Włoskie *si impersonale* – konstrukcja bezosobowa

W skrócie

Włoskie si impersonale służy do mówienia o tym, co robią ludzie ogólnie, bez wskazywania konkretnej osoby: In Italia si mangia bene — „We Włoszech dobrze się je”. Najczęściej łączy się si z czasownikiem w trzeciej osobie liczby pojedynczej. Trzeba jednak pamiętać, że z przymiotnikiem używa się liczby mnogiej (si è stanchi), a w czasach złożonych czasownikiem posiłkowym jest essere (si è parlato).

Omówienie

Konstrukcja si impersonale pozwala nie nazywać wykonawcy czynności. Przydaje się w ogólnych obserwacjach, pytaniach o zwyczaje, przepisach, instrukcjach i wypowiedziach, które po polsku często mają formę z się, można, trzeba, końcówką -no/-to albo trzecią osobą liczby mnogiej: „tu dobrze się śpi”, „jak to się mówi?”, „dużo o tym rozmawiano”, „we Włoszech pije się kawę”.

To zagadnienie pojawia się zwykle na poziomie B1. Sam schemat jest krótki, lecz nie należy tłumaczyć każdego polskiego „się” jako włoskiego si impersonale. Polskie „się” może oznaczać także czynność zwrotną, na przykład „Maria się ubiera” — Maria si veste. W tym zdaniu wiadomo, kto się ubiera. Natomiast w Qui ci si veste in modo elegante („Tutaj ludzie ubierają się elegancko”) wykonawca pozostaje ogólny.

Warto też odróżniać konstrukcję bezosobową od si passivante, czyli włoskiej konstrukcji biernej z si. W zdaniu bezosobowym czasownik zasadniczo pozostaje w liczbie pojedynczej. W konstrukcji biernej zgadza się z rzeczownikiem będącym podmiotem: Si vende una casa, ale Si vendono due case. To rozróżnienie omówimy dokładniej niżej.

Jak to działa

Podstawowy schemat

Najprostszy wzór to:

si + czasownik w trzeciej osobie liczby pojedynczej + reszta zdania

Rodzaj wypowiedzi	Schemat	Przykład
twierdzenie	si + czasownik	Qui si lavora molto.
przeczenie	non si + czasownik	Qui non si fuma.
pytanie	wyraz pytający + si + czasownik	Come si arriva in centro?
czasownik modalny	si + czasownik modalny + bezokolicznik	Si può entrare?

„Trzecia osoba liczby pojedynczej” to taka sama forma czasownika jak przy lui lub lei: mangia, parla, dorme, va. Zaimek si stoi bezpośrednio przed odmienionym czasownikiem. Nie dodaje się podmiotu oznaczającego ogólnych ludzi.

• D'estate si cena tardi. — Latem jada się kolację późno.
• Non si entra senza biglietto. — Nie wchodzi się bez biletu.
• Come si apre questa finestra? — Jak otwiera się to okno?
• Si deve prenotare. — Trzeba dokonać rezerwacji.

Z czasownikami modalnymi, takimi jak potere („móc”), dovere („musieć”) i volere („chcieć”), to właśnie czasownik modalny przyjmuje formę liczby pojedynczej: si può fare, si deve aspettare, si vuole capire.

Czasowniki nieprzechodnie i czasowniki z dopełnieniem

Konstrukcja jest szczególnie przejrzysta z czasownikiem nieprzechodnim, czyli takim, który nie kieruje czynności bezpośrednio na jakiś przedmiot lub osobę:

• Si vive bene qui. — Dobrze się tu żyje.
• Si parte alle otto. — Wyjeżdża się o ósmej.
• Si dorme poco. — Mało się śpi.

Może też występować z czasownikiem przechodnim, czyli takim, który może mieć dopełnienie bliższe — osobę lub rzecz bezpośrednio objętą czynnością. Jeśli dopełnienie nie jest wyrażone albo jest pojedyncze i konstrukcja jest rozumiana bezosobowo, spotkamy liczbę pojedynczą: In Italia si mangia spesso la pasta — „We Włoszech często je się makaron”.

Gdy natomiast rzeczownik w liczbie mnogiej staje się gramatycznym podmiotem, mamy zwykle si passivante i czasownik również przyjmuje liczbę mnogą:

Konstrukcja bezosobowa	Konstrukcja bierna z si
Qui si mangia bene. — Tu dobrze się je.	Qui si mangiano piatti regionali. — Tu jada się dania regionalne.
In ufficio si usa molto il computer. — W biurze często używa się komputera.	In ufficio si usano molti programmi diversi. — W biurze używa się wielu różnych programów.
nacisk na ogólną czynność	czasownik zgadza się z rzeczą lub rzeczami objętymi czynnością

W praktyce granica znaczeniowa bywa subtelna, ale liczba mnoga czasownika jest ważną wskazówką: si vende wobec jednego przedmiotu, si vendono wobec wielu.

Essere i przymiotnik: liczba mnoga

Po bezosobowym si czasownik essere ma formę pojedynczą è, ale przymiotnik lub rzeczownik opisujący ogólną grupę występuje zwykle w liczbie mnogiej:

• Si è stanchi dopo il viaggio. — Po podróży jest się zmęczonym.
• Quando si è giovani, si cambia spesso idea. — Kiedy jest się młodym, często zmienia się zdanie.
• Se si è studenti, si può avere uno sconto. — Jeśli jest się studentem, można dostać zniżkę.

W wypowiedzi ogólnej używa się zazwyczaj rodzaju męskiego liczby mnogiej: stanchi, pronti, giovani. Jeśli mowa wyłącznie o kobietach i kontekst jasno to pokazuje, możliwy jest rodzaj żeński: Tra amiche si è più sincere — „Wśród przyjaciółek jest się bardziej szczerymi”.

To istotna różnica wobec polszczyzny. Po polskim „jest się” często pojawia się narzędnik liczby pojedynczej: „jest się zmęczonym”, „jest się studentem”. Po włosku nie należy z tego powodu wybierać liczby pojedynczej: poprawnie si è stanchi, nie si è stanco w znaczeniu ogólnym.

Czasy złożone

W czasach złożonych konstrukcja bezosobowa wybiera czasownik posiłkowy essere, nawet jeśli dany czasownik w zwykłym passato prossimo łączy się z avere. Imiesłów czasu przeszłego (forma taka jak parlato, mangiato, andato) zachowuje się jednak różnie zależnie od czasownika.

Typ czasownika	Zwykłe zdanie	Zdanie bezosobowe	Zasada
zwykle z avere	Abbiamo mangiato bene.	Si è mangiato bene.	essere + imiesłów w rodzaju męskim liczby pojedynczej
zwykle z essere	Siamo andati a piedi.	Si è andati a piedi.	essere + imiesłów w liczbie mnogiej
zwrotny	Ci siamo alzati presto.	Ci si è alzati presto.	ci si + essere + imiesłów w liczbie mnogiej

Stąd poprawne są:

• Ieri si è lavorato fino a tardi. — Wczoraj pracowano do późna.
• Durante la riunione si è parlato molto del problema. — Podczas zebrania dużo rozmawiano o problemie.
• Alla fine si è tornati a casa. — W końcu wrócono do domu.

Przy formie mnogiej domyślny jest rodzaj męski: andati, tornati. W grupie składającej się wyłącznie z kobiet można użyć andate, tornate.

Czasowniki zwrotne: ci si

Czasownik zwrotny ma własne si, na przykład svegliarsi — „budzić się”. Gdy dodajemy do niego bezosobowe si, język włoski unika połączenia si si. Pierwsze si zmienia się wtedy w ci:

ci si + czasownik w trzeciej osobie liczby pojedynczej

• In vacanza ci si sveglia tardi. — Na wakacjach wstaje się późno.
• Prima di entrare ci si toglie le scarpe. — Przed wejściem zdejmuje się buty.
• Dopo una giornata così ci si sente stanchi. — Po takim dniu człowiek czuje się zmęczony.

W czasie złożonym: ci si è svegliati presto — „wcześnie się obudzono”. Forma ci si może początkowo brzmieć nietypowo, ale jest regularna i bardzo często spotykana.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
In Italia si mangia bene.	We Włoszech dobrze się je.	Ogólna obserwacja
Come si dice in italiano?	Jak to się mówi po włosku?	Typowe pytanie językowe
Qui si parla piano.	Tutaj mówi się cicho.	Czasownik w liczbie pojedynczej
In questa biblioteca non si può mangiare.	W tej bibliotece nie wolno jeść.	non stoi przed si
Per arrivare al museo si prende l'autobus numero sei.	Żeby dojechać do muzeum, jedzie się autobusem numer sześć.	Instrukcja
D'estate si esce più spesso.	Latem częściej się wychodzi.	Czasownik nieprzechodni
Quando si è giovani, si ha tanta energia.	Kiedy jest się młodym, ma się dużo energii.	Przymiotnik w liczbie mnogiej
Dopo otto ore di lavoro si è stanchi.	Po ośmiu godzinach pracy jest się zmęczonym.	è w liczbie pojedynczej, stanchi w mnogiej
Ieri si è parlato molto del problema.	Wczoraj dużo rozmawiano o problemie.	Czas złożony z essere
Alla fine si è andati a casa a piedi.	W końcu poszło się do domu pieszo.	andati w liczbie mnogiej
In montagna ci si sveglia presto.	W górach wcześnie się wstaje.	Czasownik zwrotny: ci si
Dopo qualche giorno ci si abitua al rumore.	Po kilku dniach człowiek przyzwyczaja się do hałasu.	Bez wskazania konkretnej osoby
Se si studia con regolarità, si fanno progressi.	Jeśli uczy się regularnie, robi się postępy.	Dwie konstrukcje ogólne
Non si sa mai.	Nigdy nie wiadomo.	Utarte wyrażenie
Da qui si vede il mare.	Stąd widać morze.	Polski odpowiednik nie musi zawierać „się”

Najczęstsze błędy

1. Użycie liczby mnogiej tylko dlatego, że chodzi o wielu ludzi

• Błędnie: In Italia si mangiano bene.
• Poprawnie: In Italia si mangia bene.
• Dlaczego: wykonawca jest ogólny, ale czasownik w si impersonale ma trzecią osobę liczby pojedynczej. Forma mnoga jest potrzebna w si passivante, gdy czasownik zgadza się z rzeczownikiem w liczbie mnogiej: Si mangiano molti piatti regionali.

2. Przymiotnik w liczbie pojedynczej po si è

• Błędnie: Dopo il lavoro si è stanco.
• Poprawnie: Dopo il lavoro si è stanchi.
• Dlaczego: essere pozostaje w liczbie pojedynczej, lecz przymiotnik opisujący nieokreślonych ludzi przyjmuje liczbę mnogą.

3. Czasownik posiłkowy avere w czasie złożonym

• Błędnie: Si ha parlato molto.
• Poprawnie: Si è parlato molto.
• Dlaczego: czasy złożone konstrukcji bezosobowej tworzy się z essere, również wtedy, gdy zwykłe zdanie miałoby avere: Abbiamo parlato → si è parlato.

4. Podwójne si przy czasowniku zwrotnym

• Błędnie: In vacanza si si sveglia tardi.
• Poprawnie: In vacanza ci si sveglia tardi.
• Dlaczego: przed zwrotnym si bezosobowy zaimek przyjmuje formę ci, dlatego powstaje połączenie ci si.

5. Dosłowne tłumaczenie każdego polskiego „się”

• Błędnie: Maria si mangia una mela. w znaczeniu „Maria je jabłko”.
• Poprawnie: Maria mangia una mela.
• Dlaczego: polskie zdanie „Maria je jabłko” nie jest ani bezosobowe, ani zwrotne. W języku włoskim si nie jest ogólnym odpowiednikiem polskiego „się”; trzeba najpierw ustalić funkcję całego zdania.

Uwagi o użyciu

Si impersonale jest neutralne stylistycznie. Występuje zarówno w codziennej rozmowie, jak i w instrukcjach, poradnikach czy tekstach informacyjnych. Często brzmi naturalniej niż zdanie z la gente („ludzie”) albo nieokreślonym qualcuno („ktoś”), ponieważ kieruje uwagę na czynność, a nie na wykonawcę.

Polski przekład zależy od sytuacji. Qui si paga alla cassa można oddać jako „Tutaj płaci się przy kasie”, a Si deve aspettare jako „Trzeba czekać”. Come si fa? to najczęściej „Jak to się robi?”, natomiast Non si sa mai znaczy po prostu „Nigdy nie wiadomo”. Nie warto więc szukać jednego stałego polskiego odpowiednika.

W przepisach i instrukcjach spotyka się także bezokolicznik lub tryb rozkazujący, ale konstrukcja z si ma łagodny, ogólny charakter: Si aggiunge il sale — „Dodaje się sól”. W rozmowie może obejmować również mówiącego i rozmówcę. Stasera si va al cinema? dosłownie ma formę bezosobową, lecz w praktyce może znaczyć „Idziemy dziś wieczorem do kina?”. Jest to potoczne i wspólnotowe użycie, którego dokładny sens wynika z kontekstu.

Zastosowania bardziej zaawansowane

Zaimki dopełnienia przed si

Krótki zaimek zastępujący dopełnienie może stać przed bezosobowym si. Powstają połączenia takie jak lo si, la si, li si, le si:

• Lo si capisce subito. — Rozumie się to od razu.
• La si vede dalla finestra. — Widać ją z okna.
• Certi errori li si riconosce facilmente. — Pewne błędy łatwo się rozpoznaje.

W tej bezosobowej konstrukcji czasownik pozostaje zwykle w liczbie pojedynczej, ponieważ zaimek jest dopełnieniem, a nie podmiotem. Taki szyk częściej pojawia się w starannej wypowiedzi pisanej niż w bardzo swobodnej rozmowie.

Bezokolicznik po konstrukcji bezosobowej

Po wyrażeniach modalnych i oceniających można rozbudować zdanie bez wskazywania osoby:

• Si può imparare molto ascoltando gli altri. — Można się wiele nauczyć, słuchając innych.
• Si deve essere pazienti. — Trzeba być cierpliwym.
• Non si riesce a dormire con questo rumore. — Przy tym hałasie nie da się spać.

W si deve essere pazienti przymiotnik znów występuje w liczbie mnogiej, choć odmieniony czasownik deve pozostaje w pojedynczej.

Różnica między si impersonale a si passivante

Nie każde zdanie z si i czasownikiem w trzeciej osobie jest bezosobowe. Jeśli czasownik przechodni ma rzeczownik, który można rozumieć jako podmiot poddany czynności, włoski uzgadnia z nim czasownik:

• Si cerca un cameriere. — Poszukiwany jest kelner.
• Si cercano due camerieri. — Poszukiwani są dwaj kelnerzy.

To już si passivante. W liczbie pojedynczej obie konstrukcje mogą wyglądać podobnie, dlatego ważniejsze od samej formy jest pytanie: czy rzeczownik jest tylko przedmiotem ogólnej czynności, czy gramatycznym podmiotem, z którym czasownik się zgadza? W liczbie mnogiej różnica staje się widoczna. Pełne zasady tej konstrukcji stanowią osobny temat.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Przekształcaj polskie zdania na kilka sposobów. Weź zdania „Tu dobrze się pracuje”, „Nie wolno parkować” i „Jak to się wymawia?”. Dobierz naturalną włoską konstrukcję z si, zamiast tłumaczyć każde słowo osobno.
2. Ćwicz parami teraźniejszość i przeszłość. Zapisuj: si parla → si è parlato, si parte → si è partiti, ci si sveglia → ci si è svegliati. Dzięki temu utrwalisz zarówno essere, jak i zgodę imiesłowu.
3. Wyszukuj trzy sygnały podczas słuchania. Zwracaj uwagę na come si…?, si può/deve… oraz ci si…. Zapisz całe zdanie i ustal, czy si jest bezosobowe, zwrotne, czy bierne.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Czasowniki zwrotne — znajomość zaimków mi, ti, si, ci, vi, si ułatwia zrozumienie, dlaczego przy czasownikach zwrotnych pojawia się ci si.
• Dalej: Konstrukcja bierna z si — wyjaśnia zgodę czasownika z rzeczownikiem w zdaniach takich jak Si vendono appartamenti.