie czynności, dopełnienie czasownika, skrócenie zdania
gerundio: scrivendo, avendo scritto	imiesłów przysłówkowy	sposób, przyczyna, warunek, czynność równoczesna lub wcześniejsza
participio: scritto, scrivente	imiesłów przymiotnikowy	opis rzeczownika, skrócona konstrukcja bierna lub absolutna

Forma prosta zwykle przedstawia czynność równoczesną z czynnością główną albo ujmuje ją bez wskazania konkretnego czasu. Forma złożona, z avere lub essere, sygnalizuje wcześniejszość.

Konstrukcja	Znaczenie	Relacja czasowa
prima di partire	przed wyjazdem / zanim się wyjedzie	czynność późniejsza niż punkt odniesienia
dopo aver deciso	po podjęciu decyzji	czynność wcześniejsza
lavorando	pracując	zwykle równoczesność
avendo terminato	skończywszy / ponieważ wcześniej skończono	wcześniejszość
conclusa la riunione	po zakończeniu zebrania	wcześniejszość wynikająca z kontekstu

Bezokolicznik jako składnik zdania i jako nazwa czynności

Bezokolicznik może zachowywać się jak czasownik: przyjmuje dopełnienie, czyli element odpowiadający na pytanie „kogo? co?”, i może być określany przez przysłówek:

• Leggere attentamente il contratto è indispensabile. — Uważne przeczytanie umowy jest niezbędne.
• Non rispondere subito è stata una scelta prudente. — To, że nie odpowiedziano od razu, było rozsądną decyzją.

Może też zostać urzeczownikowiony, czyli użyty jak rzeczownik. Rodzajnik il lub lo uwydatnia wtedy czynność jako pojęcie, praktykę albo styl działania:

• Lo scrivere bene richiede pratica. — Dobre pisanie wymaga ćwiczeń.
• Il continuo rimandare non risolve nulla. — Ciągłe odkładanie niczego nie rozwiązuje.

Takie urzeczownikowienie nie odbiera bezokolicznikowi wszystkich właściwości czasownika: w lo scrivere bene słowo bene nadal jest przysłówkiem i określa sposób pisania. Polski zwykle wybiera tu rzeczownik „pisanie”, a nie bezokolicznik „pisać”. Dlatego dosłowne kopiowanie polskiego modelu może prowadzić do nienaturalnych włoskich rzeczowników tam, gdzie wystarczy il sapere, il vivere czy il divenire.

Bezokolicznik często skraca zdanie wtedy, gdy jego niewyrażony podmiot jest taki sam jak podmiot zdania głównego:

• Prima di firmare, ho riletto tutto. — Zanim podpisałem lub podpisałam, przeczytałem lub przeczytałam wszystko ponownie.
• Spero di concludere oggi. — Mam nadzieję zakończyć dzisiaj.

Jeżeli wykonawcy są różni, najbezpieczniejsza jest pełna konstrukcja z czasownikiem osobowym: Prima che i clienti firmassero, l’avvocata ha chiarito ogni clausola. W wersji Prima di firmare, l’avvocata ha chiarito… odbiorca naturalnie uznałby, że podpisuje adwokatka, a nie klienci.

Bezokolicznik złożony składa się z aver(e) albo essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: aver concluso, essere partito. Przy essere imiesłów uzgadnia się z wykonawcą pod względem rodzaju i liczby: dopo essere arrivata, senza essere stati informati.

Gerundium: sposób, przyczyna, warunek i czas

Gerundium proste powstaje najczęściej przez końcówki -ando oraz -endo: parlando, leggendo, dormendo. Samo nie wyraża konkretnego czasu. Jego wartość wynika z relacji wobec czasownika głównego:

• Camminando, discutevano del progetto. — Rozmawiali o projekcie, idąc.
• Usando questo metodo, ridurrai gli errori. — Stosując tę metodę, ograniczysz błędy.

Drugi przykład można rozumieć warunkowo: „jeśli zastosujesz tę metodę”. Gerundium bywa także przyczynowe: Non conoscendo l’indirizzo, ho telefonato — „Ponieważ nie znałem lub nie znałam adresu, zadzwoniłem lub zadzwoniłam”. To właśnie kontekst, a nie osobna końcówka, rozstrzyga między znaczeniem czasowym, przyczynowym, warunkowym i sposobowym.

Gerundium złożone, avendo albo essendo + imiesłów czasu przeszłego, przedstawia czynność wcześniejszą:

• Avendo già letto gli atti, poté rispondere subito. — Ponieważ wcześniej przeczytał dokumenty, mógł od razu odpowiedzieć.
• Essendo rientrate tardi, decisero di non uscire più. — Ponieważ wróciły późno, postanowiły już nie wychodzić.

W drugim zdaniu rientrate zgadza się z niewyrażonym żeńskim podmiotem liczby mnogiej. Z avere imiesłów zazwyczaj pozostaje nieodmieniony, z zastrzeżeniem zwykłych zasad dotyczących zaimków dopełnienia.

Domyślnie wykonawca gerundium jest taki sam jak podmiot czasownika osobowego. Konstrukcja absolutna, czyli mająca własny jawny podmiot, jest jednak możliwa, zwłaszcza w stylu pisanym:

• Essendo il termine ormai scaduto, la domanda non fu accolta. — Ponieważ termin już upłynął, wniosku nie przyjęto.
• Avendo Marta rinunciato all’incarico, fu nominato Paolo. — Ponieważ Marta zrezygnowała z funkcji, powołano Paola.

Jawny podmiot stoi tu zwykle po formie gerundium. Taka konstrukcja jest poprawna, lecz cięższa od zwykłego zdania z poiché, dato che albo siccome.

Imiesłów i konstrukcja absolutna

Imiesłów czasu przeszłego może skracać zdanie względne, czyli zdanie opisujące rzeczownik:

• le domande presentate entro maggio = le domande che sono state presentate entro maggio — wnioski złożone do maja;
• i dati raccolti durante l’indagine = i dati che sono stati raccolti durante l’indagine — dane zebrane podczas badania.

W tej funkcji imiesłów uzgadnia się z określanym rzeczownikiem: documento allegato, lettera allegata, documenti allegati, lettere allegate.

W konstrukcji imiesłowowej absolutnej imiesłów i jego własny podmiot tworzą odrębny człon zdania. Często odpowiada on polskiemu „po…”, „gdy…” albo pełnemu zdaniu podrzędnemu:

• Terminata la seduta, i partecipanti lasciarono la sala. — Po zakończeniu posiedzenia uczestnicy opuścili salę.
• Escluso ogni dubbio, possiamo procedere. — Gdy wykluczono wszelkie wątpliwości, możemy działać dalej.

Imiesłów zgadza się z rzeczownikiem należącym do konstrukcji: terminata la seduta, ale terminati i lavori. Typowy szyk to imiesłów + rzeczownik, choć istnieją również utrwalone warianty. Przecinek pomaga czytelnikowi oddzielić konstrukcję od zdania głównego.

Imiesłów czasu teraźniejszego zakończony na -ante lub -ente rzadziej działa dziś jak pełnoprawny czasownik. Najczęściej stał się przymiotnikiem albo rzeczownikiem: una questione riguardante il bilancio, i partecipanti. Formy takie jak stante zachowały się w języku urzędowym i prawniczym: Stante la situazione attuale, il termine sarà prorogato — „Ze względu na obecną sytuację termin zostanie przedłużony”. W zwykłej rozmowie naturalniejsze będzie vista la situazione albo dato che la situazione….

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Objaśnienie
Lo scrivere bene richiede pratica.	Dobre pisanie wymaga ćwiczeń.	Bezokolicznik z rodzajnikiem nazywa czynność.
Viaggiare da soli insegna a prendere decisioni.	Samodzielne podróżowanie uczy podejmowania decyzji.	Bezokolicznik bez rodzajnika pełni funkcję podmiotu.
Prima di intervenire, vorrei ascoltare entrambe le parti.	Zanim zabiorę głos, chciałbym lub chciałabym wysłuchać obu stron.	Ten sam niewyrażony wykonawca obu czynności.
Si scusò per non aver risposto prima.	Przeprosił za to, że wcześniej nie odpowiedział.	Bezokolicznik złożony wyraża wcześniejszość.
Senza essere stati avvertiti, non potevamo prepararci.	Nie zostaliśmy uprzedzeni, więc nie mogliśmy się przygotować.	Z essere imiesłów zgadza się z wykonawcami.
Valutando i costi nel loro complesso, possiamo ritenere sostenibile la proposta.	Oceniając wszystkie koszty łącznie, możemy uznać propozycję za wykonalną.	Niewyrażone noi jest wykonawcą obu czynności.
Non avendo ricevuto risposta, abbiamo inviato un sollecito.	Ponieważ nie otrzymaliśmy odpowiedzi, wysłaliśmy ponaglenie.	Gerundium złożone podaje wcześniejszą przyczynę.
Essendo cambiati i requisiti, occorre aggiornare il modulo.	Ponieważ wymagania się zmieniły, trzeba zaktualizować formularz.	Konstrukcja absolutna z własnym podmiotem i requisiti.
Conclusa la trattativa, le parti firmarono l’accordo.	Po zakończeniu negocjacji strony podpisały umowę.	Imiesłów absolutny; conclusa zgadza się z trattativa.
Ciò premesso, passiamo al punto successivo.	Po tych uwagach przejdźmy do następnego punktu.	Utrwalona formuła porządkująca formalny wywód.
Stante la situazione attuale, ogni previsione sarebbe prematura.	Ze względu na obecną sytuację wszelkie prognozy byłyby przedwczesne.	Styl urzędowy lub prawniczy.
Escluso ogni dubbio, procediamo.	Skoro wykluczono wszelkie wątpliwości, działajmy dalej.	Skrócona konstrukcja absolutna.
Fatte salve le eccezioni previste dalla legge, il divieto resta valido.	Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych prawem zakaz pozostaje w mocy.	Utrwalona formuła prawna; widoczna zgoda liczby i rodzaju.
Pur riconoscendo i progressi compiuti, il rapporto segnala alcune criticità.	Mimo że uznaje poczynione postępy, raport wskazuje kilka problemów.	Pur nadaje gerundium znaczenie przyzwalające: „mimo że”.

Typowe błędy

1. Gerundium z przypadkowym wykonawcą

• Błędnie: Camminando verso casa, la pioggia ha cominciato a cadere.
• Poprawnie: Mentre camminavo verso casa, ha cominciato a piovere.
• Dlaczego: w błędnej wersji gramatycznym podmiotem zdania głównego jest la pioggia, więc wychodzi na to, że to deszcz szedł do domu. Jeśli wykonawcy nie są ci sami, warto użyć pełnego zdania.

2. Forma prosta zamiast złożonej

• Myląco: Firmando il contratto, ne ricevette una copia.
• Precyzyjniej: Dopo aver firmato il contratto, ne ricevette una copia.
• Dlaczego: pierwsza wersja sugeruje równoczesność. Jeśli kopię otrzymano dopiero po podpisaniu, dopo aver firmato jasno wskazuje kolejność.

3. Brak zgody po essere

• Błędnie: Dopo essere arrivato, le delegate iniziarono la riunione.
• Poprawnie: Dopo essere arrivate, le delegate iniziarono la riunione.
• Dlaczego: imiesłów w bezokoliczniku złożonym z essere zgadza się z wykonawcą: le delegate to rodzaj żeński, liczba mnoga.

4. Brak zgody w konstrukcji imiesłowowej

• Błędnie: Concluso la riunione, uscimmo.
• Poprawnie: Conclusa la riunione, uscimmo.
• Dlaczego: riunione jest rzeczownikiem rodzaju żeńskiego, dlatego potrzebna jest forma conclusa.

5. Nadmiar stylu urzędowego

• Nienaturalnie w rozmowie: Stante la mia stanchezza, rincaso.
• Naturalnie: Dato che sono stanco, torno a casa.
• Dlaczego: stante oraz podobne formuły pasują do dokumentu, opinii prawnej lub bardzo formalnej wypowiedzi. W codziennej rozmowie brzmią pompatycznie.

6. Bezokolicznik przy dwóch różnych podmiotach

• Myląco: Prima di consegnare i documenti, l’impiegata li ha controllati.
• Jeśli dokumenty składa klient: Prima che il cliente consegnasse i documenti, l’impiegata li ha controllati.
• Dlaczego: bez dodatkowego kontekstu pierwsze zdanie przypisuje obie czynności urzędniczce.

Uwagi o użyciu

Formy skrócone zwiększają gęstość informacji. Są częste w regulaminach, orzeczeniach, sprawozdaniach, tekstach naukowych i starannie redagowanej publicystyce. Konstrukcje considerato che, visto che i pełne zdania z poiché bywają jednak czytelniejsze niż długi ciąg gerundiów lub imiesłowów. Zaawansowany styl nie polega na maksymalnym skracaniu, lecz na wyborze formy, która nie zaciera wykonawcy ani kolejności zdarzeń.

W mowie często spotyka się proste dopo aver…, prima di… i gerundium sposobu. Formuły ciò premesso, fatte salve…, stante… czy fermo restando… należą głównie do rejestru formalnego. Fermo restando znaczy „przy zachowaniu”, „bez naruszania” albo „niezależnie od tego”: Fermo restando il diritto al rimborso…. Gdy rzeczownik jest żeński lub mnogi, pierwszy człon może się z nim zgadzać: ferme restando le condizioni già concordate.

Polskie tłumaczenie nie musi zachowywać tej samej części mowy. Włoskie avendo verificato i dati można oddać jako „sprawdziwszy dane”, „po sprawdzeniu danych” albo „ponieważ sprawdzono dane”. Najlepszy wariant zależy od sensu i stylu. Mechaniczne tłumaczenie każdego gerundio polskim imiesłowem często daje ciężkie zdania.

Zastosowania wykraczające poza podstawy

Zaimki i przeczenie

Nieakcentowane zaimki, takie jak lo, la, ne, si, łączą się z bezokolicznikiem i gerundium:

• prima di leggerlo — przed przeczytaniem go;
• non avendola trovata — ponieważ jej nie znaleziono;
• dopo essersene accorto — po zorientowaniu się w tym.

W formach złożonych zaimek dołącza do czasownika posiłkowego: avendolo letto, nie zaś do końcowego imiesłowu. Może też wpływać na zgodę imiesłowu zgodnie z ogólnymi zasadami: non avendola trovata.

Utrwalone formuły a żywa składnia

Nie każdą formalną konstrukcję warto analizować od zera podczas czytania. Całości takie jak ciò detto („powiedziawszy to”), ciò premesso („poczyniwszy te zastrzeżenia”), tutto considerato („wszystko rozważywszy”) i fatte salve le eccezioni („z zastrzeżeniem wyjątków”) działają jak gotowe elementy organizujące tekst. Trzeba jednak nadal rozpoznawać zgodę: fatta salva l’eccezione wobec fatte salve le eccezioni.

Granica między czasownikiem, przymiotnikiem i rzeczownikiem

Niektóre dawne imiesłowy usamodzielniły się jako zwykłe rzeczowniki lub przymiotniki. I partecipanti oznacza „uczestnicy”, a una misura urgente — „pilny środek”. Z kolei riguardante nadal łatwo wprowadza określenie: una norma riguardante la sicurezza. O tym, czy forma jest żywym skróceniem zdania, czy już osobnym wyrazem, decydują jej współczesne użycie i kontekst.

Podobnie urzeczownikowiony bezokolicznik może nabrać znaczenia abstrakcyjnego lub stylistycznego: il sapere to „wiedza”, il vivere civile — „życie społeczne”, il divenire — „stawanie się, rozwój”. Takie formy są częstsze w eseistyce i filozofii niż w codziennej rozmowie.

Efekt retoryczny

Konstrukcja umieszczona na początku zdania tworzy ramę dla całej dalszej informacji. Esaminati i risultati, possiamo formulare due ipotesi najpierw zamyka etap analizy, a dopiero potem wprowadza wniosek. Ten szyk sprzyja logicznej organizacji wywodu. Jeżeli jednak między formą nieosobową a jej wykonawcą pojawia się zbyt duży dystans, czytelnik musi zgadywać sens; wtedy pełne zdanie jest lepsze.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Rozwijaj i skracaj pary zdań. Przekształć Dopo che abbiamo esaminato i dati… w Dopo aver esaminato i dati…, a następnie wróć do pełnej wersji. Za każdym razem zaznacz wykonawcę i kolejność czynności.
2. Oznaczaj trzy elementy różnymi kolorami: formę nieosobową, jej logiczny podmiot i czasownik główny. To szybko ujawnia „wiszące” gerundium, którego wykonawca nie pasuje do zdania głównego.
3. Zbieraj przykłady według rejestru. Osobno zapisuj neutralne prima di, dopo aver, a osobno formuły z dokumentów: ciò premesso, fatte salve, fermo restando. Twórz własne zdania tylko po sprawdzeniu, w jakich tekstach dana formuła rzeczywiście występuje.

Powiązane zagadnienia

• Wymagana podstawa: Bezokolicznik złożony — wyjaśnia budowę aver fatto i essere partito, wcześniejszość czynności oraz zgodę imiesłowu z essere.