Czasownik „avere” w języku włoskim

W skrócie

Avere znaczy przede wszystkim „mieć”, ale występuje też w wielu wyrażeniach, które po polsku budujemy inaczej: ho fame to „jestem głodny/głodna”, a hai sete? — „chce ci się pić?”. W czasie teraźniejszym ma nieregularne formy: ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno. Litera h jest niema, ale trzeba ją zapisywać.

Omówienie

Avere należy do najważniejszych włoskich czasowników. Służy do mówienia o posiadaniu, wieku, rodzinie, potrzebach, odczuciach i stanach fizycznych. Spotyka się go od pierwszych rozmów na poziomie A1: podczas przedstawiania się, zamawiania jedzenia, proszenia o pomoc czy opisywania codziennej sytuacji.

Jest to czasownik nieregularny, czyli jego form nie tworzy się dokładnie tak jak form regularnych czasowników zakończonych na -ere. Trzeba nauczyć się ich jako zestawu. Ułatwieniem dla polskiej osoby jest to, że zarówno po włosku, jak i po polsku można pominąć podmiot (osobę lub rzecz wykonującą czynność), jeśli forma czasownika jasno wskazuje, o kogo chodzi: Ho tempo oznacza po prostu „Mam czas”.

Największa różnica dotyczy stałych wyrażeń. Włoski często łączy avere z rzeczownikiem, czyli słowem nazywającym osobę, rzecz, stan lub pojęcie: dosłownie „mieć głód”, „mieć pragnienie”, „mieć zimno”. Po polsku w tych samych sytuacjach używamy przymiotnika albo konstrukcji bezosobowej, na przykład „jestem głodna” czy „chce mi się spać”. Warto więc zapamiętywać całe połączenia, a nie samo tłumaczenie czasownika.

Jak to działa

Odmiana w czasie teraźniejszym

Osoba	Forma włoska	Znaczenie po polsku
io	ho	mam
tu	hai	masz
lui / lei / Lei	ha	ma / ma Pan, Pani
noi	abbiamo	mamy
voi	avete	macie
loro	hanno	mają

Bezokolicznik (podstawowa forma czasownika podawana w słowniku) to avere. Formy liczby pojedynczej oraz trzeciej osoby liczby mnogiej zaczynają się od niemego h: ho, hai, ha, hanno. Wymawia się je tak, jakby tego h nie było. Pisownia jest jednak ważna, ponieważ odróżnia czasownik od innych krótkich słów, na przykład o („lub”), ai („do” lub „przy” z rodzajnikiem), a („do”, „w”) i anno („rok”).

Włoskie zaimki osobowe io, tu, lui, lei, noi, voi, loro często się opuszcza. Końcówka lub cała forma czasownika zwykle wystarcza:

• Ho una domanda. — Mam pytanie.
• Abbiamo fretta. — Spieszymy się.
• Hanno due figli. — Mają dwoje dzieci.

Zaimek pojawia się częściej przy kontraście albo nacisku: Io ho tempo, ma Marta no — „Ja mam czas, ale Marta nie”.

Posiadanie i relacje

Najbardziej bezpośrednie użycie odpowiada polskiemu „mieć”:

• avere + rzecz: Ho una bicicletta. — Mam rower.
• avere + osoba lub relacja: Ha due fratelli. — Ma dwóch braci.
• avere + cecha lub element: La casa ha un balcone. — Dom ma balkon.

Przeczenie tworzy się przez postawienie non przed czasownikiem: Non ho la macchina — „Nie mam samochodu”. Nie trzeba dodawać osobnego odpowiednika polskiego „nie” w innym miejscu zdania.

W pytaniu szyk często pozostaje taki sam jak w zdaniu oznajmującym. W mowie pytanie sygnalizuje intonacja, a w piśmie znak zapytania:

• Hai tempo? — Masz czas?
• Avete figli? — Macie dzieci?
• Che cosa hanno? — Co oni mają?

Wiek

Po włosku wiek wyraża się za pomocą avere + liczba + anni:

• Ho trent'anni. — Mam trzydzieści lat.
• Quanti anni hai? — Ile masz lat?
• Mia figlia ha un anno. — Moja córka ma rok.

To użycie jest dla polskiej osoby dość naturalne, bo po polsku również „mamy” określoną liczbę lat. Trzeba tylko pamiętać o formie anni przy liczbach większych niż jeden oraz o liczbie pojedynczej un anno.

Odczucia i stany fizyczne

W wielu częstych połączeniach po avere stoi rzeczownik bez rodzajnika. Nie mówi się więc zwykle ho la fame, lecz ho fame.

Wyrażenie	Naturalne znaczenie po polsku
avere fame	być głodnym / głodną
avere sete	chcieć pić, być spragnionym / spragnioną
avere sonno	chcieć spać, być sennym / senną
avere freddo	być zmarzniętym / zmarzniętą, być komuś zimno
avere caldo	być zgrzanym / zgrzaną, być komuś gorąco
avere paura (di)	bać się, odczuwać strach przed
avere fretta	spieszyć się
avere ragione	mieć rację
avere torto	nie mieć racji, mylić się

Rzeczownik w takim zwrocie nie zmienia formy zależnie od płci osoby. Zarówno mężczyzna, jak i kobieta mówią ho fame albo ho freddo. To ważne dla osób przyzwyczajonych do polskich form „głodny/głodna” czy „zmarznięty/zmarznięta”.

Freddo i caldo mogą wyglądać jak przymiotniki, lecz w połączeniach avere freddo i avere caldo zachowują stałą formę. Maria ha freddo, a nie Maria ha fredda.

Potrzeba i ochota: bisogno di oraz voglia di

Dwa bardzo użyteczne schematy to:

• avere bisogno di + rzeczownik lub bezokolicznik — potrzebować czegoś lub potrzebować coś zrobić;
• avere voglia di + rzeczownik lub bezokolicznik — mieć ochotę na coś lub coś zrobić.

Bezokolicznik to forma taka jak mangiare („jeść”), dormire („spać”) czy partire („wyjechać”). Po bisogno i voglia potrzebny jest przyimek di:

• Abbiamo bisogno di aiuto. — Potrzebujemy pomocy.
• Ho bisogno di dormire. — Muszę się wyspać / potrzebuję snu.
• Hai voglia di un caffè? — Masz ochotę na kawę?
• Non hanno voglia di uscire. — Nie mają ochoty wychodzić.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Ho fame. Mangiamo qualcosa?	Jestem głodny/głodna. Zjemy coś?	Avere fame opisuje głód.
Quanti anni hai?	Ile masz lat?	Pytanie o wiek.
Abbiamo bisogno di aiuto.	Potrzebujemy pomocy.	Po bisogno występuje di.
Hanno ragione.	Mają rację.	Stałe wyrażenie avere ragione.
Giulia ha due sorelle.	Giulia ma dwie siostry.	Informacja o rodzinie.
Non ho contanti, posso pagare con la carta?	Nie mam gotówki, czy mogę zapłacić kartą?	Non stoi przed ho.
Avete una camera libera per stanotte?	Czy mają państwo wolny pokój na dzisiejszą noc?	Uprzejme pytanie do obsługi hotelu.
Hai sete? C'è dell'acqua in frigo.	Chce ci się pić? W lodówce jest woda.	Naturalne pytanie o pragnienie.
Mio nonno ha ottantadue anni.	Mój dziadek ma osiemdziesiąt dwa lata.	Wiek wyrażony przez avere.
Oggi ho molto freddo.	Dzisiaj jest mi bardzo zimno.	Molto wzmacnia odczucie.
Scusa, abbiamo fretta.	Przepraszam, spieszymy się.	Avere fretta oznacza pośpiech.
Lei ha un appuntamento alle dieci?	Czy ma Pani/Pan spotkanie o dziesiątej?	Formalne Lei łączy się z ha.
Ho paura dei cani grandi.	Boję się dużych psów.	Di łączy strach z jego przyczyną.
Abbiamo voglia di andare al mare.	Mamy ochotę pojechać nad morze.	Po di stoi bezokolicznik andare.
Luca e Sara non hanno sonno.	Luce i Sarze nie chce się spać.	Liczba mnoga wymaga hanno.

Częste błędy

1. Pomijanie niemego h

• Błędnie: Io o fame.
• Poprawnie: Io ho fame.
• Dlaczego: H nie słychać, ale należy do form ho, hai, ha, hanno. Bez niego powstaje inne słowo albo błąd ortograficzny.

2. Używanie essere zamiast avere w stałym wyrażeniu

• Błędnie: Sono fame.
• Poprawnie: Ho fame.
• Dlaczego: Polski mówi „jestem głodny/głodna”, lecz włoski używa konstrukcji avere fame. Podobnie jest z avere sete, sonno, freddo, caldo i fretta.

3. Dopasowywanie formy freddo lub caldo do płci

• Błędnie: Anna ha fredda.
• Poprawnie: Anna ha freddo.
• Dlaczego: W wyrażeniu avere freddo słowo freddo ma stałą formę; nie zachowuje się jak polski przymiotnik „zmarznięta”.

4. Gubienie di po bisogno i voglia

• Błędnie: Ho bisogno riposare.
• Poprawnie: Ho bisogno di riposare.
• Dlaczego: W schematach avere bisogno di i avere voglia di przyimek di jest obowiązkowy przed rzeczownikiem lub bezokolicznikiem.

5. Mylenie ha i hanno

• Błędnie: I miei amici ha una casa al mare.
• Poprawnie: I miei amici hanno una casa al mare.
• Dlaczego: Podmiot i miei amici jest w liczbie mnogiej, dlatego potrzebna jest forma hanno. Forma ha dotyczy jednej osoby lub rzeczy.

6. Łączenie formalnego Lei z drugą osobą

• Błędnie: Lei hai tempo?
• Poprawnie: Lei ha tempo?
• Dlaczego: Uprzejme Lei znaczy „Pan/Pani”, ale gramatycznie wymaga trzeciej osoby liczby pojedynczej. Jest to podobne do polskiego „Czy pani ma czas?”, nie do „Czy ty masz czas?”.

Uwagi o użyciu

W codziennej rozmowie zaimki osobowe zwykle nie są potrzebne. Hai fame? brzmi neutralnie i naturalnie; Tu hai fame? może podkreślać „a ty?” albo przeciwstawiać jedną osobę drugiej. Polski również często opuszcza zaimek, więc tę włoską tendencję łatwo przyswoić.

Forma avete może odnosić się do kilku osób („macie”), ale bywa też używana uprzejmie wobec grupy klientów lub gości. W rozmowie z jedną nieznajomą osobą standardowe formalne pytanie brzmi Lei ha...? W niektórych sytuacjach zawodowych i w kontaktach między dorosłymi szybko przechodzi się jednak na nieformalne tu; wybór zależy od relacji i zwyczajów środowiska.

Przy odczuciach można dodać określenie stopnia: ho molta fame („jestem bardzo głodny/głodna”), ho un po' di sonno („trochę chce mi się spać”), ha tanta paura („bardzo się boi”). Rodzajnik pojawia się również wtedy, gdy głód, strach czy ochota zostają bliżej określone, ale na poziomie podstawowym najbezpieczniej zapamiętać neutralne formy ho fame, ho sete, ho paura.

W polskim „potrzebuję” jest jednym czasownikiem, natomiast włoskie ho bisogno di składa się z kilku słów. Podobnie polskie „chcę” i „mam ochotę” nie zawsze są równoważne: voglio partire wyraża bezpośrednią wolę („chcę wyjechać”), a ho voglia di partire raczej chęć lub nastrój („mam ochotę wyjechać”).

Dalsze kroki: użycie zaawansowane

Poniższych konstrukcji nie trzeba jeszcze swobodnie tworzyć na poziomie A1, ale często pojawiają się w naturalnym włoskim.

Avere jako czasownik posiłkowy

Avere jest czasownikiem posiłkowym, czyli pomaga budować formy złożone innych czasowników. W czasie passato prossimo, używanym do mówienia o zakończonych wydarzeniach z przeszłości, łączy się odmienioną formę avere z imiesłowem czasu przeszłego (formą taką jak mangiato, „zjedzony/zjadł”):

• Ho mangiato. — Zjadłem/zjadłam.
• Abbiamo visto il film. — Obejrzeliśmy/obejrzałyśmy film.
• Hanno comprato una casa. — Kupili/kupiły dom.

Sam czasownik avere tworzy tę formę jako avere + avuto: ho avuto — „miałem/miałam”. Więcej reguł, w tym wybór między avere i essere, należy do osobnego zagadnienia o passato prossimo.

Zwykle imiesłów po avere pozostaje niezmieniony: Maria ha comprato due libri. Na dalszym etapie można spotkać zgodę z zaimkiem dopełnienia bliższego (słowem zastępującym osobę lub rzecz, na którą bezpośrednio działa czynność), gdy zaimek stoi przed czasownikiem: Le lettere? Le ho scritte ieri — „Listy? Napisałem/napisałam je wczoraj”. To późniejsza reguła, nie wyjątek potrzebny do podstawowej odmiany avere.

Konstrukcja ce l'ho

Bardzo częste ce l'ho znaczy „mam to” lub „mam go/ją”, zależnie od kontekstu:

• Hai il biglietto? — Sì, ce l'ho. — Masz bilet? — Tak, mam go.
• Non ce l'abbiamo. — Nie mamy tego.

Nie warto tłumaczyć każdego elementu osobno. Najlepiej potraktować ce l'ho, ce l'hai, ce l'ha, ce l'abbiamo, ce l'avete, ce l'hanno jako gotowy wzór. Apostrof w l'ho zastępuje samogłoskę zaimka lo lub la przed ho.

Dalsze utarte połączenia

W miarę postępów pojawią się także między innymi:

• avere a che fare con — mieć do czynienia z;
• non avere niente a che fare con — nie mieć nic wspólnego z;
• averne abbastanza — mieć czegoś dość;
• avercela con qualcuno — mieć do kogoś żal, być na kogoś złym;
• avere luogo — odbywać się, mieć miejsce (częściej w stylu formalnym).

W formach takich jak averne i avercela końcowe -e bezokolicznika znika przed dołączonymi krótkimi zaimkami. Są to całe konstrukcje leksykalne; ich znaczenia nie zawsze da się przewidzieć z samego „mieć”.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Naucz się odmiany rytmicznie: powtarzaj ho, hai, ha — abbiamo, avete, hanno, a potem od razu dodawaj krótkie zdanie, na przykład ho tempo, hai fame, ha paura. Dzięki temu ćwiczysz jednocześnie formę i jej użycie.
2. Twórz pary polsko-włoskie według sensu, nie słowo w słowo: „jest mi zimno” → ho freddo, „chce mi się spać” → ho sonno, „potrzebujemy pomocy” → abbiamo bisogno di aiuto. Szczególnie ćwicz zwroty, w których polski nie używa „mieć”.
3. Zadawaj jedno pytanie wszystkim osobom: Hai fame?, Avete fame?, Hanno fame? Następnie odpowiadaj przecząco: No, non ho fame. Taka krótka zamiana utrwala odmianę, pytania i miejsce non.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają rozpoznać, z którą osobą łączy się każda forma avere i kiedy zaimek można pominąć.
• Następnie: Passato prossimo — pokazuje, jak avere działa jako czasownik posiłkowy w czasie przeszłym złożonym.