Zaimki względne w języku włoskim

W skrócie

Włoskie zaimki względne łączą dwie informacje o tej samej osobie lub rzeczy. Użyj che, gdy zaimek jest podmiotem albo dopełnieniem bliższym, przyimek + cui, gdy wymaga go czasownik lub wyrażenie, a il quale / la quale / i quali / le quali przede wszystkim wtedy, gdy potrzebna jest większa precyzja albo bardziej oficjalny styl. W odróżnieniu od polskiego che i cui nie odmieniają się przez rodzaj, liczbę ani przypadek.

Przegląd

Zdanie względne to część zdania, która opisuje wcześniej wymienioną osobę, rzecz lub miejsce. W zdaniu La donna che parla è mia zia („Kobieta, która mówi, jest moją ciocią”) fragment che parla dopowiada coś o la donna. Wyraz, do którego odnosi się zaimek względny, nazywa się poprzednikiem — mówiąc prościej, jest to opisywana osoba lub rzecz.

Na poziomie B1 warto swobodnie rozróżniać trzy główne możliwości: nieodmienne che, nieodmienne cui po przyimku oraz odmienny zestaw il quale, la quale, i quali, le quali. Dzięki nim zamiast dwóch urywanych zdań — Ho un collega. Il collega vive a Torino — można powiedzieć naturalniej: Ho un collega che vive a Torino.

Dla osoby polskojęzycznej największą zmianą jest brak rozbudowanej odmiany odpowiadającej formom „który, która, które, którego, której, któremu…”. Po włosku o wyborze formy decyduje przede wszystkim funkcja w zdaniu względnym: czy zaimek wykonuje czynność, jest jej bezpośrednim obiektem, czy też stoi po przyimku.

Jak to działa

Najpierw ustal funkcję zaimka

Podmiot to osoba lub rzecz wykonująca czynność albo będąca w opisywanym stanie. Dopełnienie bliższe to osoba lub rzecz, na którą czynność przechodzi bez przyimka — najłatwiej pytać „kogo?” lub „co?”. Przyimek to krótki wyraz, taki jak a, di, con, per, in, su, który pokazuje relację między elementami zdania.

Funkcja w zdaniu względnym	Forma podstawowa	Przykład	Znaczenie
podmiot	che	la ragazza che parla	dziewczyna, która mówi
dopełnienie bliższe	che	la ragazza che vedo	dziewczyna, którą widzę
element po przyimku	przyimek + cui	la ragazza con cui lavoro	dziewczyna, z którą pracuję
wariant odmienny	il quale / la quale / i quali / le quali	la ragazza con la quale lavoro	dziewczyna, z którą pracuję

Che: podmiot lub dopełnienie bliższe

Che ma jedną formę dla osób i rzeczy, w liczbie pojedynczej i mnogiej. Nie dopasowuje się do rodzaju ani liczby poprzednika.

Gdy che jest podmiotem, samo wykonuje czynność w zdaniu względnym:

• Conosco un medico che lavora qui. — Znam lekarza, który tutaj pracuje.
• Le scarpe che sono in vetrina costano molto. — Buty, które są na wystawie, dużo kosztują.

Gdy che jest dopełnieniem bliższym, wykonawcą czynności jest ktoś inny:

• Conosco il medico che hai chiamato. — Znam lekarza, do którego zadzwoniłeś / którego wezwałeś.
• Ecco le foto che abbiamo scelto. — Oto zdjęcia, które wybraliśmy.

Dobrym testem jest przyjrzenie się czasownikowi po che. W la donna che parla nie ma innego podmiotu: mówi kobieta, więc che jest podmiotem. W la donna che Marco saluta podmiotem jest Marco, a che zastępuje osobę, którą Marco pozdrawia.

Włoskie che trzeba wypowiedzieć. Nie można po prostu zestawić il libro ho comprato na wzór konstrukcji spotykanych w niektórych innych językach. Poprawnie: il libro che ho comprato.

Cui: zawsze w związku z przyimkiem

Cui również jest nieodmienne, ale używa się go wtedy, gdy wewnątrz zdania względnego potrzebny jest przyimek. Najczęstsze połączenia to:

Konstrukcja	Typowe znaczenie po polsku	Przykład
di cui	o którym; którego; z którego	l'argomento di cui parliamo
a cui	któremu; do którego	la persona a cui scrivo
da cui	od którego; z którego	la città da cui vengo
con cui	z którym	gli amici con cui viaggio
per cui	dla którego; przez który	il motivo per cui parto
in cui	w którym	l'anno in cui ci siamo conosciuti
su cui	na którym; o którym	il tavolo su cui è il libro

Przyimek wynika z użytego czasownika lub znaczenia. Mówi się parlare di qualcosa, dlatego: il problema di cui parliamo. Mówi się scrivere a qualcuno, dlatego: la collega a cui scrivo. Nie warto tłumaczyć samej polskiej końcówki — lepiej zapamiętywać włoski czasownik razem z jego przyimkiem.

Szczególnie przydatne są in cui i il luogo in cui przy miejscach oraz czasie: la città in cui vivo, il giorno in cui siamo partiti. W odniesieniu do miejsca można często użyć także dove: la città dove vivo. Cui nie łączy się natomiast w zwykłej konstrukcji z rodzajnikiem: con cui, nie con il cui. Wyjątek stanowi zaawansowana konstrukcja dzierżawcza omówiona dalej.

Il quale, la quale, i quali, le quali

Formy z quale zgadzają się z poprzednikiem w rodzaju i liczbie. Rodzaj mówi tu, czy poprzednik jest gramatycznie męski czy żeński, a liczba — czy jest pojedynczy czy mnogi.

Poprzednik	Forma	Przykład
męski, liczba pojedyncza	il quale	il progetto, il quale…
żeński, liczba pojedyncza	la quale	la proposta, la quale…
męski, liczba mnoga	i quali	i progetti, i quali…
żeński, liczba mnoga	le quali	le proposte, le quali…

Bez przyimka formy te mogą zastąpić che, zwłaszcza jako podmiot, lecz brzmią bardziej oficjalnie i ciężej: Il direttore, il quale era già informato, non intervenne. W codziennej rozmowie naturalniejsze byłoby zwykle Il direttore, che era già informato, non è intervenuto.

Po przyimku quale występuje z odpowiednim rodzajnikiem, a przyimki często tworzą z nim formę ściągniętą:

• di + il quale → del quale, di + la quale → della quale;
• a + i quali → ai quali, a + le quali → alle quali;
• in + il quale → nel quale, su + le quali → sulle quali;
• con il quale, per la quale — bez ściągnięcia.

Porównaj: la persona con cui lavoro i la persona con la quale lavoro. Znaczenie jest takie samo, ale druga wersja jest bardziej oficjalna i od razu pokazuje, że chodzi o rzeczownik rodzaju żeńskiego.

Jak połączyć dwa zdania

Weźmy parę: Ho letto un romanzo. Il romanzo racconta una storia vera. Powtarzający się element il romanzo jest podmiotem drugiego zdania, więc zastępujemy go przez che:

Ho letto un romanzo che racconta una storia vera.

Teraz: Ho letto un romanzo. Mi hai consigliato il romanzo. Powtarzający się element jest dopełnieniem bliższym czasownika consigliare, więc ponownie używamy che:

Ho letto il romanzo che mi hai consigliato.

W parze Conosco una giornalista. Lavoro con la giornalista czasownikowa konstrukcja zawiera con. Przyimek zostaje, a rzeczownik zastępuje cui:

Conosco una giornalista con cui lavoro.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
La ragazza che ho visto è mia cugina.	Dziewczyna, którą widziałem / widziałam, jest moją kuzynką.	Che jako dopełnienie bliższe.
Il ragazzo che aspetta fuori è mio fratello.	Chłopak, który czeka na zewnątrz, jest moim bratem.	Che jako podmiot.
Ho perso le chiavi che erano sul tavolo.	Zgubiłem / zgubiłam klucze, które były na stole.	Che odnosi się do rzeczy w liczbie mnogiej, ale nie zmienia formy.
Questo è il film che volevamo vedere.	To jest film, który chcieliśmy obejrzeć.	Che jest obiektem czasownika vedere.
Il libro di cui ti ho parlato.	Książka, o której ci mówiłem / mówiłam.	Parlare di wymaga di cui; jest to poprawny, choć samodzielnie niepełny fragment.
La persona con cui lavoro.	Osoba, z którą pracuję.	Con cui po przyimku con.
La città in cui sono nato.	Miasto, w którym się urodziłem.	Przy miejscu; kobieta powie nata.
La collega a cui ho scritto non ha ancora risposto.	Koleżanka, do której napisałem / napisałam, jeszcze nie odpowiedziała.	Scrivere a qualcuno daje a cui.
Non capisco il motivo per cui se n'è andato.	Nie rozumiem powodu, dla którego odszedł.	Częste połączenie il motivo per cui.
Il bar dove ci siamo incontrati ha chiuso.	Bar, w którym się spotkaliśmy, został zamknięty.	Dove może zastąpić in cui przy konkretnym miejscu.
La signora con la quale ho parlato è l'avvocata Rossi.	Pani, z którą rozmawiałem / rozmawiałam, to mecenas Rossi.	Oficjalniejszy wariant con cui.
I documenti, i quali erano incompleti, sono stati restituiti.	Dokumenty, które były niekompletne, zostały zwrócone.	Oficjalny styl; przecinki wydzielają informację dodatkową.
È un problema a cui non avevo pensato.	To problem, o którym wcześniej nie pomyślałem / pomyślałam.	Pensare a qualcosa daje a cui.
L'estate è il periodo in cui viaggio di più.	Lato to okres, w którym podróżuję najwięcej.	In cui może odnosić się także do czasu.

Częste błędy

Używanie che po przyimku

• Błędnie: La persona con che lavoro è simpatica.
• Poprawnie: La persona con cui lavoro è simpatica.
• Dlaczego: Po przyimku con potrzebne jest cui albo odmienna forma la quale: con la quale. Samo che nie może tu pełnić tej funkcji.

Dodawanie polskiej odmiany do che

• Błędnie: wybieranie różnych form che zależnie od znaczenia „który”, „którą” lub „które”.
• Poprawnie: l'uomo che parla, la donna che parla, le persone che parlano.
• Dlaczego: Che jest nieodmienne. Rodzaj i liczba są widoczne w poprzedniku, a czasownik uzgadnia się ze swoim podmiotem.

Pomijanie zaimka

• Błędnie: Il ristorante abbiamo scelto è chiuso.
• Poprawnie: Il ristorante che abbiamo scelto è chiuso.
• Dlaczego: W standardowym włoskim zaimka względnego pełniącego funkcję podmiotu lub dopełnienia nie opuszcza się.

Dobieranie przyimka według polskiego tłumaczenia

• Błędnie: Il problema di cui penso spesso…
• Poprawnie: Il problema a cui penso spesso…
• Dlaczego: Włoskie pensare a qualcosa wymaga a, choć po polsku mówi się „myśleć o czymś”. Konstrukcji należy uczyć się razem z czasownikiem.

Pomijanie rodzajnika przed quale

• Błędnie: La collega con quale collaboro…
• Poprawnie: La collega con la quale collaboro…
• Dlaczego: W zaimku względnym z quale rodzajnik jest częścią formy i zgadza się z poprzednikiem. Prostszym odpowiednikiem jest con cui.

Niejasne odniesienie zaimka

• Niezręcznie: Ho parlato con Anna della direttrice, la quale era preoccupata.
• Jaśniej: La direttrice era preoccupata; ne ho parlato con Anna.
• Dlaczego: Forma la quale zgadza się zarówno z Anna, jak i z la direttrice, więc sama zgoda nie usuwa niejasności. Jeśli możliwe są dwie interpretacje, warto przebudować zdanie.

Uwagi dotyczące użycia

Mowa codzienna a styl oficjalny

W zwykłej rozmowie dominują che oraz przyimek + cui. Są krótkie, naturalne i wystarczają w większości sytuacji. Formy z quale częściej pojawiają się w tekstach urzędowych, akademickich, prawnych i w starannie redagowanej prozie. Nie są jednak „lepsze” od cui — wybór dotyczy przede wszystkim stylu i przejrzystości.

Il quale bywa pomocne po długim fragmencie zdania lub wtedy, gdy jego rodzaj i liczba ułatwiają rozpoznanie poprzednika. Nie należy jednak zastępować nim każdego che, bo wypowiedź szybko stanie się nienaturalnie ciężka.

Przecinki zmieniają zakres informacji

Zdanie względne ograniczające wskazuje, o którą osobę lub rzecz chodzi, i zwykle nie jest wydzielane przecinkami:

Gli studenti che hanno superato l'esame possono iscriversi al corso. — Na kurs mogą zapisać się ci studenci, którzy zdali egzamin.

Zdanie dopowiadające podaje tylko dodatkową informację o już rozpoznanym poprzedniku i jest wydzielane przecinkami:

Marco, che ha superato l'esame, può iscriversi al corso. — Marco, który zdał egzamin, może zapisać się na kurs.

Podobna różnica istnieje po polsku, ale interpunkcja nie zawsze działa mechanicznie tak samo. Warto najpierw ustalić sens: czy zdanie wybiera część grupy, czy tylko dodaje wiadomość o kimś już wskazanym.

Cui nie pokazuje rodzaju ani liczby

W l'amica con cui viaggio i gli amici con cui viaggio forma cui pozostaje identyczna. To często ułatwienie dla polskiego uczącego się, ale może też powodować niejasność w długim zdaniu. Wtedy można użyć con la quale albo con i quali, o ile rzeczywiście wskazuje to właściwy poprzednik.

Dalej niż podstawy

Dzierżawcze il cui, la cui, i cui, le cui

W staranniejszym stylu cui może wyrażać posiadanie, podobnie jak polskie „którego/której”. Konstrukcja ma schemat:

poprzednik + rodzajnik zgadzający się z rzeczą posiadaną + cui + rzecz posiadana

• una scrittrice i cui romanzi sono famosi — pisarka, której powieści są sławne;
• un edificio la cui facciata è stata restaurata — budynek, którego fasada została odnowiona;
• gli studenti le cui domande sono rimaste senza risposta — studenci, których pytania pozostały bez odpowiedzi.

Ważna subtelność: rodzajnik zgadza się nie z właścicielem, lecz z następującą po nim rzeczą. W una scrittrice i cui romanzi forma i odnosi się do męskiej liczby mnogiej romanzi, nie do żeńskiego scrittrice. Między rodzajnikiem a cui nie stawia się dodatkowego przyimka.

Chi bez wyrażonego poprzednika

Chi może znaczyć „ten, kto” lub „kto”: nie ma wtedy przed sobą osobnego rzeczownika, do którego się odnosi.

• Chi arriva tardi deve aspettare fuori. — Ten, kto przyjdzie późno, musi czekać na zewnątrz.
• Non so chi abbia telefonato. — Nie wiem, kto zadzwonił.

To nie jest zwykły zamiennik che. Mówimy la persona che arriva, ale chi arriva bez la persona. W drugim przykładzie chi wprowadza pytanie zależne, a nie klasyczne zdanie względne; forma czasownika abbia telefonato należy już do szerszego zagadnienia trybu łączącego.

Quanto i formy złożone

W bardziej zaawansowanych tekstach można spotkać quanto w znaczeniu „to, co” lub „wszystko, co”: Ti dirò quanto so — „Powiem ci wszystko, co wiem”. Formy quanti i quante mogą odnosić się do osób: Invita quanti vuoi — „Zaproś tylu, ilu chcesz”. Są to przydatne rozszerzenia systemu, ale na poziomie B1 ważniejsze jest automatyczne rozróżnianie che i cui.

Przyimek plus quale dla precyzji

Każde częste połączenie typu a cui, di cui, con cui, in cui można zwykle rozwinąć do odpowiedniej formy z quale: al quale, della quale, con i quali, nelle quali. Taki wariant może zapobiec nieporozumieniu, ale nie naprawi zdania, jeśli kilka poprzedników ma ten sam rodzaj i liczbę. Najpewniejszym rozwiązaniem nadal bywa powtórzenie rzeczownika lub podział długiego zdania.

Jak ćwiczyć

1. Łącz pary zdań trzema krokami. Znajdź powtarzający się rzeczownik, ustal jego funkcję w drugim zdaniu, a potem wybierz che albo przyimek + cui. Dopiero na końcu popraw szyk całego zdania.
2. Zapisuj czasowniki razem z przyimkiem. Twórz własne zestawy: parlare di → di cui, pensare a → a cui, lavorare con → con cui, dipendere da → da cui. To skuteczniejsze niż uczenie się listy polskich odpowiedników cui.
3. Szukaj zaimków w autentycznych tekstach. W krótkim artykule zaznacz wszystkie che, cui i formy quale, a następnie określ ich poprzednik i funkcję. Przy che sprawdź, czy jest podmiotem, czy dopełnieniem; przy cui nazwij przyimek i wyjaśnij, skąd się bierze.

Powiązane zagadnienia

• Podstawa: Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają rozpoznać, kto wykonuje czynność w zdaniu względnym.
• Następny krok: Zaawansowane zaimki względne — rozwinięcie konstrukcji takich jak il cui, chi i quanto oraz bardziej złożonych użyć.
• Dalsze rozwinięcie: Zdania rozszczepione — służą do wyróżniania jednego elementu informacji i często współdziałają ze zdaniami względnymi.