Czasowniki zwrotne w języku włoskim

W skrócie

Włoski czasownik zwrotny łączy się z zaimkiem mi, ti, si, ci, vi, si, który zmienia się wraz z osobą: mi lavo — „myję się”, ci laviamo — „myjemy się”. W formie słownikowej takie czasowniki kończą się na -si, na przykład lavarsi, svegliarsi i vestirsi. W zwykłym zdaniu zaimek stoi przed odmienionym czasownikiem: Non mi alzo presto — „Nie wstaję wcześnie”.

Omówienie

Czasownik jest zwrotny, gdy czynność dotyczy tej samej osoby, która ją wykonuje: Anna myje Annę, czyli samą siebie — Anna si lava. Podmiot (osoba lub rzecz wykonująca czynność) i odbiorca czynności są więc tą samą osobą. Polski ma podobne konstrukcje ze słowem „się”, dlatego podstawowa idea jest znajoma: lavarsi to „myć się”, a vestirsi — „ubierać się”.

Różnica polega na tym, że polskie „się” ma jedną postać, natomiast włoski zaimek wskazuje osobę: mi dla „ja”, ti dla „ty”, ci dla „my” i tak dalej. Nie można zatem nauczyć się jednego odpowiednika „się” i używać go zawsze. Trzeba dopasować zarówno zaimek, jak i końcówkę czasownika.

To zagadnienie pojawia się już na poziomie A1, bo czasowniki zwrotne są potrzebne przy przedstawianiu się i opisywaniu dnia: chiamarsi (nazywać się), svegliarsi (budzić się), alzarsi (wstawać), lavarsi (myć się), vestirsi (ubierać się) czy addormentarsi (zasypiać). Najpierw warto opanować czas teraźniejszy. Późniejsze konstrukcje, w tym czas przeszły i tryb rozkazujący, są omówione osobno w części zaawansowanej.

Jak to działa

Zaimki zwrotne

Zaimek zwrotny to krótki element wskazujący, że czynność wraca do wykonawcy. Każdej osobie odpowiada inna forma:

Osoba	Zaimek zwrotny	Przykład	Znaczenie
io — ja	mi	mi lavo	myję się
tu — ty	ti	ti lavi	myjesz się
lui / lei / Lei — on / ona / Pan, Pani	si	si lava	myje się / myje się Pan, Pani
noi — my	ci	ci laviamo	myjemy się
voi — wy	vi	vi lavate	myjecie się
loro — oni, one	si	si lavano	myją się

Zaimki podmiotowe io, tu, lui i tak dalej zwykle można pominąć, ponieważ końcówka czasownika pokazuje osobę. Naturalnie mówi się więc Mi alzo alle sette, a niekoniecznie Io mi alzo alle sette. Zaimek zwrotny nie jest jednak opcjonalny: mi musi pozostać.

Od formy słownikowej do zdania

Bezokolicznik (forma słownikowa czasownika) traci końcowe -e przed -si:

• lavare → lavarsi
• svegliare → svegliarsi
• vestire → vestirsi

Aby odmienić czasownik, rozpoznaj jego zwykłą formę, odmień ją według grupy -are, -ere lub -ire, a następnie dodaj właściwy zaimek przed czasownikiem. Na przykład lavarsi opiera się na regularnym lavare:

Osoba	Forma czasownika	Pełna forma zwrotna
io	lavo	mi lavo
tu	lavi	ti lavi
lui / lei / Lei	lava	si lava
noi	laviamo	ci laviamo
voi	lavate	vi lavate
loro	lavano	si lavano

Samo -si nie zmienia sposobu odmiany czasownika. Jeżeli czasownik bez -si jest regularny, zachowuje regularne końcówki; jeżeli jest nieregularny, zachowuje swoją nieregularność. Dlatego najlepiej uczyć się jednocześnie formy słownikowej i pierwszej osoby: svegliarsi — mi sveglio, mettersi — mi metto.

Różne grupy czasowników

Bezokolicznik	Typ	Ja	My	Znaczenie
chiamarsi	-are	mi chiamo	ci chiamiamo	nazywać się
vedersi	-ere	mi vedo	ci vediamo	widzieć się, spotykać się
vestirsi	-ire	mi vesto	ci vestiamo	ubierać się
divertirsi	-ire	mi diverto	ci divertiamo	dobrze się bawić
mettersi	nieregularny	mi metto	ci mettiamo	zakładać coś; zabierać się do czegoś

Szyk zdania, przeczenie i pytanie

Przed odmienionym czasownikiem zaimek stoi bezpośrednio przy nim:

• Mi preparo. — Przygotowuję się.
• Ti senti bene? — Dobrze się czujesz?
• Ci alziamo presto. — Wstajemy wcześnie.

W przeczeniu non stawiamy przed zaimkiem:

• Non mi chiamo Paolo. — Nie nazywam się Paolo.
• Oggi non ci vestiamo in fretta. — Dziś nie ubieramy się w pośpiechu.
• Non si addormentano facilmente. — Nie zasypiają łatwo.

Pytanie nie wymaga przestawiania wyrazów. O jego funkcji informuje intonacja, znak zapytania albo słowo pytające: Ti svegli presto? — „Budzisz się wcześnie?”, A che ora vi alzate? — „O której wstajecie?”.

Części ciała i ubrania

Po polsku mówimy „myję swoje ręce”, jeżeli chcemy wyraźnie wskazać właściciela. Po włosku z czasownikiem zwrotnym najczęściej wystarcza rodzajnik określony, czyli odpowiednik „ten/ta/te” w systemie włoskich rodzajników:

• Mi lavo le mani. — Myję ręce.
• Si lava i capelli. — Myje włosy.
• Ci mettiamo le scarpe. — Zakładamy buty.

Nie trzeba dodawać mie, suoi czy nostre, jeśli z zaimka zwrotnego jasno wynika, do kogo należą ręce, włosy lub ubranie.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Come ti chiami?	Jak masz na imię?	Dosłownie konstrukcja odpowiada „Jak się nazywasz?”.
Mi chiamo Agata.	Mam na imię Agata.	Naturalna odpowiedź przy przedstawianiu się.
Mi sveglio alle sette.	Budzę się o siódmej.	Mi odpowiada pierwszej osobie liczby pojedynczej.
Dopo la sveglia mi alzo subito.	Po budziku od razu wstaję.	Alzarsi jest po włosku zwrotne, choć polskie „wstawać” nie ma „się”.
Ti lavi le mani prima di mangiare?	Myjesz ręce przed jedzeniem?	Przy części ciała użyto rodzajnika le.
Si veste elegante.	Ubiera się elegancko.	Podmiot „on” albo „ona” wynika z kontekstu.
Ci prepariamo per uscire.	Szykujemy się do wyjścia.	Pierwsza osoba liczby mnogiej: ci.
Vi addormentate tardi nel fine settimana?	Zasypiacie późno w weekend?	Pytanie skierowane do kilku osób.
I bambini si svegliano presto.	Dzieci budzą się wcześnie.	Trzecia osoba liczby mnogiej: si svegliano.
Ci divertiamo molto insieme.	Świetnie się razem bawimy.	Częste połączenie divertirsi molto.
Oggi non mi sento bene.	Dziś źle się czuję.	Sentirsi opisuje samopoczucie.
Marco si mette la giacca.	Marco zakłada kurtkę.	Przy ubraniu wystarcza rodzajnik la.
A che ora vi alzate domani?	O której jutro wstajecie?	Zaimek stoi przed czasownikiem mimo obecności pytajnika.
Come si chiama, signora?	Jak się pani nazywa?	Grzecznościowe Lei łączy się z si i trzecią osobą.
Luca e Sara si incontrano davanti al bar.	Luca i Sara spotykają się przed kawiarnią.	Tutaj czynność jest wzajemna: jedno spotyka drugie.

Najczęstsze błędy

1. Pomijanie zaimka zwrotnego

• Błędnie: Sveglio alle sette.
• Poprawnie: Mi sveglio alle sette.
• Dlaczego: bez mi czasownik svegliare oznacza „budzić kogoś”. Forma zwrotna svegliarsi oznacza „budzić się”.

2. Niedopasowanie zaimka i końcówki

• Błędnie: Mi svegli presto.
• Poprawnie: Mi sveglio presto.
• Dlaczego: mi wskazuje „ja”, więc czasownik także musi mieć formę pierwszej osoby. Dla „ty” poprawne jest ti svegli.

3. Stawianie zaimka po odmienionym czasowniku

• Błędnie: Alzo mi alle otto.
• Poprawnie: Mi alzo alle otto.
• Dlaczego: w zwykłym zdaniu zaimek zwrotny stoi przed odmienioną formą czasownika. Łączenie go na końcu dotyczy innych konstrukcji, na przykład bezokolicznika alzarmi.

4. Używanie zaimków dzierżawczych przy częściach ciała

• Nienaturalnie: Mi lavo le mie mani.
• Naturalnie: Mi lavo le mani.
• Dlaczego: mi już wskazuje właściciela rąk. Le mie mani jest możliwe tylko przy szczególnym kontraście, ale w codziennym zdaniu brzmi niepotrzebnie ciężko.

5. Dosłowne kopiowanie polskiego „się”

• Błędnie: Si laviamo.
• Poprawnie: Ci laviamo.
• Dlaczego: polskie „się” nie zmienia formy, lecz włoski zaimek musi odpowiadać osobie. Dla noi zawsze wybieramy ci.

6. Rozdzielanie czasownika modalnego i zaimka w niewłaściwy sposób

• Błędnie: Voglio mi alzare.
• Poprawnie: Mi voglio alzare albo Voglio alzarmi.
• Dlaczego: przy czasowniku takim jak volere („chcieć”) zaimek może stanąć przed odmienionym czasownikiem albo przyłączyć się do bezokolicznika, ale nie stawia się go pomiędzy nimi jako osobnego słowa.

Uwagi o użyciu

Nie każdy odpowiednik jest zwrotny w obu językach

Wiele par działa podobnie: lavarsi — „myć się”, vestirsi — „ubierać się”, divertirsi — „bawić się”. Nie wolno jednak automatycznie przenosić polskiej konstrukcji. Włoskie alzarsi odpowiada zwykle polskiemu „wstawać”, a addormentarsi — „zasypiać”, choć po polsku nie używa się tu „się”. Z kolei znaczenie najlepiej zapamiętywać wraz z pełną formą: nie samo alzare, lecz alzarsi — mi alzo.

Forma zwrotna może zmieniać znaczenie

Czasownik bez zaimka często kieruje czynność na inną osobę lub rzecz. Dopełnienie bliższe (osoba lub rzecz bezpośrednio objęta czynnością) jest wtedy inne niż podmiot:

Bez formy zwrotnej	Znaczenie	Forma zwrotna	Znaczenie
Lavo la macchina.	Myję samochód.	Mi lavo.	Myję się.
Sveglio mio figlio.	Budzę syna.	Mi sveglio.	Budzę się.
Vesto il bambino.	Ubieram dziecko.	Mi vesto.	Ubieram się.
Chiamo Marta.	Dzwonię do Marty / wołam Martę.	Mi chiamo Marta.	Mam na imię Marta.

Czasem różnica jest bardziej idiomatyczna. Sentire oznacza między innymi „słyszeć” lub „czuć coś”, natomiast sentirsi często opisuje samopoczucie: Mi sento stanco lub Mi sento stanca — „Czuję się zmęczony / zmęczona”.

Forma grzecznościowa

W rozmowie z jedną osobą, do której zwracamy się oficjalnie jako Lei, używa się trzeciej osoby liczby pojedynczej oraz si:

• Come si chiama? — Jak się Pan/Pani nazywa?
• Si accomodi. — Proszę usiąść.

W rozmowie nieformalnej będzie to Come ti chiami?. Wielka litera w Lei bywa używana dla podkreślenia formy grzecznościowej, lecz zaimek zwrotny pozostaje małym si.

Dalej niż podstawy

Poniższych konstrukcji nie trzeba jeszcze swobodnie tworzyć na poziomie A1. Warto jednak je rozpoznawać, bo wszystkie rozwijają ten sam schemat.

Zaimek przy bezokoliczniku

Gdy bezokolicznik występuje samodzielnie lub po czasowniku modalnym, zaimek przyłącza się do jego końca. Końcowe -e znika:

• Devo alzarmi presto. — Muszę wcześnie wstać.
• Vuoi sederti qui? — Chcesz tu usiąść?
• Possiamo prepararci insieme. — Możemy przygotować się razem.

Przy dovere, potere, volere możliwy jest także szyk z zaimkiem przed czasownikiem odmienionym: Mi devo alzare presto. Obie wersje są poprawne.

Tryb rozkazujący

W twierdzącym trybie rozkazującym (formie służącej do wydawania poleceń) zaimek przyłącza się do czasownika:

• Alzati! — Wstań!
• Vestitevi! — Ubierzcie się!
• Prepariamoci! — Przygotujmy się!

W przeczeniu skierowanym do jednej osoby często pojawia się bezokolicznik z dołączonym zaimkiem: Non preoccuparti! — „Nie martw się!”. Jest to inny szyk niż w zwykłym zdaniu Non ti preoccupi.

Czas przeszły

W passato prossimo czasowniki zwrotne łączą się z essere: mi sono svegliato / svegliata. Imiesłów (forma czasownika używana tu do zbudowania czasu przeszłego, na przykład svegliato) dopasowuje się rodzajem i liczbą do podmiotu:

• Anna si è alzata presto. — Anna wcześnie wstała.
• Paolo si è vestito in fretta. — Paolo szybko się ubrał.
• Ci siamo divertiti / divertite. — Dobrze się bawiliśmy / bawiłyśmy.

Pełne zasady należą już do osobnego zagadnienia na poziomie A2.

Znaczenie wzajemne

Te same zaimki mogą oznaczać, że co najmniej dwie osoby wykonują czynność wobec siebie nawzajem:

• Ci vediamo domani. — Widzimy się jutro.
• Si scrivono ogni giorno. — Piszą do siebie codziennie.
• Marco e Giulia si abbracciano. — Marco i Giulia obejmują się.

Nie jest to dosłownie czynność skierowana przez jedną osobę na nią samą, lecz budowa zdania pozostaje taka sama. Znaczenie rozpoznaje się z kontekstu i z liczby mnogiej.

Czasowniki zaimkowe i bezosobowe si

Nie każde si oznacza prostą czynność zwrotną. Niektóre czasowniki występują z zaimkiem jako stałą częścią znaczenia, na przykład accorgersi („zorientować się”), vergognarsi („wstydzić się”) i pentirsi („żałować czegoś”). Najlepiej uczyć się ich w całości.

Inna konstrukcja to bezosobowe si: In Italia si mangia bene — „We Włoszech dobrze się je”. Nie ma tu konkretnej osoby wykonującej czynność na sobie; zdanie mówi ogólnie o ludziach. Choć forma si wygląda znajomo, jest to odrębne zagadnienie gramatyczne.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ułóż plan dnia w sześciu osobach. Zacznij od mi sveglio, mi alzo, mi lavo, a potem zmieniaj osobę: ti svegli, si sveglia, ci svegliamo. Dzięki temu ćwiczysz jednocześnie zaimek i końcówkę.
2. Zapisuj czasownik jako parę. Zamiast notować tylko vestirsi, zapisuj vestirsi — mi vesto. Przy czasownikach nieregularnych taki zwyczaj od razu ujawnia zmianę formy.
3. Porównuj zdania zwrotne i niezwrotne. Powtarzaj parami: Lavo la macchina / Mi lavo, Sveglio Luca / Mi sveglio. Łatwiej wtedy zauważyć, że zaimek nie jest ozdobą, lecz zmienia uczestników, a czasem także znaczenie czynności.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw: Czasowniki regularne na -are — ich końcówki są podstawą odmiany takich form jak chiamarsi i lavarsi.
• Następny krok: Czasowniki zwrotne w czasie przeszłym — użycie essere oraz dopasowanie form svegliato, svegliata, svegliati, svegliate.
• Dla bardziej zaawansowanych: Bezosobowe si — konstrukcje typu si dice i si mangia, w których si nie oznacza czynności wykonywanej na sobie.