Stopień najwyższy w języku włoskim

W skrócie

Włoski rozróżnia stopień najwyższy względny, który wskazuje pierwsze lub ostatnie miejsce w pewnej grupie (il più caro della città — „najdroższy w mieście”), oraz stopień najwyższy bezwzględny, który po prostu bardzo wzmacnia cechę (carissimo — „bardzo drogi”). Pierwszy najczęściej tworzy się za pomocą rodzajnika określonego oraz più lub meno, drugi zaś końcówką -issimo albo słowem molto.

Omówienie

Stopniowanie pozwala nie tylko powiedzieć, że coś jest drogie, łatwe czy interesujące, lecz także wskazać skrajność danej cechy. W języku włoskim termin superlativo obejmuje dwie konstrukcje, które po polsku wyrażamy zupełnie inaczej. Il libro più interessante to „najciekawsza książka”, ale un libro interessantissimo oznacza „niezwykle ciekawą książkę”, bez porównywania jej z konkretnym zbiorem.

Głównym elementem obu konstrukcji jest przymiotnik (wyraz opisujący osobę, rzecz lub zjawisko), na przykład caro, bella albo difficili. W stopniu względnym włoski nie dodaje do niego odpowiednika polskiego przedrostka naj-: używa osobnego słowa più „bardziej” lub meno „mniej”. W stopniu bezwzględnym często dodaje natomiast przyrostek -issimo.

Temat pojawia się na poziomie B1 i rozwija wiadomości o porównaniach. Dla osoby polskojęzycznej ważne są przede wszystkim dwa nawyki: pamiętanie o włoskim rodzajniku, którego polszczyzna nie ma, oraz rozróżnianie „naj-” od „bardzo”.

Jak to działa

Stopień najwyższy względny: kto lub co zajmuje skrajne miejsce?

Podstawowy schemat wygląda tak:

rodzajnik określony + più/meno + przymiotnik + grupa odniesienia

• la più alta della classe — najwyższa w klasie
• il meno costoso dei tre — najmniej kosztowny z trzech

Rodzajnik określony to il, lo, la, i, gli lub le. Wybiera się go zgodnie z rodzajem i liczbą opisywanego rzeczownika (nazwy osoby, rzeczy, miejsca lub pojęcia). Sam przymiotnik również musi się z tym rzeczownikiem zgadzać.

Rodzaj i liczba	Schemat	Przykład	Znaczenie
męski, liczba pojedyncza	il più + przymiotnik	il più simpatico	najsympatyczniejszy
żeński, liczba pojedyncza	la più + przymiotnik	la più simpatica	najsympatyczniejsza
męski, liczba mnoga	i più + przymiotnik	i più simpatici	najsympatyczniejsi
żeński, liczba mnoga	le più + przymiotnik	le più simpatiche	najsympatyczniejsze

Jeśli rzeczownik stoi bezpośrednio przed wyrażeniem, rodzajnik należy już do całej grupy rzeczownikowej:

• il ristorante più caro — najdroższa restauracja
• le strade meno trafficate — najmniej zatłoczone ulice

Nie dodaje się wtedy drugiego rodzajnika przed più: poprawne jest il ristorante più caro, a nie il ristorante il più caro. Gdy rzeczownik jest oczywisty i zostaje pominięty, rodzajnik pozostaje: Questo ristorante è il più caro — „Ta restauracja jest najdroższa”.

Grupa, w której porównujemy

Po włosku grupę odniesienia często wprowadza się za pomocą:

• di oraz jego połączeń z rodzajnikiem: della città, del gruppo, dei miei amici;
• tra lub fra „spośród, wśród”: tra tutti i candidati, fra queste possibilità.

Di jest naturalne przy jasno nazwanej zbiorowości: la montagna più alta d’Italia. Tra i fra podkreślają wybór spośród kilku osób lub rzeczy: la più pratica tra le tre soluzioni. Formy tra i fra mają to samo znaczenie; wybór często zależy od brzmienia zdania.

Più i meno nie odmieniają się

Più oznacza „bardziej”, a meno — „mniej”. Oba słowa pozostają zawsze w tej samej postaci. Odmienia się przymiotnik:

• Marco è il più giovane.
• Anna è la più giovane.
• Marco e Luca sono i più giovani.
• Anna e Giulia sono le più giovani.

W polskim „najmniej interesujący” bywa zastępowane słowem „najnudniejszy”, lecz włoskie il meno interessante nie musi znaczyć dokładnie tego samego co il più noioso. Pierwsze określenie jest bardziej neutralne.

Stopień najwyższy bezwzględny: bardzo wysoki poziom cechy

Nazwa „bezwzględny” może być myląca: nie chodzi o pierwsze miejsce w rankingu, tylko o wyjątkowo silną cechę. Najbardziej charakterystyczna konstrukcja powstaje przez usunięcie końcowej samogłoski przymiotnika i dodanie -issimo, -issima, -issimi albo -issime.

Forma podstawowa	Forma wzmocniona	Znaczenie
caro	carissimo	bardzo drogi
bella	bellissima	bardzo piękna
lenti	lentissimi	bardzo powolni
facile	facilissimo	bardzo łatwy
interessanti	interessantissimi	bardzo interesujący

Końcówka zgadza się z opisywanym rzeczownikiem tak samo jak zwykły przymiotnik:

• un esercizio facilissimo — bardzo łatwe ćwiczenie;
• una domanda facilissima — bardzo łatwe pytanie;
• due esercizi facilissimi — dwa bardzo łatwe ćwiczenia;
• due domande facilissime — dwa bardzo łatwe pytania.

W pisowni czasem trzeba zachować właściwą wymowę. Na przykład ricco daje ricchissimo, lungo — lunghissimo, a felice — felicissimo. Warto zapamiętywać taką formę razem z przymiotnikiem, zamiast doklejać końcówkę mechanicznie.

Molto + przymiotnik

To samo podstawowe znaczenie można wyrazić za pomocą molto + przymiotnik:

• una casa molto grande — bardzo duży dom;
• ristoranti molto costosi — bardzo drogie restauracje.

Tutaj molto jest przysłówkiem (wyrazem określającym cechę lub sposób wykonania czynności), więc się nie odmienia. Odmienia się tylko przymiotnik. Nie należy kopiować zgodności z konstrukcji molte case „wiele domów”, gdzie molto określa liczbę rzeczowników i rzeczywiście przyjmuje końcówkę.

Bellissimo jest zwykle mocniejsze i bardziej ekspresyjne niż neutralne molto bello, ale dokładna siła zależy od tonu i sytuacji. Standardowo nie łączy się obu sposobów w molto bellissimo: jest to zbędne podwójne wzmocnienie.

Formy nieregularne

Cztery częste przymiotniki mają utrwalone formy o bardzo silnym znaczeniu:

Przymiotnik	Forma regularna	Forma nieregularna	Typowe znaczenie formy nieregularnej
buono	buonissimo	ottimo	znakomity, doskonały
cattivo	cattivissimo	pessimo	fatalny, najgorszej jakości
grande	grandissimo	massimo	maksymalny, najwyższy
piccolo	piccolissimo	minimo	minimalny, najmniejszy

Formy regularne nie są błędne. Una pizza buonissima naturalnie znaczy „przepyszna pizza”, natomiast un’ottima idea to „znakomity pomysł”. Podobnie una casa grandissima jest „ogromnym domem”, ale la velocità massima oznacza „maksymalną prędkość”. Massimo i minimo często podają obiektywną granicę, a nie tylko emocjonalną ocenę.

W stopniu względnym spotyka się odpowiadające im formy il migliore „najlepszy”, il peggiore „najgorszy”, il maggiore oraz il minore. Nie są one wymienne w każdej sytuacji z il più grande czy il più piccolo; różnice omawia część zaawansowana.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
È il ristorante più caro della città.	To najdroższa restauracja w mieście.	Stopień względny z della città.
Marta è la più giovane del gruppo.	Marta jest najmłodsza w grupie.	Rzeczownik po la jest domyślny.
Questo è il percorso meno difficile.	To jest najmniej trudna trasa.	Meno wskazuje dolny skraj cechy.
Qual è la soluzione più pratica tra queste?	Które z tych rozwiązań jest najbardziej praktyczne?	Tra wyznacza zbiór możliwości.
Sono le spiagge più tranquille della regione.	To najspokojniejsze plaże w regionie.	Rodzajnik, rzeczownik i przymiotnik są w liczbie mnogiej.
Sei bravissimo!	Jesteś naprawdę świetny!	-issimo wzmacnia ocenę bez porównania.
Abbiamo avuto una giornata lunghissima.	Mieliśmy bardzo długi dzień.	Zachowane h daje wymowę z twardym „g”.
Le istruzioni sono chiarissime.	Instrukcje są wyjątkowo jasne.	Końcówka żeńska liczby mnogiej.
Il museo era molto interessante.	Muzeum było bardzo interesujące.	Neutralne wzmocnienie przez molto.
È un’ottima idea.	To znakomity pomysł.	Ottima zgadza się z żeńskim idea.
Il servizio è stato pessimo.	Obsługa była fatalna.	Mocna, negatywna ocena.
La temperatura minima sarà di cinque gradi.	Minimalna temperatura wyniesie pięć stopni.	Minima określa dolną granicę.
Puoi usare al massimo due dispositivi.	Możesz używać najwyżej dwóch urządzeń.	Utrwalone wyrażenie al massimo.

Najczęstsze błędy

Pomijanie rodzajnika w stopniu względnym

• Błędnie: Roma è città più grande d’Italia.
• Poprawnie: Roma è la città più grande d’Italia.
• Dlaczego: polski nie ma rodzajników, ale włoska grupa rzeczownikowa potrzebuje tu la. Konstrukcja to „określona rzecz + più + cecha”.

Dodawanie drugiego rodzajnika

• Błędnie: È il libro il più interessante del corso.
• Poprawnie: È il libro più interessante del corso.
• Dlaczego: il przed libro określa już całą grupę. Drugi rodzajnik jest potrzebny dopiero wtedy, gdy rzeczownik pomijamy: È il più interessante del corso.

Brak zgodności rodzaju lub liczby

• Błędnie: Giulia è il più alto della classe.
• Poprawnie: Giulia è la più alta della classe.
• Dlaczego: zarówno la, jak i alta odnoszą się do Giulii, dlatego mają formę żeńską.

Mylenie „najbardziej” z „bardzo”

• Błędnie: Questo film è molto interessante dell’anno.
• Poprawnie: Questo film è il più interessante dell’anno.
• Dlaczego: molto interessante oznacza „bardzo interesujący”, a nie „najbardziej interesujący”. Jeśli wskazujemy zwycięzcę w danej grupie, potrzebujemy il più.

Odmienianie molto przed przymiotnikiem

• Błędnie: Sono delle persone molte gentili.
• Poprawnie: Sono delle persone molto gentili.
• Dlaczego: przed przymiotnikiem molto znaczy „bardzo” i jest nieodmienne. Forma molte znaczy „wiele” i może określać rzeczownik: molte persone.

Podwójne wzmacnianie

• Niezalecane w neutralnym stylu: È molto bellissimo.
• Naturalnie: È bellissimo. / È molto bello.
• Dlaczego: końcówka -issimo już zawiera znaczenie silnego natężenia. Podwójna forma może pojawić się żartobliwie lub emocjonalnie w mowie, ale nie jest dobrym wzorcem neutralnej włoszczyzny.

Uwagi o użyciu

Końcówka -issimo jest bardzo żywa w codziennym włoskim. Może wyrażać obiektywnie wysoki stopień cechy, ale często przekazuje też emocje mówiącego: Grazie, sei gentilissima! brzmi cieplej niż samo molto gentile. W reklamach i swobodnej rozmowie takie formy bywają używane chętnie; w rzeczowym tekście częściej wystarczy molto, estremamente albo precyzyjna wartość.

Znaczenie zależy od kontekstu. Carissimo może oznaczać „bardzo drogi” w odniesieniu do ceny, ale w zwrocie Carissimo Paolo znaczy „Najdroższy Pawle” lub „Drogi Pawle”. Nie chodzi wtedy o koszt. Podobnie bravissimo może chwalić czyjąś umiejętność albo wykonanie zadania, a nie tylko opisywać trwałą cechę osoby.

W potocznej polszczyźnie „najlepszy” bywa tylko entuzjastyczną pochwałą: „To najlepsze!”. Włoski również może użyć il migliore! bez ścisłego rankingu, lecz ottimo! jest często naturalnym odpowiednikiem reakcji „świetnie!”. Warto więc dobierać formę według intencji, a nie tłumaczyć automatycznie polskiego naj-.

Dalsze niuanse i użycie zaawansowane

Migliore czy più buono?

Migliore jest zwykłym stopniem wyższym od buono i wraz z rodzajnikiem tworzy stopień najwyższy: il migliore ristorante della zona albo częściej il miglior ristorante della zona. Skrócona forma miglior przed rzeczownikiem jest bardzo częsta. Più buono nie zawsze jest błędem: może odnosić się dosłownie do smaku (Questa pesca è più buona) albo do dobroci człowieka. W ogólnej ocenie jakości bezpieczniejszym wyborem jest jednak migliore.

Analogicznie peggiore oznacza „gorszy”, a il peggiore — „najgorszy”. Forma pessimo nie porównuje wprost: ocenia coś jako fatalne. Dlatego È il peggiore albergo della città tworzy ranking, a È un albergo pessimo wyraża bardzo negatywną ocenę.

Wielkość, wiek i znaczenie

Il più grande i il più piccolo zwykle opisują rozmiar: la stanza più grande. Formy maggiore i minore często dotyczą wieku, rangi, znaczenia albo wielkości mierzonej w bardziej abstrakcyjny sposób:

• mia sorella maggiore — moja starsza siostra;
• un problema di minore importanza — problem o mniejszym znaczeniu;
• il rischio maggiore — największe ryzyko.

Massimo i minimo często tworzą stałe połączenia: velocità massima, temperatura minima, massimo rispetto, minimo sforzo. Mogą też funkcjonować rzeczownikowo lub przysłówkowo w wyrażeniach il massimo „maksimum, coś najlepszego”, al massimo „najwyżej” i come minimo „co najmniej”.

Wzmacnianie innych wyrazów

Przyrostek -issimo występuje także w kilku bardzo częstych przysłówkach:

• benissimo — bardzo dobrze, świetnie;
• malissimo — bardzo źle;
• prestissimo — bardzo wcześnie;
• tardissimo — bardzo późno;
• moltissimo — bardzo dużo, ogromnie.

Nie są to formy opisujące rodzaj i liczbę rzeczownika, dlatego się nie odmieniają: Stanno benissimo — „Mają się świetnie”. W ekspresyjnym języku spotyka się również wzmocnienia takie jak superinteressante czy straricco. Są żywe, ale bardziej potoczne; w neutralnej wypowiedzi molto interessante i ricchissimo będą bezpieczniejsze.

Najwyższy możliwy stopień

Konstrukcja il più ... possibile oznacza „możliwie najbardziej…” albo „jak najbardziej…”:

• Rispondi il più chiaramente possibile. — Odpowiedz możliwie najjaśniej.
• Cerchiamo la soluzione più semplice possibile. — Szukamy możliwie najprostszego rozwiązania.

W pierwszym zdaniu chiaramente jest przysłówkiem, czyli opisuje sposób odpowiadania. W drugim semplice jest przymiotnikiem i opisuje soluzione. Taka konstrukcja jest przydatna zarówno w rozmowie, jak i w stylu formalnym.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ćwicz parami. Weź dziesięć przymiotników i dla każdego ułóż dwa zdania: jedno z rankingiem (il più veloce del gruppo), a drugie ze wzmocnieniem (velocissimo). To utrwala różnicę między „naj-” a „bardzo”.
2. Odmieniaj całą grupę. Przekształcaj il ragazzo più simpatico kolejno w la ragazza più simpatica, i ragazzi più simpatici i le ragazze più simpatiche. Kontroluj jednocześnie rodzajnik, rzeczownik oraz przymiotnik.
3. Zbieraj połączenia, nie pojedyncze słowa. Zapisuj un’ottima idea, pessimo servizio, temperatura minima i al massimo. Dzięki temu łatwiej wyczujesz, kiedy Włosi wybierają formę regularną, a kiedy utrwaloną formę nieregularną.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw warto znać: Porównania — stopień wyższy oraz konstrukcje z più, meno, di i che stanowią podstawę stopnia najwyższego.