Congiuntivo passato w języku włoskim

W skrócie

Congiuntivo passato opisuje czynność wcześniejszą od chwili obecnej, gdy zdanie wymaga trybu łączącego: Penso che sia già partito — „Myślę, że już wyjechał”. Tworzy się je z congiuntivo presente czasownika avere albo essere oraz imiesłowu czasu przeszłego: abbia capito, sia arrivata. O wyborze trybu decyduje sens zdania nadrzędnego, a o formie przeszłej — to, że dana czynność już się wydarzyła.

Omówienie

Congiuntivo to tryb łączący, czyli sposób ujmowania czynności nie jako prostego faktu, lecz przez pryzmat opinii, wątpliwości, nadziei, emocji, oceny albo możliwości. Congiuntivo passato jest jego formą złożoną odnoszącą się do przeszłości. Na poziomie B2 pozwala precyzyjnie odróżnić „mam nadzieję, że to robi” od „mam nadzieję, że już to zrobił”.

Najczęściej występuje w zdaniu podrzędnym wprowadzonym przez che. Zdanie nadrzędne pozostaje zwykle w czasie teraźniejszym, przyszłym lub w trybie rozkazującym, a czynność podrzędna jest od niego wcześniejsza: Dubito che Marco abbia letto il messaggio — „Wątpię, żeby Marco przeczytał wiadomość”. Najpierw miało nastąpić przeczytanie, a teraz pojawia się wątpliwość.

Dla osoby mówiącej po polsku najważniejsza różnica polega na tym, że polski po czasownikach takich jak „myśleć”, „mieć nadzieję” czy „wątpić” nie ma osobnej formy odpowiadającej włoskiemu congiuntivo. Mówimy po prostu „Myślę, że wyjechał” albo „Mam nadzieję, że zrozumieliście”. Po włosku trzeba natomiast świadomie wybrać tryb i czas: penso che sia partito, spero che abbiate capito.

Jak to działa

Budowa formy

Congiuntivo passato składa się z dwóch elementów:

congiuntivo presente czasownika posiłkowego + participio passato

Czasownik posiłkowy pomaga utworzyć czas złożony; tutaj jest nim avere „mieć” albo essere „być”. Participio passato to imiesłów czasu przeszłego, na przykład parlato „mówiony”, finito „skończony”, partito „wyjechany”. W praktyce schemat wygląda tak:

• che io abbia parlato — żebym mówił / że mówiłem;
• che tu sia partito/a — żebyś wyjechał/wyjechała / że wyjechałeś/wyjechałaś;
• che loro abbiano finito — żeby skończyli / że skończyli.

Formy czasowników posiłkowych

Osoba	avere	essere
io	abbia	sia
tu	abbia	sia
lui, lei, Lei	abbia	sia
noi	abbiamo	siamo
voi	abbiate	siate
loro	abbiano	siano

W liczbie pojedynczej osoba często wynika dopiero z podmiotu albo kontekstu, ponieważ wszystkie trzy osoby mają tę samą formę: io abbia, tu abbia, lei abbia; podobnie io sia, tu sia, lui sia.

Jak utworzyć imiesłów

W czasownikach regularnych najczęstsze zakończenia są następujące:

Bezokolicznik	Imiesłów	Przykład w congiuntivo passato
parlare	parlato	abbia parlato
credere	creduto	abbia creduto
dormire	dormito	abbia dormito

Wiele często używanych czasowników ma formę nieregularną, na przykład fare → fatto, dire → detto, leggere → letto, scrivere → scritto, prendere → preso, vedere → visto, venire → venuto. Congiuntivo nie zmienia samego imiesłowu: trzeba znać tę samą formę, której używa się w passato prossimo.

Avere czy essere?

Wybór czasownika posiłkowego zasadniczo jest taki sam jak w passato prossimo:

• większość czasowników przechodnich, czyli takich, po których można wskazać bezpośrednio „kogo?” lub „co?”, łączy się z avere: abbia comprato il pane;
• wiele czasowników ruchu i zmiany stanu łączy się z essere: sia arrivato, sia diventata;
• czasowniki zwrotne łączą się z essere: si sia svegliato, ci siamo incontrati.

Przy essere imiesłów zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie:

Podmiot	Forma	Przykład
mężczyzna	-o	Credo che Paolo sia arrivato.
kobieta	-a	Credo che Anna sia arrivata.
grupa rodzaju męskiego lub mieszana	-i	Credo che siano arrivati.
grupa kobiet	-e	Credo che siano arrivate.

Przy avere imiesłów zwykle pozostaje niezmienny: Penso che Marta abbia comprato i biglietti. Ważny wyjątek pojawia się z zaimkiem dopełnienia bliższego lo, la, li, le stojącym przed czasownikiem: È possibile che l'abbia dimenticata — jeśli la zastępuje rzeczownik rodzaju żeńskiego, na przykład la chiave. Zgoda jest też widoczna w Non credo che li abbiano invitati.

Kiedy użyć congiuntivo passato

Potrzebne są jednocześnie dwa warunki.

1. Kontekst wymaga congiuntivo. Może to być opinia, wątpliwość, życzenie, emocja, ocena, możliwość lub określony spójnik.
2. Czynność w zdaniu podrzędnym jest wcześniejsza. Z perspektywy obecnej wypowiedzi już się wydarzyła albo mogła się wydarzyć.

Porównaj:

Znaczenie	Włoski	Relacja czasowa
Sądzę, że teraz pracuje.	Penso che lavori adesso.	równoczesność: congiuntivo presente
Sądzę, że wczoraj pracował.	Penso che abbia lavorato ieri.	wcześniejszość: congiuntivo passato
Mam nadzieję, że przyjdzie jutro.	Spero che venga domani.	przyszłość względem teraźniejszości
Mam nadzieję, że już przyszedł.	Spero che sia già arrivato.	czynność już zakończona

Typowe wyrażenia otwierające zdanie to między innymi:

• penso che, credo che — sądzę, że;
• non penso che, non credo che, dubito che — nie sądzę, żeby; wątpię, żeby;
• spero che, temo che, mi dispiace che — mam nadzieję, obawiam się, przykro mi;
• è possibile che, è probabile che, è strano che — możliwe, prawdopodobne, dziwne, że;
• benché, sebbene, nonostante — chociaż, mimo że.

Nie wystarczy jednak zobaczyć che. W zdaniu przedstawiającym pewny fakt używa się zwykle trybu oznajmującego: So che è partito — „Wiem, że wyjechał”. Forma che tylko łączy zdania; nie uruchamia automatycznie congiuntivo.

Miejsce przeczenia i zaimków

Non stawia się przed czasownikiem posiłkowym: Penso che non abbia capito. Zaimki nieakcentowane, takie jak lo, mi czy si, również stoją przed nim: credo che l'abbia visto, temo che si sia perso. Nie rozdziela się natomiast czasownika posiłkowego od imiesłowu: poprawne jest abbia già finito, a nie abbia finito già jako neutralny, najczęstszy szyk.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Objaśnienie
Penso che sia già partito.	Myślę, że już wyjechał.	Essere z czasownikiem partire.
Spero che abbiate capito tutto.	Mam nadzieję, że wszystko zrozumieliście.	Nadzieja dotycząca zakończonego rozumienia.
È possibile che l'abbia dimenticato.	Możliwe, że o tym zapomniał.	Możliwość, nie stwierdzenie pewnego faktu.
Non credo che sia arrivata.	Nie sądzę, żeby przyjechała.	Końcówka -a wskazuje kobietę.
Dubito che abbiano letto il contratto.	Wątpię, żeby przeczytali umowę.	Avere oraz nieregularne letto.
Mi dispiace che tu abbia perso il treno.	Przykro mi, że spóźniłeś się na pociąg.	Emocja wobec wcześniejszego zdarzenia.
Temo che i bambini si siano addormentati tardi.	Obawiam się, że dzieci późno zasnęły.	Czasownik zwrotny wymaga essere.
È strano che nessuno abbia risposto.	To dziwne, że nikt nie odpowiedział.	Ocena zakończonej sytuacji.
Nonostante abbia studiato molto, Luca non è tranquillo.	Mimo że Luca dużo się uczył, nie jest spokojny.	Nonostante wprowadza congiuntivo.
Cerco qualcuno che abbia già lavorato in Italia.	Szukam kogoś, kto już pracował we Włoszech.	Chodzi o osobę nieokreśloną, której doświadczenie nie jest potwierdzone.
È il libro più interessante che abbia letto quest'anno.	To najciekawsza książka, jaką przeczytałem w tym roku.	Częsta konstrukcja po stopniu najwyższym.
Può darsi che ci siamo sbagliati.	Być może się pomyliliśmy.	Ci siamo sbagliati ma podmiot „my”.
Sono felice che siate venuti.	Cieszę się, że przyszliście.	Emocja oraz essere z venire.
Non penso che Maria e Giulia siano state avvertite.	Nie sądzę, żeby Maria i Giulia zostały ostrzeżone.	Forma żeńska mnoga state avvertite.

Częste błędy

Używanie congiuntivo presente dla zakończonej czynności

• Niepoprawnie: Penso che parte ieri.
• Poprawnie: Penso che sia partito ieri.
• Dlaczego: Ieri wskazuje na wcześniejszą, zakończoną czynność. Potrzebne jest congiuntivo passato, a partire łączy się z essere.

Wybór niewłaściwego czasownika posiłkowego

• Niepoprawnie: Spero che Anna abbia arrivato bene.
• Poprawnie: Spero che Anna sia arrivata bene.
• Dlaczego: Arrivare tworzy czasy złożone z essere. Imiesłów musi też zgadzać się z Anną: arrivata.

Brak zgody imiesłowu przy essere

• Niepoprawnie: Non credo che le ragazze siano partito.
• Poprawnie: Non credo che le ragazze siano partite.
• Dlaczego: żeński podmiot w liczbie mnogiej wymaga końcówki -e.

Traktowanie każdego che jako sygnału congiuntivo

• Niepoprawnie: So che abbia finito.
• Poprawnie: So che ha finito.
• Dlaczego: Sapere w zdaniu twierdzącym przedstawia informację jako fakt, dlatego naturalny jest tryb oznajmujący. To znaczenie, nie samo che, decyduje o trybie.

Kalkowanie polskiego trybu oznajmującego

• Niepoprawnie: Dubito che hanno ricevuto la mail.
• Poprawnie: Dubito che abbiano ricevuto la mail.
• Dlaczego: polskie „Wątpię, że otrzymali wiadomość” nie pokazuje osobnej formy trybu łączącego. Włoskie dubitare che wymaga congiuntivo.

Mylenie następstwa czasów

• Niepoprawnie: Pensavo che sia partito.
• Poprawnie: Pensavo che fosse partito.
• Dlaczego: gdy punkt odniesienia w zdaniu nadrzędnym jest przeszły, wcześniejszą czynność wyraża zwykle congiuntivo trapassato: fosse partito. Congiuntivo passato jest związane przede wszystkim z teraźniejszym punktem odniesienia.

Uwagi o użyciu

W swobodnej rozmowie można usłyszeć tryb oznajmujący tam, gdzie norma staranna przewiduje congiuntivo, zwłaszcza po pensare i credere. Nie oznacza to jednak, że formy są zawsze wymienne. W piśmie, wypowiedzi formalnej i starannej rozmowie credo che abbia capito jest bezpiecznym, standardowym wyborem. Dla uczącego się najlepiej najpierw opanować tę normę, a dopiero później obserwować potoczne odstępstwa.

Po twierdzącym credo che i penso che standardowo stosuje się congiuntivo, ponieważ jest to opinia, a nie bezpośrednio potwierdzony fakt. Po so che czy è certo che zwykle pojawia się natomiast indicativo, czyli tryb oznajmujący: So che ha telefonato, È certo che sono partiti. Przeczenie często wzmacnia niepewność: Non credo che abbia telefonato.

Polskie tłumaczenie nie zawsze pokazuje różnicę między włoskim passato prossimo a congiuntivo passato. Zarówno So che è arrivata, jak i Penso che sia arrivata można oddać jako „Wiem/Myślę, że przyjechała”. Różnica leży nie w polskim czasie, lecz w stosunku mówiącego do informacji: wiedza i fakt wobec opinii lub niepewności.

Zastosowania bardziej zaawansowane

Congiuntivo passato pojawia się nie tylko po łatwo rozpoznawalnych czasownikach opinii. Jest częste w zdaniach względnych odnoszących się do osoby lub rzeczy nieokreślonej: Cerchiamo un albergo che abbia ricevuto buone recensioni — „Szukamy hotelu, który otrzymał dobre recenzje”. Hotel nie został jeszcze wybrany, a spełnienie warunku pozostaje otwarte.

Występuje również po stopniu najwyższym i wyrażeniach ograniczających zakres doświadczenia: È la cosa più gentile che qualcuno abbia mai fatto per me — „To najmilsza rzecz, jaką ktokolwiek kiedykolwiek dla mnie zrobił”. Słowo mai bardzo często towarzyszy takim konstrukcjom, ale samo nie wymusza congiuntivo.

Warto też rozróżnić trzy perspektywy czasowe:

Punkt odniesienia	Relacja czynności podrzędnej	Typowa forma	Przykład
teraźniejszość	równoczesna lub późniejsza	congiuntivo presente	Credo che venga.
teraźniejszość	wcześniejsza	congiuntivo passato	Credo che sia venuto.
przeszłość	wcześniejsza	congiuntivo trapassato	Credevo che fosse venuto.

W konstrukcjach strony biernej forma może zawierać dwa imiesłowy: Penso che siano stati informati — „Myślę, że zostali poinformowani”. Siano jest formą congiuntivo, stati należy do czasu złożonego i zgadza się z podmiotem, a informati jest częścią strony biernej. Takie ciągi wyglądają ciężko, ale buduje się je według tych samych zasad zgody.

Należy też uważać na podmiot. Gdy podmiot obu czynności jest ten sam, włoski często wybiera bezokolicznik zamiast pełnego zdania z che: Sono contento di aver finito — „Cieszę się, że skończyłem”. Przy różnych podmiotach potrzebne jest zdanie osobowe: Sono contento che tu abbia finito — „Cieszę się, że skończyłeś”. Konstrukcja di aver fatto nie jest congiuntivo passato, choć również wyraża wcześniejszość.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Buduj pary zdań. Zapisz najpierw teraźniejszość, a potem wcześniejszą czynność: Spero che venga → Spero che sia venuto. Dzięki temu ćwiczysz znaczenie, nie tylko końcówki.
2. Łącz naukę z passato prossimo. Dla każdego nowego czasownika zanotuj czasownik posiłkowy i imiesłów: partire — essere — partito, leggere — avere — letto. Potem zamień è partito na sia partito, a ha letto na abbia letto.
3. Ćwicz zgodę na głos. Ułóż cztery warianty z essere: sia arrivato, sia arrivata, siano arrivati, siano arrivate. Następnie dodaj naturalny początek, na przykład Non credo che....

Powiązane zagadnienia

• Wymagane wcześniej: Congiuntivo presente — dostarcza form abbia, sia, abbiamo, siate i wyjaśnia najważniejsze konteksty wymagające trybu łączącego.