Włoski zaimek względny „che”

W skrócie

Włoskie che łączy dwie informacje o tej samej osobie lub rzeczy i może znaczyć po polsku między innymi „który”, „która”, „które” albo „którego”. Forma che nigdy się nie odmienia. Może być podmiotem lub dopełnieniem bliższym, ale nie wolno jej pominąć: Il libro che leggo — „Książka, którą czytam”.

Omówienie

Che jest zaimkiem względnym, czyli słowem, które odsyła do wcześniej wymienionej osoby lub rzeczy i wprowadza opisującą ją część zdania. Zamiast powiedzieć Conosco una ragazza. La ragazza vive a Torino, można połączyć obie wiadomości: Conosco una ragazza che vive a Torino — „Znam dziewczynę, która mieszka w Turynie”. Rzeczownik, do którego odsyła zaimek, nazywa się jego poprzednikiem; tutaj jest nim una ragazza.

To jedno z podstawowych zagadnień na poziomie A2, ponieważ pozwala wyjść poza serię krótkich zdań i tworzyć naturalniejsze wypowiedzi. Che odnosi się zarówno do osób, jak i rzeczy, niezależnie od ich rodzaju i liczby. Ta niezmienność odróżnia je od polskiego „który”, które przybiera wiele form: „który”, „którą”, „których” i tak dalej.

Na początek wystarczą trzy zasady: używaj jednej formy che, rozpoznawaj, czy w zdaniu podrzędnym jest ona podmiotem, czy dopełnieniem bliższym, i zawsze ją zapisuj lub wypowiadaj. Konstrukcje z przyimkami, takie jak „z którym” czy „o której”, wymagają już cui i zostały omówione niżej jako następny etap nauki.

Jak to działa

Łączenie dwóch zdań

Zdanie względne to część zdania, która opisuje rzeczownik bez rozpoczynania osobnej wypowiedzi. Schemat jest prosty:

rzeczownik lub zaimek wskazujący + che + zdanie względne

• Ho comprato un vestito. Il vestito è rosso.
• Ho comprato un vestito che è rosso. — „Kupiłam/Kupiłem sukienkę, która jest czerwona”.

Powtórzone il vestito znika, a jego miejsce zajmuje che. Po włosku nie dobiera się formy zaimka do rodzaju ani liczby poprzednika:

Poprzednik	Przykład	Znaczenie
osoba, liczba pojedyncza	la donna che aspetta	kobieta, która czeka
osoba, liczba mnoga	gli amici che arrivano	przyjaciele, którzy przyjeżdżają
rzecz, liczba pojedyncza	la porta che si apre	drzwi, które się otwierają
rzecz, liczba mnoga	i film che preferisco	filmy, które wolę

Zmieniają się rodzajniki, rzeczowniki, przymiotniki i formy czasowników, lecz che pozostaje takie samo.

Che jako podmiot

Podmiot to osoba lub rzecz, która wykonuje czynność albo której przypisujemy jakiś stan. Gdy che jest podmiotem zdania względnego, czasownik po nim zgadza się z poprzednikiem co do liczby:

• Cerco un autobus che passa dal centro. — Szukam autobusu, który jedzie przez centrum.
• Cerco autobus che passano dal centro. — Szukam autobusów, które jadą przez centrum.

W pierwszym przykładzie to autobus jedzie, a w drugim jadą autobusy. Dlatego pojawiają się odpowiednio passa i passano. Samo che nadal się nie zmienia.

Najczęstszy układ wygląda tak:

poprzednik + che + czasownik

Nie jest to jednak niezawodna reguła oparta wyłącznie na kolejności wyrazów. Najważniejsze jest pytanie: kto lub co wykonuje czynność w zdaniu po che?

Che jako dopełnienie bliższe

Dopełnienie bliższe to osoba lub rzecz, na którą czynność przechodzi bezpośrednio — zwykle odpowiada na pytanie „kogo?” lub „co?”. W zdaniu Il libro che Marta legge è lungo to Marta czyta, a książka jest tym, co czyta. Che zastępuje więc il libro jako dopełnienie czasownika legge.

Częsty schemat to:

poprzednik + che + podmiot zdania względnego + czasownik

• La collega che Paolo saluta lavora qui. — Koleżanka, którą Paolo wita, pracuje tutaj.
• Le foto che abbiamo scelto sono bellissime. — Zdjęcia, które wybraliśmy, są piękne.

Włoski często pomija zaimek osobowy będący podmiotem, ponieważ końcówka czasownika wskazuje wykonawcę. W il film che guardo nie ma osobnego io, ale forma guardo pokazuje, że „ja oglądam”. Nadal wiadomo, że che oznacza film, czyli dopełnienie czynności.

Che trzeba zachować

W języku polskim również zwykle używa się zaimka względnego, więc ta zasada nie powinna być zaskakująca: włoskie che jest obowiązkowym elementem konstrukcji. Nie można powiedzieć il libro ho letto w znaczeniu „książka, którą przeczytałem”. Poprawnie jest il libro che ho letto.

Po che nie dodaje się drugiego zaimka dopełnienia odnoszącego się do tego samego poprzednika. Skoro che już zastępuje książkę, zdanie il libro che lo leggo zawiera zbędne lo.

Kiedy potrzebne jest cui, a nie che

Podstawowe che wystarcza dla podmiotu i dopełnienia bliższego, czyli dopełnienia bez przyimka. Jeżeli czasownik lub wyrażenie wymaga przyimka, na przykład con, di, a albo per, standardowy włoski używa cui:

Znaczenie	Poprawna konstrukcja
osoba, z którą pracuję	la persona con cui lavoro
książka, o której mówię	il libro di cui parlo
firma, dla której pracuję	l’azienda per cui lavoro
przyjaciel, do którego piszę	l’amico a cui scrivo

Polskie formy „z którym”, „o której” czy „dla których” ujawniają przyimek i przypadek. We włoskim podobną wskazówką jest właśnie przyimek przed cui. Konstrukcji con che nie używa się tutaj jako zwykłego odpowiednika „z którym”.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują che z osobami i rzeczami oraz w obu podstawowych funkcjach.

Włoski	Polski	Objaśnienie
Il ragazzo che parla è mio fratello.	Chłopak, który mówi, jest moim bratem.	Che jest podmiotem czasownika parla.
Il libro che ho letto è interessante.	Książka, którą przeczytałam/przeczytałem, jest ciekawa.	Che jest dopełnieniem; wykonawca wynika z ho letto.
La pizza che hai fatto è buonissima.	Pizza, którą zrobiłaś/zrobiłeś, jest przepyszna.	Forma nie zmienia się mimo żeńskiego poprzednika.
Le persone che conosco sono simpatiche.	Ludzie, których znam, są sympatyczni.	Che odnosi się do wielu osób i jest dopełnieniem.
Abbiamo un cane che ama dormire sul divano.	Mamy psa, który uwielbia spać na kanapie.	To pies wykonuje czynność.
I treni che partono da qui vanno a Milano.	Pociągi, które odjeżdżają stąd, jadą do Mediolanu.	Liczba mnoga wpływa na partono, nie na che.
Questa è la canzone che ascolto ogni mattina.	To jest piosenka, której słucham każdego ranka.	Włoskie ascoltare łączy się z dopełnieniem bez przyimka.
Conosci la signora che abita al terzo piano?	Znasz panią, która mieszka na trzecim piętrze?	Osoba jest podmiotem zdania względnego.
Il caffè che prepara Marco è molto forte.	Kawa, którą przygotowuje Marco, jest bardzo mocna.	Jawny podmiot Marco pomaga rozpoznać funkcję che.
Cerco delle scarpe che siano comode.	Szukam butów, które byłyby wygodne.	Che pozostaje bez zmian; tryb łączący jest tu zagadnieniem późniejszym.
È un problema che possiamo risolvere insieme.	To problem, który możemy rozwiązać razem.	Che jest dopełnieniem czasownika risolvere.
Gli studenti che hanno finito possono uscire.	Uczniowie, którzy skończyli, mogą wyjść.	Che jest podmiotem formy hanno finito.

Typowe błędy

Odmienianie che na wzór polskiego „który”

• Niepoprawnie: la ragazza cha studia italiano
• Poprawnie: la ragazza che studia italiano
• Dlaczego: Che ma jedną formę dla każdego rodzaju i każdej liczby. Nie otrzymuje żeńskiej ani mnogiej końcówki.

Pomijanie zaimka

• Niepoprawnie: Il film abbiamo visto ieri era divertente.
• Poprawnie: Il film che abbiamo visto ieri era divertente.
• Dlaczego: W zdaniu względnym che jest obowiązkowe. Bez niego dwie części zdania nie są poprawnie połączone.

Powtarzanie dopełnienia

• Niepoprawnie: La torta che l’ho preparata ieri è per Anna.
• Poprawnie: La torta che ho preparato ieri è per Anna.
• Dlaczego: Che już zastępuje la torta. Zaimek la powtarzałby to samo dopełnienie. Podstawowa, neutralna konstrukcja go nie potrzebuje.

Używanie che po przyimku

• Niepoprawnie: La persona con che lavoro è gentile.
• Poprawnie: La persona con cui lavoro è gentile.
• Dlaczego: Po przyimkach takich jak con, di, a i per używa się cui, nie podstawowego względnego che.

Mylenie wykonawcy czynności

• Myląca interpretacja: La sorella di Paolo che vive a Roma...
• Jaśniej: La sorella di Paolo, che vive a Roma,... albo przebudowane zdanie wskazujące wprost mieszkańca Rzymu.
• Dlaczego: Che może gramatycznie odsyłać do więcej niż jednego rzeczownika. Sama forma nie pokazuje rodzaju ani liczby, a czasem nawet interpunkcja nie usuwa całej niejasności. W ważnej wypowiedzi lepiej zmienić szyk lub powtórzyć imię.

Stosowanie che bez wyrażonego poprzednika

• Niepoprawnie: Che dici è vero. w znaczeniu „To, co mówisz, jest prawdą”.
• Poprawnie: Quello che dici è vero.
• Dlaczego: Zwykłe che odsyła do poprzednika. Gdy chodzi o ogólne „to, co”, potrzebne jest quello che lub ciò che.

Uwagi o użyciu

Che należy do najczęstszych słów włoskich i jest neutralne stylistycznie. Pasuje do swobodnej rozmowy, wiadomości, prasy i formalnego tekstu. Bardziej rozbudowane formy il quale, la quale, i quali, le quali mogą w niektórych zdaniach zastąpić zaimek względny, lecz zwykle brzmią oficjalniej i bywają użyteczne przede wszystkim wtedy, gdy pomagają uniknąć niejasności.

Przecinek zależy od sensu, a nie od samej obecności che. Zdanie ograniczające wskazuje, o którą osobę lub rzecz chodzi: Gli studenti che hanno studiato hanno superato l’esame — egzamin zdali ci studenci, którzy się uczyli. Zdanie dopowiadające dodaje informację o już określonym poprzedniku i jest wydzielane przecinkami: Marta, che vive a Bologna, viene domani — Marta, która mieszka w Bolonii, przyjeżdża jutro. Różnica jest podobna do tej występującej w polszczyźnie.

W mowie potocznej można usłyszeć tak zwane che polivalente, czyli che używane szerzej niż w starannej normie, na przykład tam, gdzie formalna konstrukcja wymagałaby przyimka i cui. Warto je rozpoznawać, ale osobie uczącej się najlepiej trzymać się przejrzystej reguły: bez przyimka che, po przyimku cui.

Poziom wyżej

Poniższych szczegółów nie trzeba jeszcze opanowywać na A2, ale pojawiają się często w tekstach i na dalszych etapach nauki.

Quello che, ciò che i chi

Gdy nie ma konkretnego rzeczownika będącego poprzednikiem, samo che zwykle nie wystarcza:

• Quello che mi piace è la tranquillità. — Tym, co mi się podoba, jest spokój.
• Non capisco ciò che intendi. — Nie rozumiem tego, co masz na myśli.
• Chi arriva prima apre la porta. — Kto przyjdzie pierwszy, otwiera drzwi.

Quello che jest bardzo częste i neutralne. Ciò che częściej spotyka się w staranniejszym piśmie. Chi odnosi się do nieokreślonej osoby i w zależności od zdania odpowiada polskiemu „kto” albo „ten, kto”.

Zgodność imiesłowu czasu przeszłego

Gdy che jest dopełnieniem przed czasem złożonym z avere, można spotkać dwa warianty:

• le lettere che ho scritto
• le lettere che ho scritte

Oba występują; forma bez uzgodnienia, scritto, jest dziś bardzo częsta i dla uczącego się najbezpieczniejsza jako neutralny wybór. Uzgodnienie scritte z poprzednikiem jest również poprawne, zwłaszcza w staranniejszym stylu. Nie należy mylić tego z podstawową zasadą: to imiesłów scritto/scritte może zmienić formę, natomiast che nigdy się nie zmienia.

Tryb czasownika po che

Zaimek względny sam nie narzuca jednego trybu. Tryb oznajmujący opisuje osobę lub rzecz traktowaną jako konkretną: Ho un collega che parla giapponese — „Mam kolegę, który mówi po japońsku”. Tryb łączący, czyli forma wyrażająca między innymi poszukiwanie, niepewność lub pożądaną cechę, może pojawić się przy poprzedniku nieokreślonym: Cerco un collega che parli giapponese — „Szukam kolegi, który mówiłby po japońsku”. Jest to już osobne, bardziej zaawansowane zagadnienie; forma zaimka w obu zdaniach pozostaje taka sama.

Che a inne funkcje słowa

Nie każde włoskie che jest zaimkiem względnym. W So che arriva domani oznacza „że” i jest spójnikiem, ponieważ nie zastępuje wcześniejszego rzeczownika. W Che cosa vuoi? należy do wyrażenia pytającego „co?”. Pomocne pytanie brzmi: czy che odsyła do stojącej wcześniej osoby lub rzeczy i pełni rolę we wprowadzanym zdaniu? Jeśli tak, jest zaimkiem względnym omawianym w tym artykule.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Łącz pary prostych zdań. Zacznij od przykładów typu Ho un’amica. L’amica lavora a Roma i zmień je w Ho un’amica che lavora a Roma. Następnie ćwicz dopełnienie: Ho comprato il pane. Tu hai consigliato il pane → Ho comprato il pane che hai consigliato.
2. Zaznaczaj dwie role różnymi kolorami. W każdym zdaniu ustal poprzednik, a potem sprawdź, czy che wykonuje czynność, czy jej podlega. To skuteczniejsze niż zgadywanie na podstawie samego szyku.
3. Porównuj z polskim, ale nie tłumacz formy słowo w słowo. Zakreśl różne polskie postacie „który” i za każdym razem zastąp je niezmiennym włoskim che — chyba że przed zaimkiem stoi przyimek; wtedy sprawdź konstrukcję z cui.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają rozpoznać, kto wykonuje czynność, także wtedy, gdy włoski pomija zaimek.
• Następny krok: Zaimki względne — rozszerzenie o cui oraz formy il quale, la quale, i quali, le quali.
• Dalej: Zaawansowane zaimki względne — konstrukcje chi, quello che, ciò che, il che oraz wyrażenia dzierżawcze z cui.