Włoski czasownik *essere* („być”)

W skrócie

Essere to nieregularny włoski czasownik oznaczający przede wszystkim „być”. W czasie teraźniejszym ma formy sono, sei, è, siamo, siete, sono. Zaimek osobowy zwykle się pomija, dlatego Sono polacca może znaczyć „Jestem Polką”, a Sono polacchi — „Oni są Polakami”; właściwy sens wynika z formy przymiotnika lub z kontekstu.

Omówienie

Essere należy do pierwszych czasowników poznawanych na poziomie A1. Służy do przedstawiania siebie i innych, określania pochodzenia, zawodu, cech, miejsca oraz czasu: Sono Marta, Siamo di Cracovia, Luca è gentile, Le chiavi sono sul tavolo, Sono le otto. Jest nieregularny, czyli jego form nie da się utworzyć przez proste dodanie zwykłych końcówek do tematu. Trzeba nauczyć się ich jako całego zestawu.

Dla osoby mówiącej po polsku samo znaczenie nie jest trudne, ale konstrukcja zdania bywa myląca. Po polsku można powiedzieć „Jestem zmęczona”, nie dodając zaimka, i podobnie działa włoski: Sono stanca. Włoski wymaga jednak znacznie uważniejszego dopasowania rodzaju i liczby. Przymiotnik (wyraz opisujący osobę lub rzecz) po essere często zmienia końcówkę: Marco è stanco, Anna è stanca, Marco e Anna sono stanchi.

Trzeba też pamiętać, że polskie „być” nie zawsze odpowiada włoskiemu essere. Wiek wyraża się czasownikiem avere („mieć”), samopoczucie często czasownikiem stare, a istnienie lub obecność czegoś — konstrukcją c’è / ci sono. Najpierw warto jednak dobrze opanować podstawowe formy i zastosowania essere.

Jak to działa

Odmiana w czasie teraźniejszym

Bezokolicznik (podstawowa forma czasownika) to essere. Jego odmiana w czasie teraźniejszym wygląda następująco:

Osoba	Zaimek	Forma essere	Znaczenie
1. osoba liczby pojedynczej	io	sono	jestem
2. osoba liczby pojedynczej	tu	sei	jesteś
3. osoba liczby pojedynczej	lui / lei / Lei	è	jest / jest pan, pani
1. osoba liczby mnogiej	noi	siamo	jesteśmy
2. osoba liczby mnogiej	voi	siete	jesteście
3. osoba liczby mnogiej	loro	sono	są

Akcent w formie è jest obowiązkowy. Odróżnia czasownik „jest” od spójnika e, czyli „i”: Paolo è italiano e Marta è spagnola — „Paolo jest Włochem, a Marta Hiszpanką”.

Formę sono mają zarówno io, jak i loro. Zwykle nie powoduje to problemu, bo liczbę wskazuje dalsza część zdania albo sytuacja:

• Sono pronto. — Jestem gotowy.
• Sono pronti. — Oni są gotowi.
• Le ragazze sono pronte. — Dziewczyny są gotowe.

Zaimki osobowe można pominąć

Końcówka czasownika zazwyczaj wystarcza, by rozpoznać osobę. Zamiast Io sono a casa naturalnie mówi się Sono a casa. Zaimka używa się, gdy trzeba podkreślić osobę, przeciwstawić ją komuś innemu lub usunąć niejasność:

• Io sono polacca, ma lui è italiano. — Ja jestem Polką, ale on jest Włochem.
• Sei tu il nuovo collega? — To ty jesteś nowym kolegą?
• Loro sono già qui. — To oni już tu są.

W polszczyźnie działa podobny mechanizm, więc nie trzeba na siłę dodawać io, tu, noi do każdego zdania.

Tożsamość, zawód i klasyfikowanie

Za pomocą essere mówimy, kim ktoś jest albo czym coś jest:

• Sono Paweł. — Jestem Paweł.
• Giulia è mia sorella. — Giulia jest moją siostrą.
• Siamo studenti. — Jesteśmy studentami.
• Questo è un problema. — To jest problem.

Przy samym zawodzie, narodowości lub roli zwykle nie stawia się rodzajnika (krótkiego słowa takiego jak un, una, il, la): Marta è architetta, Paolo è italiano. Rodzajnik pojawia się jednak, gdy rzeczownik jest bliżej określony: Marta è un’architetta molto brava — „Marta jest bardzo dobrą architektką”.

Cechy i zgodność przymiotnika

Po essere często występuje przymiotnik. Musi on zgadzać się z opisywaną osobą lub rzeczą pod względem rodzaju i liczby:

Rodzaj i liczba	Przykład	Znaczenie
męski, liczba pojedyncza	Luca è stanco.	Luca jest zmęczony.
żeński, liczba pojedyncza	Sara è stanca.	Sara jest zmęczona.
męski lub grupa mieszana, liczba mnoga	Luca e Sara sono stanchi.	Luca i Sara są zmęczeni.
żeński, liczba mnoga	Sara e Anna sono stanche.	Sara i Anna są zmęczone.

Nie wszystkie przymiotniki mają cztery różne końcówki. Na przykład felice w liczbie pojedynczej nie zmienia się zależnie od rodzaju: Marco è felice, Anna è felice. W liczbie mnogiej przyjmuje formę felici.

Pochodzenie i przynależność

Pochodzenie można wyrazić na dwa podstawowe sposoby:

• essere di + miejsce: Sono di Varsavia — „Jestem z Warszawy”.
• essere + przymiotnik narodowości: Sono polacco / polacca — „Jestem Polakiem / Polką”.

Przyimek di jest ważny. Dosłowne Sono da Varsavia jako odpowiednik „Jestem z Warszawy” nie jest standardowym sposobem podawania pochodzenia. Konstrukcja essere di wskazuje też przynależność: Il libro è di Marco — „Książka jest Marka / należy do Marka”.

Miejsce

Essere wskazuje, gdzie ktoś lub coś się znajduje:

• Siamo a Roma. — Jesteśmy w Rzymie.
• Il bagno è a destra. — Łazienka jest po prawej stronie.
• I documenti sono sulla scrivania. — Dokumenty są na biurku.

To istotna różnica wobec hiszpańskiego, jeśli ktoś zna ten język: po włosku zwykłe położenie bardzo często wyraża się przez essere, nie przez stare. Czasownik stare ma własne zastosowania, między innymi przy pytaniu o samopoczucie (Come stai?) oraz w znaczeniu „zostać, przebywać”.

Godzina, data i dzień

Przy godzinie używa się liczby pojedynczej tylko dla pierwszej, a mnogiej dla pozostałych godzin:

• È l’una. — Jest pierwsza.
• Sono le due. — Jest druga.
• Sono le sette e mezza. — Jest wpół do ósmej.

Liczby mnogiej używa się również w pytaniu Che ore sono? — „Która jest godzina?”. Przy dacie i dniu tygodnia często występuje liczba pojedyncza: Oggi è lunedì — „Dziś jest poniedziałek”, Domani è il primo maggio — „Jutro jest pierwszy maja”.

Przeczenie i pytania

Przeczenie tworzy się przez postawienie non bezpośrednio przed czasownikiem:

• Non sono italiano. — Nie jestem Włochem.
• Maria non è a casa. — Marii nie ma w domu.
• Non siamo pronti. — Nie jesteśmy gotowi.

W pytaniu nie trzeba zmieniać szyku tak jak w niektórych językach. W mowie wystarczy intonacja, a w piśmie znak zapytania:

• Sei stanca? — Jesteś zmęczona?
• È questo il tuo posto? — To jest twoje miejsce?
• Siete di Poznań? — Jesteście z Poznania?

Można też użyć wyrazu pytającego: Dov’è la stazione? — „Gdzie jest dworzec?”, Chi è? — „Kto to?”. Forma dov’è powstaje z połączenia dove i è.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Wskazówka
Io sono di Roma.	Jestem z Rzymu.	Io podkreśla mówiącego; zwykle można je pominąć.
Che ore sono?	Która jest godzina?	Przy pytaniu o godzinę występuje liczba mnoga.
Siamo stanchi.	Jesteśmy zmęczeni.	Forma dla noi; przymiotnik jest w liczbie mnogiej.
È bello qui.	Jest tu pięknie.	Bez osobowego podmiotu; è opisuje miejsce lub sytuację.
Sono Marta, piacere.	Jestem Marta, miło mi.	Naturalne przedstawienie się bez io.
Mio fratello è medico.	Mój brat jest lekarzem.	Przy nazwie zawodu zwykle nie ma rodzajnika.
Elena è un’ottima medica.	Elena jest świetną lekarką.	Określony bliżej zawód może mieć rodzajnik.
Di dove siete?	Skąd jesteście?	Pytanie o pochodzenie kilku osób lub jednej osoby, do której zwracamy się przez voi.
Le chiavi sono nella borsa.	Klucze są w torbie.	Essere określa położenie przedmiotu.
Il caffè è caldo.	Kawa jest gorąca.	Przymiotnik opisuje cechę rzeczownika il caffè.
È l’una, ma il negozio è ancora chiuso.	Jest pierwsza, ale sklep jest jeszcze zamknięty.	Godzina pierwsza wymaga è l’una.
Sono le nove e un quarto.	Jest kwadrans po dziewiątej.	Pozostałe godziny wymagają sono le....
Non siamo in ritardo.	Nie jesteśmy spóźnieni.	Non stoi przed siamo.
Sei sicura?	Jesteś pewna?	Żeńska końcówka wskazuje, że pytanie jest skierowane do kobiety.
Paolo e Chiara sono molto gentili.	Paolo i Chiara są bardzo mili.	Dla grupy mieszanej używa się liczby mnogiej rodzaju męskiego.

Najczęstsze błędy

1. Pomijanie akcentu w è

• Błędnie: Marco e italiano.
• Poprawnie: Marco è italiano.
• Dlaczego: è oznacza „jest”, natomiast e bez akcentu oznacza „i”. To dwa różne wyrazy.

2. Mylenie sei z siamo lub siete

• Błędnie: Noi sei pronti.
• Poprawnie: Noi siamo pronti.
• Dlaczego: Sei odnosi się tylko do jednej osoby, do której mówi się na tu. Siamo znaczy „jesteśmy”, a siete — „jesteście”. Najlepiej zapamiętywać całe pary: io sono, tu sei, noi siamo, voi siete.

3. Brak zgodności przymiotnika

• Błędnie: Anna è stanco.
• Poprawnie: Anna è stanca.
• Dlaczego: Przymiotnik opisujący Annę musi mieć formę żeńską. Polski także zna zgodność rodzaju, ale włoskie końcówki trzeba wyćwiczyć osobno.

4. Używanie essere do podawania wieku

• Błędnie: Sono trent’anni.
• Poprawnie: Ho trent’anni.
• Dlaczego: Po włosku wiek się „ma”: avere ... anni. Sono trent’anni może w innym kontekście znaczyć „To już trzydzieści lat”, ale nie podaje wieku mówiącego.

5. Dosłowne tłumaczenie pytania o samopoczucie

• Błędnie: Come sei? — jeśli chodzi o „Jak się masz?”.
• Poprawnie: Come stai?
• Dlaczego: Come sei? pyta raczej „Jaki/jaka jesteś?” — o charakter lub wygląd. O bieżące samopoczucie pyta się za pomocą stare.

6. Mylenie położenia z istnieniem

• Niewłaściwie w znaczeniu „W kuchni jest stół”: Il tavolo è in cucina, gdy stół nie był wcześniej tematem rozmowy.
• Naturalniej: C’è un tavolo in cucina.
• Dlaczego: Il tavolo è in cucina informuje, gdzie znajduje się znany rozmówcom stół. C’è un tavolo in cucina wprowadza nową informację: w kuchni znajduje się jakiś stół.

Uwagi o użyciu

Tu, Lei i voi

W rozmowie nieformalnej z jedną osobą używa się tu sei. W sytuacji formalnej stosuje się Lei è, także wobec mężczyzny. Zaimek Lei często zapisuje się wielką literą, aby odróżnić grzecznościowe „pan/pani” od lei „ona”, choć we współczesnych tekstach spotyka się również małą literę. O właściwym znaczeniu decyduje kontekst.

Voi siete odnosi się do kilku osób. Regionalnie, zwłaszcza na południu Włoch, można usłyszeć voi jako uprzejmą formę do jednej osoby, ale uczący się może bezpiecznie stosować ogólnowłoskie Lei.

Essere a stare

Polskie „być” obejmuje znaczenia, które włoski rozdziela między kilka czasowników. Najważniejsze praktyczne rozróżnienia są następujące:

Zamiar	Zwykła konstrukcja	Przykład
powiedzieć, kim lub jaki ktoś jest	essere	Marta è paziente. — Marta jest cierpliwa.
wskazać położenie	essere	Marta è in ufficio. — Marta jest w biurze.
zapytać o samopoczucie	stare	Come sta Marta? — Jak się ma Marta?
powiedzieć, że ktoś gdzieś pozostaje	stare / restare	Sto a casa stasera. — Zostaję dziś wieczorem w domu.

Granica zależy czasem od kontekstu i regionu, ale nie należy przenosić na włoski szkolnej reguły z języka hiszpańskiego o cechach „stałych” i „chwilowych”. Włoskie essere może opisywać także stan chwilowy: Sono stanco oggi — „Jestem dziś zmęczony”.

Pogoda i odczucia fizyczne

Nie każdą polską konstrukcję z „jest” buduje się za pomocą essere. O pogodzie mówi się zwykle Fa caldo („Jest gorąco”), Fa freddo („Jest zimno”) lub Piove („Pada”). Natomiast Il caffè è caldo znaczy „Kawa jest gorąca”, bo przymiotnik opisuje konkretną rzecz. Podobnie „Jest mi zimno” to Ho freddo, dosłownie „Mam zimno”.

Dalej niż podstawy

Poniższych zastosowań nie trzeba jeszcze swobodnie tworzyć na poziomie A1, ale pojawiają się bardzo często i pokazują, dlaczego essere pozostaje ważny na wszystkich etapach nauki.

Essere jako czasownik posiłkowy

W czasach złożonych essere może być czasownikiem posiłkowym, czyli pomaga utworzyć formę innego czasownika. Występuje między innymi z wieloma czasownikami ruchu i zmiany stanu oraz ze wszystkimi czasownikami zwrotnymi:

• Sono arrivata ieri. — Przyjechałam wczoraj.
• Siamo partiti presto. — Wyjechaliśmy wcześnie.
• Mi sono svegliato alle sette. — Obudziłem się o siódmej.

Wyraz taki jak arrivata czy partiti to imiesłów czasu przeszłego, czyli forma czasownika używana do budowy czasu złożonego. Gdy czasownikiem posiłkowym jest essere, imiesłów zwykle zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie: lui è arrivato, lei è arrivata, loro sono arrivati/arrivate.

Strona bierna

Essere łączy się także z imiesłowem, aby utworzyć stronę bierną — konstrukcję skupiającą uwagę na osobie lub rzeczy poddanej działaniu:

• La porta è chiusa alle dieci. — Drzwi są zamykane o dziesiątej / są zamknięte o dziesiątej.
• Il libro è stato tradotto in polacco. — Książka została przetłumaczona na polski.

W zależności od kontekstu połączenie essere z imiesłowem może opisywać stan albo czynność. Pełne rozróżnienie należy do bardziej zaawansowanej nauki strony biernej.

Inne tryby i czasy

Spotkasz później również takie formy jak ero („byłem/byłam”), sono stato/stata („byłem/byłam”), sarò („będę”), sarei („byłbym/byłabym”) oraz sia. Ta ostatnia jest formą trybu łączącego, czyli trybu używanego między innymi po wyrażeniach opinii, wątpliwości lub życzenia: Penso che sia importante — „Myślę, że to jest ważne”. Nie są to wyjątki od odmiany teraźniejszej, lecz formy należące do innych czasów i trybów.

Bezokolicznik jako rzeczownikowa nazwa stanu

W bardziej abstrakcyjnym języku essere może występować jako pojęcie „bycia” lub „istnienia”: l’essere umano oznacza „istotę ludzką”. To zastosowanie jest odległe od codziennych zdań typu Sono a casa, ale często występuje w tekstach filozoficznych i formalnych.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Powtarzaj formy w parach. Mów rytmicznie: io sono — loro sono, tu sei — voi siete, lui/lei è — noi siamo. Następnie zakryj tabelę i odtwórz cały zestaw z pamięci.
2. Twórz własne zdania w czterech grupach. Zapisz po trzy prawdziwe zdania o tożsamości, pochodzeniu, cesze i miejscu, na przykład Sono polacca, Sono di Gdańsk, Sono paziente, Sono a casa. Potem zmieniaj osobę i dopasowuj przymiotnik.
3. Poluj na polskie „być”. Przez jeden dzień notuj zdania z „jestem/jest/są”, a potem sprawdzaj, czy po włosku potrzebne jest essere, stare, avere czy c’è / ci sono. To ćwiczenie skuteczniej zapobiega dosłownym tłumaczeniom niż samo zapamiętanie odmiany.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw: Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają uporządkować osoby io, tu, lui/lei, noi, voi, loro.
• Następny krok: C’è i ci sono — służą do mówienia, że ktoś lub coś istnieje albo znajduje się w danym miejscu.
• Rozwinięcie: Czasowniki bezosobowe — pokazują konstrukcje bez konkretnego wykonawcy czynności.
• Poziom zaawansowany: Strona bierna — wykorzystuje essere jako ważny element konstrukcji biernej.