Czasowniki zaimkowe w języku włoskim

W skrócie

W czasownikach takich jak farcela, andarsene czy prendersela krótkie zaimki są częścią całego wyrażenia i nadają mu nowe znaczenie. Odmieniamy czasownik, a zaimki zmieniają formę zależnie od osoby: me ne vado, te ne vai, se ne va. Najlepiej uczyć się każdej konstrukcji jako całości, a nie próbować tłumaczyć osobno ci, ne i la.

Przegląd

Włoski termin verbi pronominali oznacza czasowniki połączone z jednym lub kilkoma zaimkami nieakcentowanymi, czyli krótkimi formami stojącymi zwykle tuż przy czasowniku. W połączeniach tych zaimki nie zawsze zachowują łatwe do wskazania znaczenie. Fare to „robić”, ale farcela znaczy „dać radę, zdołać”. Andare to „iść, jechać”, natomiast andarsene oznacza „odejść, wyjść, wynieść się”.

Temat pojawia się na poziomie C1, ponieważ wymaga jednoczesnego opanowania znaczenia idiomatycznego, odmiany czasownika i właściwego szyku kilku zaimków. Same konstrukcje są jednak bardzo częste w zwykłych rozmowach. Non ce la faccio, Me ne vado czy Non prendertela usłyszymy znacznie wcześniej niż w tekstach literackich.

Dla osoby polskojęzycznej trudność polega na tym, że polski odpowiednik często nie zawiera żadnego podobnego zaimka: ce la faccio to po prostu „daję radę”, a me ne vado — „wychodzę” lub „odchodzę”. Zbieżność bywa tylko częściowa. Na przykład polskie „obrazić się” także ma formę zwrotną, lecz włoskie prendersela zawiera dodatkowo la. Tego la nie wolno pomijać, nawet jeśli w polskim tłumaczeniu nie odpowiada mu osobne słowo.

Jak to działa

Jedna konstrukcja, jedno znaczenie

Bezpieczniej zapamiętać cały bezokolicznik wraz ze znaczeniem:

Konstrukcja	Najczęstsze znaczenie	Typowe uzupełnienie
farcela	dać radę, zdołać, odnieść sukces	samodzielnie albo z a + bezokolicznik
andarsene	odejść, wyjść, wyjechać	określenie miejsca lub czasu
cavarsela	radzić sobie, wybrnąć	bene/male, con + dziedzina
prendersela	obrazić się; mieć pretensję; wyładować złość	con + osoba, per + powód
sentirsela	czuć się na siłach, mieć odwagę	zwykle di + bezokolicznik

W słownikach końcowe -sela lub -sene zapisuje się łącznie z bezokolicznikiem. Jest to forma hasłowa, a nie forma ograniczona do trzeciej osoby.

Zmiana zaimka zależnie od osoby

Pierwszy element wskazuje osobę i zmienia się według szeregu mi, ti, si, ci, vi, si. Przed drugim zaimkiem przybiera formę me, te, se, ce, ve, se:

Osoba	Z la	Z ne
ja	me la	me ne
ty	te la	te ne
on, ona; Pan, Pani	se la	se ne
my	ce la	ce ne
wy	ve la	ve ne
oni, one	se la	se ne

W farcela pierwszy element ma zawsze postać ce, niezależnie od osoby: io ce la faccio, tu ce la fai, loro ce la fanno. Nie oznacza on tutaj „nas”. Całe ce la fare funkcjonuje jako jedna konstrukcja.

Odmiana w czasie teraźniejszym

W formie osobowej zaimki stoją osobno przed odmienionym czasownikiem. Poniższa tabela pokazuje pełny wzór dla wszystkich pięciu konstrukcji:

Osoba	farcela	andarsene	cavarsela	prendersela	sentirsela
io	ce la faccio	me ne vado	me la cavo	me la prendo	me la sento
tu	ce la fai	te ne vai	te la cavi	te la prendi	te la senti
lui/lei	ce la fa	se ne va	se la cava	se la prende	se la sente
noi	ce la facciamo	ce ne andiamo	ce la caviamo	ce la prendiamo	ce la sentiamo
voi	ce la fate	ve ne andate	ve la cavate	ve la prendete	ve la sentite
loro	ce la fanno	se ne vanno	se la cavano	se la prendono	se la sentono

Włoski, podobnie jak polski, często pomija zaimek osobowy pełniący funkcję podmiotu, czyli wskazujący wykonawcę czynności. Naturalnie mówimy więc Me ne vado, niekoniecznie Io me ne vado. Krótkich elementów me ne usunąć jednak nie można, bo należą do konstrukcji.

Bezokolicznik, czasowniki modalne i tryb rozkazujący

Przy bezokoliczniku zaimki dołączają do czasownika: farcela, andarsene, cavarsela, prendersela, sentirsela. Po czasowniku modalnym, takim jak potere „móc” lub volere „chcieć”, możliwe są dwa szyki:

• Posso farcela albo Ce la posso fare — „Mogę dać radę”.
• Voglio andarmene albo Me ne voglio andare — „Chcę odejść”.
• Non devi prendertela albo Non te la devi prendere — „Nie powinieneś się obrażać”.

W twierdzącym trybie rozkazującym zaimki również dołączają do czasownika: Vattene! „Idź sobie!”, Prenditela con calma! „Podejdź do tego spokojnie!”. W przeczeniu drugiej osoby liczby pojedynczej częsta jest konstrukcja z bezokolicznikiem: Non prendertela! Można też usłyszeć rozdzielony wariant Non te la prendere!

Czasy złożone

W czasie passato prossimo potrzebny jest odpowiedni czasownik posiłkowy, czyli avere lub essere, służący do zbudowania czasu przeszłego:

Konstrukcja	Wzór w passato prossimo	Znaczenie
farcela	ce l'ho fatta	udało mi się
andarsene	me ne sono andato/andata	odszedłem/odeszłam
cavarsela	me la sono cavata	poradziłem/poradziłam sobie
prendersela	me la sono presa	obraziłem/obraziłam się
sentirsela	me la sono sentita	czułem/czułam się na siłach

W ce l'ho fatta forma la skraca się przed samogłoską do l'. Imiesłów fatta — forma czasownika używana tu w czasie złożonym — kończy się na -a, ponieważ zgadza się ze stałym la. Podobnie mówi się me la sono cavata, se l'è presa i non ce la siamo sentita niezależnie od płci mówiącej osoby. Inaczej zachowuje się andarsene: andato/andata/andati/andate zgadza się z osobą, która odchodzi, bo w tej konstrukcji nie ma la.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Ce l'ho fatta!	Udało mi się!	farcela w czasie przeszłym
Non ce la faccio più.	Już nie daję rady.	częste przy zmęczeniu lub frustracji
Pensi di farcela entro venerdì?	Myślisz, że dasz radę do piątku?	farcela z określeniem terminu
Me ne vado.	Wychodzę. / Odchodzę.	decyzja podjęta w danej chwili
Ce ne andiamo appena finisce il film.	Wyjdziemy, gdy tylko skończy się film.	forma pierwszej osoby liczby mnogiej
Maria se n'è andata senza salutare.	Maria wyszła bez pożegnania.	andata zgadza się z Marią
Se la cava bene in italiano.	Dobrze sobie radzi z włoskim.	umiejętność lub dziedzina
All'esame ce la siamo cavata.	Poradziliśmy sobie na egzaminie.	pomyślne wyjście z sytuacji
Non preoccuparti: te la caverai.	Nie martw się: poradzisz sobie.	zapewnienie dotyczące przyszłości
Non prendertela!	Nie obrażaj się! / Nie bierz tego do siebie!	typowa rada
Se l'è presa per una battuta.	Obraził się / Obraziła się z powodu żartu.	per podaje powód
Perché te la prendi con me?	Dlaczego wyładowujesz się na mnie?	con wskazuje osobę
Non me la sento di guidare con questa neve.	Nie czuję się na siłach prowadzić w taką śnieżycę.	di + bezokolicznik
Ve la sentite di parlare davanti a tutti?	Czujecie się na siłach przemówić przed wszystkimi?	pytanie do kilku osób
Alla fine se l'è sentita di dire la verità.	W końcu zdobył / zdobyła się na powiedzenie prawdy.	gotowość lub odwaga

Typowe błędy

Pomijanie części konstrukcji

• Błędnie: Non faccio più — jeśli zamierzone znaczenie brzmi „Już nie daję rady”.
• Poprawnie: Non ce la faccio più.
• Dlaczego: samo fare oznacza przede wszystkim „robić”. Znaczenie „dać radę” tworzy całość farcela.

Używanie nieodmienionego si

• Błędnie: Io se ne vado.
• Poprawnie: Io me ne vado.
• Dlaczego: pierwszy zaimek musi zgadzać się z osobą: me ne, te ne, se ne, ce ne, ve ne, se ne.

Dosłowne tłumaczenie każdego zaimka

• Błędne rozumowanie: ne musi zawsze znaczyć „z tego”, więc me ne vado wymaga wcześniej wymienionego miejsca.
• Poprawne użycie: È tardi, me ne vado. — „Jest późno, wychodzę”.
• Dlaczego: w andarsene element ne jest częścią utrwalonej konstrukcji i nie potrzebuje wyraźnego odpowiednika w polskim zdaniu.

Niewłaściwy przyimek po prendersela

• Błędnie: Se la prende per me — jeśli chodzi o osobę, na której ktoś wyładowuje złość.
• Poprawnie: Se la prende con me.
• Dlaczego: con qualcuno wskazuje osobę będącą celem pretensji, natomiast per qualcosa podaje powód: se l'è presa per il commento.

Pomijanie di po sentirsela

• Błędnie: Non me la sento guidare.
• Poprawnie: Non me la sento di guidare.
• Dlaczego: przed następnym bezokolicznikiem sentirsela łączy się standardowo z di.

Zła końcówka w czasie przeszłym

• Błędnie: Marco se n'è andata albo Anna se n'è andato.
• Poprawnie: Marco se n'è andato; Anna se n'è andata.
• Dlaczego: przy andarsene imiesłów zgadza się z osobą. Nie należy jednak przenosić tej zasady mechanicznie na konstrukcje ze stałym la: zarówno mężczyzna, jak i kobieta powiedzą ce l'ho fatta oraz me la sono cavata.

Uwagi o użyciu

Farcela podkreśla osiągnięcie celu albo wystarczającą siłę, czas lub możliwość. Riuscire a także oznacza „zdołać”, lecz łatwiej łączy się z konkretną czynnością: Sono riuscito ad aprire la porta. Można również powiedzieć Ce l'ho fatta ad aprire la porta, ale w wielu sytuacjach samo Ce l'ho fatta! wystarcza jako okrzyk sukcesu.

Cavarsela nie musi oznaczać świetnego wyniku. Często chodzi o wystarczająco dobre poradzenie sobie: In cucina me la cavo znaczy mniej więcej „W kuchni jakoś sobie radzę”. Z kolei farcela częściej przedstawia sytuację jako próbę z wynikiem pozytywnym lub negatywnym.

Andarsene jest mocniejsze niż neutralne andare. Skupia uwagę na opuszczeniu danego miejsca. Ton zależy od kontekstu: Adesso me ne vado może być zwykłą informacją, ale Vattene! jest ostrym „Wynoś się!”. Uprzejma forma brzmi Se ne vada, lecz sama treść nadal może być stanowcza.

Prendersela ma dwa bliskie zastosowania. Bez dopełnienia często znaczy „obrazić się, wziąć coś do siebie”: Non prendertela. Z con może opisywać kierowanie pretensji lub złości na kogoś: Non prendertela con tuo fratello. Polski czasownik „obrazić się” nie obejmuje zawsze tego drugiego znaczenia, dlatego trzeba patrzeć na przyimek i sytuację.

Sentirsela dotyczy subiektywnej gotowości: siły, odwagi, ochoty albo przekonania, że można coś zrobić. Nie jest tym samym co zwykłe sentirsi: Mi sento bene znaczy „Czuję się dobrze”, a Me la sento di uscire — „Czuję się na siłach wyjść”. Bardzo naturalna jest forma przecząca non me la sento di..., używana również jako łagodna odmowa.

Bardziej zaawansowane użycie

Ten sam mechanizm tworzy wiele innych częstych wyrażeń. Nie wszystkie da się przewidzieć na podstawie znaczenia czasownika podstawowego:

• mettercela tutta — dać z siebie wszystko: Ce la metterò tutta;
• avercela con qualcuno — mieć do kogoś pretensję: Ce l'hai con me?;
• starsene — pozostawać sobie gdzieś, nie wtrącać się: Se ne stava in silenzio;
• infischiarsene — nic sobie z czegoś nie robić: Se ne infischia delle regole;
• fregarsene — mieć coś gdzieś; forma potoczna i wyraźnie bardziej dosadna: Me ne frego.

Rejestr, czyli stopień oficjalności wypowiedzi, ma tu duże znaczenie. Farcela, cavarsela i sentirsela są neutralne i nadają się do większości rozmów. Andarsene może być neutralne lub emocjonalne. Fregarsene lepiej zachować do swobodnych sytuacji, ponieważ w oficjalnej rozmowie zabrzmi niegrzecznie.

Zaimki dołączają się także do imiesłowu przysłówkowego, czyli formy wyrażającej czynność równoczesną lub towarzyszącą: andandosene „odchodząc”, sentendosela „czując się na siłach”. W starannej prozie można spotkać zdanie Se ne andò senza voltarsi — „Odszedł, nie odwracając się” — z czasem passato remoto. Niezależnie od czasu i trybu sama grupa zaimków zachowuje ustaloną kolejność.

W mowie elementy te tworzą jeden rytmiczny blok z czasownikiem. Dlatego warto rozpoznawać nie tylko zapis słownikowy prendersela, lecz także odległe na pierwszy rzut oka formy: te la sei presa, non se la prenderà, prenditela. Wszystkie należą do tego samego hasła.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ucz się w trzech formach. Dla każdego czasownika zapisz bezokolicznik, pierwszą osobę czasu teraźniejszego i formę przeszłą, na przykład: andarsene — me ne vado — me ne sono andato/andata. Pozwala to od razu utrwalić szyk i czasownik posiłkowy.
2. Buduj serie osób. Powiedz kolejno me la cavo, te la cavi, se la cava.... Nie tłumacz w tym momencie każdego zaimka; ćwicz całą grupę jak wzór odmiany.
3. Łącz konstrukcję z sytuacją. Po trudnym zadaniu powiedz Ce l'ho fatta!; przy odmowie Non me la sento; wychodząc Me ne vado. Krótkie scenki skuteczniej utrwalają różnice między farcela, cavarsela i sentirsela niż sama lista polskich odpowiedników.

Powiązane zagadnienia

• Wymagana podstawa: Ci i ne — zastosowania i kolejność zaimków ci oraz ne, na których opierają się te konstrukcje.