Zaawansowane zaimki względne po włosku

W skrócie

Włoskie chi oznacza „ten, kto” lub „kto”, ciò che i quello che — „to, co”, a il che odnosi się do całej wcześniejszej wypowiedzi: „co; a to”. Cui łączy się z przyimkami, natomiast konstrukcja il cui / la cui / i cui / le cui + rzeczownik wyraża posiadanie: „którego / której / których”.

Omówienie

Zdanie względne (czyli część zdania opisująca osobę, rzecz albo wcześniejszą sytuację) najczęściej wprowadza się po włosku za pomocą che lub cui. Na poziomie B2 potrzebne są jednak także konstrukcje, które nie mają podanego wprost poprzednika — słowa, do którego odnosi się zaimek — albo komentują nie jeden rzeczownik, lecz całe zdarzenie.

Właśnie do tego służą chi, ciò che, quello che i il che. Osobną ważną grupę tworzą połączenia z cui, zwłaszcza dzierżawcze il cui, la cui, i cui, le cui. Pozwalają one zwięźle powiedzieć na przykład „osoba, której ufam”, „to, co powiedziałeś”, „spóźnił się, co mnie zdziwiło” czy „kobieta, której syna znam”.

Dla osoby polskojęzycznej główna trudność nie polega na zrozumieniu sensu, lecz na wyborze właściwego włoskiego wzorca. Polskie co może odpowiadać zarówno che, ciò che, jak i il che, a polskie formy „którego”, „której” i „których” nie pokazują od razu, z którym rzeczownikiem ma się zgadzać włoski rodzajnik. Dlatego warto uczyć się całych konstrukcji, a nie pojedynczych odpowiedników.

Jak to działa

Chi: „ten, kto”, „każdy, kto”

Chi łączy w sobie znaczenie osoby i zaimka względnego. Nie potrzebuje wyraźnego poprzednika:

• Chi cerca trova. — Kto szuka, znajduje.
• Aiuto chi ne ha bisogno. — Pomagam temu, kto tego potrzebuje.

W zależności od kontekstu chi można rozwinąć jako colui che, colei che albo coloro che („ten, kto”, „ta, która”, „ci, którzy”). Odnosi się wyłącznie do osób lub do osób ujętych ogólnie. Nie zastępuje zwykłego che po wymienionym rzeczowniku.

W zdaniach ogólnych czasownik występuje zwykle w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Chi vuole può restare. Nawet jeśli polski przekład brzmi „wszyscy, którzy chcą”, włoska konstrukcja z chi pozostaje formalnie pojedyncza. Gdy trzeba wyraźnie zaznaczyć liczbę mnogą lub konkretną grupę, naturalniejsze bywa quelli che albo coloro che.

Nie należy mylić względnego chi z pytającym chi?: w zdaniu Chi viene? oznacza ono „Kto przychodzi?”, natomiast w Chi viene per primo apre la porta — „Ten, kto przyjdzie pierwszy, otwiera drzwi”.

Ciò che i quello che: „to, co”

Obie konstrukcje mogą wprowadzać treść, fakt lub rzecz, której wcześniej nie nazwano:

• Ciò che conta è il risultato. — Liczy się to, co jest wynikiem / Najważniejszy jest wynik.
• Quello che dici è vero. — To, co mówisz, jest prawdą.

Ciò che jest nieodmienne i neutralne znaczeniowo. Odnosi się do czegoś abstrakcyjnego: treści wypowiedzi, wydarzenia, tego, co ktoś zrobił lub czego potrzebuje. Często brzmi nieco staranniej i częściej pojawia się w piśmie.

Quello che jest bardzo częste także w mowie. Gdy oznacza ogólne „to, co”, zwykle ma formę rodzaju męskiego liczby pojedynczej. Może jednak również wskazywać wybraną osobę lub rzecz z rozpoznawalnej grupy. Wtedy quello odmienia się:

Forma	Typowe znaczenie	Przykład sensu
quello che	to, co; ten, który	element rodzaju męskiego
quella che	ta, która	osoba lub rzecz rodzaju żeńskiego
quelli che	ci, którzy; te, które	grupa rodzaju męskiego lub mieszana
quelle che	te, które	grupa rodzaju żeńskiego

W zdaniu Prendo quello che è sul tavolo forma może znaczyć ogólnie „Biorę to, co jest na stole”. Natomiast Tra le due borse prendo quella che costa meno znaczy „Z tych dwóch toreb biorę tę, która kosztuje mniej” — żeńskie quella odpowiada tu rzeczownikowi borsa.

Il che: komentarz do całej wcześniejszej treści

Il che nie zastępuje pojedynczego rzeczownika. Jego poprzednikiem jest całe wcześniejsze zdanie lub opisane zdarzenie:

• È arrivato tardi, il che mi ha sorpreso. — Przyjechał późno, co mnie zdziwiło.

W polszczyźnie używamy tu zwykle samego „co”, czasem „a to” lub „co z kolei”. Po włosku stała forma brzmi il che. Zwykle oddziela się ją przecinkiem, ponieważ dopowiada ocenę, skutek albo komentarz do wcześniejszej informacji. Konstrukcja jest częsta przede wszystkim w starannej wypowiedzi i piśmie. W swobodnej rozmowie można też usłyszeć dwa osobne zdania, na przykład È arrivato tardi. Questo mi ha sorpreso.

Cui po przyimku

Cui jest nieodmienne: nie zmienia formy ze względu na rodzaj ani liczbę. Używa się go najczęściej po przyimku, gdy osoba lub rzecz pełni w zdaniu rolę wymagającą właśnie tego przyimka:

Konstrukcja	Znaczenie	Typowe połączenie
a cui	któremu, której, którym	scrivere a, dare a
di cui	o którym; którego	parlare di, relacja posiadania lub przynależności
con cui	z którym	lavorare con
per cui	dla którego; przez co; z którego powodu	cel, przyczyna lub skutek
in cui	w którym; kiedy	miejsce, okres, sytuacja
su cui	na którym; o którym	podstawa albo temat

Polski przypadek — czyli forma taka jak „któremu” czy „którego” — często sam sygnalizuje relację. Włoski wymaga natomiast jawnego przyimka wynikającego ze znaczenia lub z użytego czasownika: la persona a cui ho scritto, bo mówi się scrivere a qualcuno; il problema di cui parliamo, bo mówi się parlare di qualcosa.

Cui nie jest zwykle podmiotem (wykonawcą czynności) ani dopełnieniem bliższym (osobą lub rzeczą, na którą czynność przechodzi bez przyimka). W tych rolach używa się che: la donna che parla, il film che guardo.

Il cui, la cui, i cui, le cui: „którego, której, których”

W konstrukcji dzierżawczej cui stoi między rodzajnikiem a rzeczownikiem:

osoba lub rzecz + rodzajnik + cui + posiadany rzeczownik

• la donna il cui figlio conosco — kobieta, której syna znam
• la città le cui strade sono strette — miasto, którego ulice są wąskie

Najważniejsza zasada: rodzajnik przed cui uzgadnia się, czyli dopasowuje rodzaj i liczbę, z posiadanym rzeczownikiem, a nie z właścicielem.

Posiadany rzeczownik	Konstrukcja	Przykład
rodzaj męski, liczba pojedyncza	il cui	la scrittrice il cui romanzo
rodzaj żeński, liczba pojedyncza	la cui	l'uomo la cui sorella
rodzaj męski, liczba mnoga	i cui	la coppia i cui figli
rodzaj żeński, liczba mnoga	le cui	il paese le cui tradizioni

Jeżeli relacja całego wyrażenia wymaga dodatkowego przyimka, przyimek łączy się z rodzajnikiem przed cui: nella cui casa („w którego domu”), sul cui tetto („na którego dachu”), dal cui ufficio („z którego biura”). Nadal to rzeczownik po cui decyduje o formie rodzajnika.

Często można wyrazić podobną treść za pomocą di cui, ale składnia jest wtedy inna: un autore di cui ho letto molti romanzi — „autor, którego wiele powieści przeczytałem / autor, którego powieści czytałem”. Konstrukcja z rodzajnikiem jest bardziej zwarta: un autore i cui romanzi sono tradotti in polacco.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Chi cerca trova.	Kto szuka, znajduje.	Ogólne „ten, kto”.
Chi ha finito può uscire.	Kto skończył, może wyjść.	Z chi czasownik ma liczbę pojedynczą.
Inviterò chi mi ha aiutato.	Zaproszę tego, kto mi pomógł.	Brak osobno wyrażonego poprzednika.
Ciò che conta è essere sinceri.	Liczy się to, żeby być szczerym.	Odniesienie do abstrakcyjnej treści.
Non capisco ciò che vuoi dire.	Nie rozumiem tego, co chcesz powiedzieć.	Staranna, neutralna konstrukcja.
Quello che dici è vero.	To, co mówisz, jest prawdą.	Częste również w mowie.
Tra queste sedie scelgo quella che è più comoda.	Spośród tych krzeseł wybieram to, które jest wygodniejsze.	Quella odnosi się do żeńskiego sedia.
Quelli che hanno prenotato possono entrare.	Ci, którzy zarezerwowali, mogą wejść.	Wyraźna grupa w liczbie mnogiej.
Ha cambiato idea, il che ha complicato tutto.	Zmienił zdanie, co wszystko skomplikowało.	Il che komentuje całe wcześniejsze zdanie.
Nessuno mi ha avvertito, il che trovo strano.	Nikt mnie nie uprzedził, co uważam za dziwne.	Ocena całej sytuacji.
Conosco la donna il cui figlio lavora qui.	Znam kobietę, której syn tu pracuje.	Il zgadza się z figlio.
È un paese le cui tradizioni sono ancora vive.	To kraj, którego tradycje są nadal żywe.	Le zgadza się z tradizioni.
Questo è l'amico a cui ho prestato la macchina.	To przyjaciel, któremu pożyczyłem samochód.	Prestare qualcosa a qualcuno wymaga a.
Non ricordo il motivo per cui se n'è andata.	Nie pamiętam powodu, dla którego odeszła.	Utrwalone połączenie il motivo per cui.
Abbiamo visitato un'azienda nella cui sede lavorano cento persone.	Odwiedziliśmy firmę, w której siedzibie pracuje sto osób.	Przyimek in łączy się z la: nella cui sede.

Częste błędy

Używanie chi po podanym rzeczowniku

• Niepoprawnie: La persona chi mi ha chiamato era gentile.
• Poprawnie: La persona che mi ha chiamato era gentile.
• Dlaczego: Chi zawiera już znaczenie „osoba, która”. Po wyraźnym poprzedniku la persona potrzebne jest zwykłe che.

Mylenie ciò che z il che

• Niepoprawnie: È arrivato tardi, ciò che mi ha sorpreso.
• Poprawnie: È arrivato tardi, il che mi ha sorpreso.
• Dlaczego: komentarz dotyczy całego faktu, że ktoś się spóźnił. Ciò che wprowadza raczej samodzielne „to, co”, na przykład Ciò che mi ha sorpreso è il ritardo.

Dobieranie rodzajnika do właściciela

• Niepoprawnie: La donna la cui figlio conosco.
• Poprawnie: La donna il cui figlio conosco.
• Dlaczego: rodzajnik zgadza się z posiadanym rzeczownikiem figlio, nie z donna.

Dodawanie di przed dzierżawczym cui

• Niepoprawnie: Lo scrittore di cui il romanzo ha vinto.
• Poprawnie: Lo scrittore il cui romanzo ha vinto.
• Dlaczego: w zwartym wzorcu dzierżawczym rodzajnik stoi bezpośrednio przed cui. Można natomiast przebudować zdanie: Lo scrittore di cui ho letto il romanzo.

Pomijanie przyimka wymaganego przez czasownik

• Niepoprawnie: La collega cui lavoro è molto precisa.
• Poprawnie: La collega con cui lavoro è molto precisa.
• Dlaczego: mówi się lavorare con qualcuno, dlatego przed cui musi znaleźć się con.

Używanie cui jako zwykłego dopełnienia bliższego

• Niepoprawnie: Il film cui guardo è italiano.
• Poprawnie: Il film che guardo è italiano.
• Dlaczego: guardare qualcosa nie wymaga przyimka. W takiej roli standardowo używa się che.

Uwagi o użyciu

Quello che jest na ogół bardziej rozmowne niż ciò che, lecz oba warianty są poprawne i bardzo częste. W oficjalnym tekście ciò che bywa wybierane dla zwięzłości i neutralności. Nie oznacza to jednak, że quello che jest niedbałe — pojawia się również w starannej włoszczyźnie.

Il che ma charakter dopowiedzenia. Przecinek pomaga pokazać, że wyrażenie nie opisuje ostatniego rzeczownika, tylko podsumowuje poprzedni fakt. W wypowiedzi ustnej podobną funkcję często pełni e questo lub osobne zdanie z questo.

Konstrukcje il cui / la cui / i cui / le cui są naturalne, ale częstsze w piśmie, wiadomościach, opisie biograficznym i języku formalnym niż w spontanicznej rozmowie. W mowie Włosi nierzadko dzielą informację na dwa zdania albo używają di cui. Warto jednak swobodnie rozpoznawać wzorzec z cui, ponieważ jest bardzo użyteczny w artykułach i dokumentach.

W stylu formalnym można czasem pominąć a przed cui, zwłaszcza przy dopełnieniu osoby: la persona cui ho scritto zamiast la persona a cui ho scritto. Dla uczącego się bezpieczniejsza i przejrzystsza jest pełna forma a cui. Nie wolno przenosić tego skrótu na dowolne przyimki.

Dalsze i bardziej zaawansowane użycia

Per cui jako łącznik skutku

Oprócz znaczenia względnego „dla którego / z którego powodu” połączenie per cui może wprowadzać skutek i znaczyć „dlatego”, „w związku z czym”:

• Il treno era cancellato, per cui abbiamo preso l'autobus. — Pociąg był odwołany, dlatego pojechaliśmy autobusem.

Tutaj per cui nie opisuje pojedynczego rzeczownika. Łączy dwa fakty i pokazuje wynik pierwszego z nich. Jest częste zarówno w mowie, jak i w piśmie.

Przyimek przed konstrukcją dzierżawczą

Zaawansowane teksty często łączą relację posiadania z rolą składniową całej grupy rzeczownikowej:

• un edificio sul cui tetto crescono delle piante — budynek, na którego dachu rosną rośliny
• una teoria della cui validità dubito — teoria, w której słuszność wątpię

Aby utworzyć taką konstrukcję, najpierw warto ustalić zwykłe połączenie: sul tetto, dubitare della validità. Następnie wstawia się cui między połączony przyimek z rodzajnikiem a rzeczownik: sul cui tetto, della cui validità.

Quanto jako zwięzły odpowiednik „tego, co”

W staranniejszym stylu quanto może znaczyć „wszystko to, co” i zbliżać się do ciò che:

• Farò quanto posso. — Zrobię wszystko, co mogę.
• Quanto hai detto è importante. — To, co powiedziałeś, jest ważne.

Nie jest to konieczny zamiennik w codziennej rozmowie; quello che i ciò che pozostają bardziej przejrzyste. Warto jednak rozpoznawać quanto podczas czytania prasy i tekstów formalnych.

Wybór między formą ogólną a wskazaniem grupy

Porównaj:

• Chi vuole partecipare deve iscriversi. — Kto chce uczestniczyć, musi się zapisać.
• Quelli che vogliono partecipare devono iscriversi. — Ci, którzy chcą uczestniczyć, muszą się zapisać.

Pierwsze zdanie przedstawia ogólną zasadę i ma orzeczenie w liczbie pojedynczej. Drugie wyodrębnia konkretną grupę i używa liczby mnogiej. Różnica nie zawsze zmienia praktyczny sens, ale wpływa na perspektywę i zgodę czasownika.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ćwicz kontrasty parami. Przekształcaj zdania: La cosa che mi interessa... → Ciò che mi interessa... oraz È successo qualcosa. Questo mi ha sorpreso. → È successo qualcosa, il che mi ha sorpreso. Dzięki temu utrwalisz różnicę między rzeczą, treścią i komentarzem do całego faktu.
2. Zaznaczaj dwa rzeczowniki w konstrukcji z cui. W zdaniu la donna il cui figlio... podkreśl właściciela (donna) i posiadany rzeczownik (figlio). Formę rodzajnika dobieraj dopiero do drugiego z nich.
3. Zapisuj czasownik razem z przyimkiem. Ucz się zestawów parlare di → di cui, scrivere a → a cui, lavorare con → con cui. Samo zapamiętanie słowa cui nie wystarcza, jeśli nie wiadomo, jakiego przyimka wymaga włoski czasownik.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Zaimki względne — podstawowe użycie che i cui, na którym opierają się opisane tu konstrukcje.