Włoski czasownik *fare* — odmiana i użycie

W skrócie

Fare najczęściej odpowiada polskim czasownikom robić i zrobić, ale występuje też w wielu stałych połączeniach, na przykład fare colazione „jeść śniadanie”, fare la spesa „robić zakupy” i fare una domanda „zadawać pytanie”. W czasie teraźniejszym odmienia się nieregularnie: faccio, fai, fa, facciamo, fate, fanno. Form najlepiej uczyć się razem z całymi zwrotami, a nie przez dodawanie zwykłych końcówek czasowników na -are.

Omówienie

Fare należy do najczęściej używanych włoskich czasowników. Może oznaczać wykonanie czynności, wytworzenie czegoś albo zajęcie się czymś: fare un esercizio to „robić ćwiczenie”, fare una torta — „robić ciasto”, a fare sport — „uprawiać sport”. Pojawia się także tam, gdzie po polsku używa się zupełnie innego czasownika: Włosi „robią” śniadanie, spacer, zdjęcie, pytanie czy zakupy.

To zagadnienie poznaje się już na poziomie A1, ponieważ bez fare trudno zapytać rozmówcę, co robi, opisać codzienną rutynę albo zaproponować wspólne wyjście. Sam bezokolicznik (podstawowa forma czasownika, taka jak polskie „robić”) kończy się na -are, lecz odmiana nie przebiega według zwykłego wzoru. Trzeba zapamiętać cały zestaw form.

Polskie rozróżnienie między „robić” a „zrobić” wynika między innymi z aspektu, czyli z tego, czy patrzymy na czynność jako trwającą, powtarzaną czy zakończoną. Włoskie fare samo w sobie nie ma dwóch takich odpowiedników. Informację tę przekazują czas, kontekst i inne elementy zdania: faccio może znaczyć „robię”, natomiast ho fatto — zależnie od sytuacji — „zrobiłem”, „zrobiłam” albo „robiłem”, „robiłam”.

Jak to działa

Odmiana w czasie teraźniejszym

Podmiot to osoba lub rzecz wykonująca czynność. We włoskim zaimek wskazujący podmiot, na przykład io „ja”, zwykle się pomija, ponieważ sama forma czasownika pokazuje, o kogo chodzi.

Osoba	Zaimek	Forma fare	Znaczenie podstawowe
1. osoba liczby pojedynczej	io	faccio	robię
2. osoba liczby pojedynczej	tu	fai	robisz
3. osoba liczby pojedynczej	lui, lei, Lei	fa	robi; robi pan/pani
1. osoba liczby mnogiej	noi	facciamo	robimy
2. osoba liczby mnogiej	voi	fate	robicie
3. osoba liczby mnogiej	loro	fanno	robią

Warto zwrócić uwagę na trzy szczegóły:

• faccio ma podwójne c i zapis -cio;
• facciamo również ma podwójne c;
• fanno ma podwójne n.

Forma fa nie ma akcentu graficznego. Nie należy mylić jej z fà — taki zapis jest we współczesnej normie błędny. Akcent pojawia się natomiast w formie dà czasownika dare „dawać”, ponieważ odróżnia ją od przyimka da.

Zdanie, przeczenie i pytanie

Najprostszy schemat to:

podmiot + fare + dopełnienie

Dopełnienie oznacza tu osobę lub rzecz, której dotyczy czynność, na przykład i compiti w zdaniu Marco fa i compiti. W zwykłej rozmowie podmiot często pozostaje niewypowiedziany:

• Faccio una torta. — Robię ciasto.
• Marta fa una torta. — Marta robi ciasto.

Przeczenie tworzy się przez postawienie non przed odmienioną formą:

• Non faccio sport oggi. — Dziś nie uprawiam sportu.
• Non fanno rumore. — Nie hałasują.

W pytaniu zazwyczaj nie trzeba zmieniać szyku wyrazów. W mowie wystarczy intonacja, a w piśmie znak zapytania:

• Fai colazione a casa? — Jesz śniadanie w domu?
• Che cosa fate stasera? — Co robicie dziś wieczorem?

Che cosa, krótsze cosa oraz potoczne che mogą znaczyć „co”: Che fai? jest swobodniejsze niż Che cosa fai?, ale oba pytania są naturalne.

Najważniejsze połączenia

W wielu wyrażeniach trzeba zapamiętać nie tylko czasownik, lecz także rodzajnik, czyli małe słowo stojące przed rzeczownikiem, takie jak il, la, un, una. Nie istnieje jedna reguła pozwalająca przewidzieć każdy zwrot.

Połączenie	Naturalny polski odpowiednik	Przykład użycia
fare colazione	jeść śniadanie	Faccio colazione alle sette.
fare la spesa	robić zakupy spożywcze	Facciamo la spesa il sabato.
fare i compiti	odrabiać lekcje	I bambini fanno i compiti.
fare una domanda	zadawać pytanie	Posso fare una domanda?
fare una passeggiata	iść na spacer	Fate una passeggiata?
fare una foto	robić zdjęcie	Mi fai una foto?
fare sport	uprawiać sport	Lei fa sport ogni giorno.
fare attenzione	uważać	Fai attenzione alla strada.
fare rumore	hałasować	La lavatrice fa rumore.
fare un viaggio	odbywać podróż, jechać w podróż	Fanno un viaggio in Sicilia.

Porównanie z polszczyzną jest tu pomocne tylko częściowo. Zwroty fare una foto i fare la spesa są dość intuicyjne, ale dosłowne „robić śniadanie” sugerowałoby raczej jego przygotowanie. Włoskie fare colazione oznacza przede wszystkim jeść śniadanie; przygotowanie śniadania można wyrazić jako preparare la colazione.

Pogoda z bezosobowym fa

W opisach pogody używa się formy fa bez wyrażonego wykonawcy. Jest to konstrukcja bezosobowa, czyli taka, w której nie wskazujemy konkretnej osoby wykonującej czynność:

• Fa caldo. — Jest gorąco.
• Fa freddo. — Jest zimno.
• Fa bel tempo. — Jest ładna pogoda.
• Fa brutto tempo. — Jest brzydka pogoda.

Po polsku mówimy „jest ciepło”, nie „robi ciepło”, dlatego ten wzór warto zapamiętać jako całość. Nie każdą pogodę opisuje się jednak przez fare: mówi się Piove „Pada” oraz C'è il sole „Jest słonecznie”.

Facciamo…? jako propozycja

Forma pierwszej osoby liczby mnogiej może nie tylko informować, co robimy, lecz także służyć do składania propozycji:

• Facciamo una pausa? — Zrobimy przerwę?
• Facciamo una passeggiata. — Chodźmy na spacer.

O znaczeniu decydują sytuacja i intonacja. W rozmowie taka forma często odpowiada polskim „zróbmy” albo „chodźmy”.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Cosa fai?	Co robisz?	Codzienne pytanie o bieżącą czynność.
Faccio colazione prima di uscire.	Jem śniadanie przed wyjściem.	Bez rodzajnika przed colazione.
Mio fratello fa una torta per il mio compleanno.	Mój brat robi ciasto na moje urodziny.	Tworzenie lub przygotowywanie czegoś.
Fai la spesa oggi?	Robisz dziś zakupy?	La spesa oznacza tu zakupy spożywcze i domowe.
Fa caldo oggi, ma domani piove.	Dziś jest gorąco, ale jutro pada.	Dwa różne sposoby opisywania pogody.
Facciamo una passeggiata dopo cena.	Pójdźmy na spacer po kolacji.	Wspólna propozycja.
Scusi, posso fare una domanda?	Przepraszam, czy mogę zadać pytanie?	Uprzejme pytanie w sytuacji oficjalnej.
Che lavoro fai?	Czym się zajmujesz?	Pytanie o zawód lub pracę.
I ragazzi fanno molto rumore.	Dzieciaki bardzo hałasują.	Fare rumore to stałe połączenie.
Fate sport nel tempo libero?	Uprawiacie sport w wolnym czasie?	Sport występuje tu bez rodzajnika.
Mi fai una foto, per favore?	Zrobisz mi zdjęcie?	Mi znaczy tutaj „mi”.
Non faccio niente stasera.	Nic dziś wieczorem nie robię.	Po non naturalnie występuje niente.
Anna fa il medico in un ospedale di Torino.	Anna pracuje jako lekarka w szpitalu w Turynie.	Fare il/la + zawód jest częste w mowie.
Abbiamo fatto un viaggio in treno.	Odbyliśmy podróż pociągiem.	Fatto to imiesłów używany w czasie przeszłym.

Typowe błędy

Odmiana jak zwykłego czasownika na -are

• Błędnie: Io faro colazione alle otto.
• Poprawnie: Io faccio colazione alle otto.
• Dlaczego: czas teraźniejszy jest nieregularny. Faro bez akcentu oznacza „latarnia morska”, a farò z akcentem znaczy „zrobię” w czasie przyszłym.

Jedno n w formie fanno

• Błędnie: Loro fano sport.
• Poprawnie: Loro fanno sport.
• Dlaczego: w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje podwójne n. We włoskim długość spółgłoski jest słyszalna i może odróżniać wyrazy.

Niepotrzebny akcent w fa

• Błędnie: Oggi fà freddo.
• Poprawnie: Oggi fa freddo.
• Dlaczego: forma czasownika fare brzmi i zapisuje się fa, bez akcentu.

Dosłowne przenoszenie polskiego czasownika

• Nienaturalnie: Prendo una domanda.
• Poprawnie: Faccio una domanda.
• Dlaczego: włoski używa połączenia fare una domanda. Trzeba uczyć się całego zwrotu, nawet jeśli po polsku pytanie się „zadaje”, a nie „robi”.

Dodawanie rodzajnika do colazione i sport

• Błędnie w zwykłym znaczeniu: Faccio la colazione e faccio lo sport ogni giorno.
• Poprawnie: Faccio colazione e faccio sport ogni giorno.
• Dlaczego: w tych stałych wyrażeniach najczęściej nie używa się rodzajnika. Rodzajnik może pojawić się, gdy rzeczownik zostaje dokładniej określony, na przykład Faccio una colazione leggera „Jem lekkie śniadanie”.

Mylenie pogody z opisem samopoczucia

• Błędnie o sobie: Faccio caldo.
• Poprawnie: Ho caldo.
• Dlaczego: Fa caldo znaczy „Jest gorąco” o pogodzie lub otoczeniu. Gdy konkretnej osobie jest gorąco, włoski używa avere: Ho caldo „Jest mi gorąco”.

Uwagi o użyciu

Pytanie Cosa fai? jest szerokie. Zależnie od sytuacji może znaczyć „Co robisz teraz?”, „Co robisz w życiu?” albo „Co planujesz?”. Gdy chodzi wyraźnie o zawód, precyzyjniejsze jest Che lavoro fai? „Czym się zajmujesz?”. Odpowiedź może mieć formę Faccio l'insegnante „Pracuję jako nauczyciel” albo Sono insegnante „Jestem nauczycielem”. Konstrukcja fare il/la + zawód jest częsta w rozmowie i skupia się na wykonywanej pracy.

W języku polskim zaimek „ja” czy „my” również często się pomija, więc włoskie zdania Faccio la spesa i Facciamo una pausa nie powinny wydawać się obce. Zaimek dodaje się głównie dla kontrastu lub nacisku: Io faccio la spesa, tu prepari la cena — „Ja robię zakupy, a ty przygotowujesz kolację”.

W poleceniach spotyka się fai oraz skrócone fa' w drugiej osobie liczby pojedynczej: Fai attenzione! lub Fa' attenzione! „Uważaj!”. Apostrof w fa' wskazuje na opuszczenie części dawnej pełnej formy. Na poziomie początkującym można bezpiecznie używać pełnego fai.

Wymowa podwójnych spółgłosek zasługuje na ćwiczenie. W faccio spółgłoska jest wyraźnie dłuższa niż pojedyncze c, a w fanno należy przytrzymać n. Sam poprawny zapis pomaga, ale warto także powtarzać te formy po nagraniu.

Dalsze i bardziej zaawansowane użycia

Poniższe konstrukcje nie są konieczne na początku nauki. Warto je jednak rozpoznawać, ponieważ pokazują, jak szerokie zastosowanie ma fare.

Najważniejsze formy poza czasem teraźniejszym

Imiesłów czasu przeszłego (forma używana między innymi do budowy czasu przeszłego złożonego) brzmi fatto. Łączy się z czasownikiem pomocniczym avere:

Forma	Przykład	Znaczenie
ho fatto	Ho fatto la spesa.	Zrobiłem lub zrobiłam zakupy.
facevo	Da piccolo facevo sport.	Jako dziecko uprawiałem lub uprawiałam sport.
farò	Lo farò domani.	Zrobię to jutro.
farei	Farei una pausa.	Zrobiłbym lub zrobiłabym przerwę.

Facevo należy do czasu przeszłego używanego często dla nawyków i trwającego tła, natomiast ho fatto zwykle przedstawia czynność jako zamknięte wydarzenie. To rozróżnienie częściowo pokrywa się z polskim „robiłem” wobec „zrobiłem”, ale nie jest identyczne i wymaga osobnej nauki.

Fare + bezokolicznik: spowodować lub zlecić

W konstrukcji sprawczej fare łączy się z drugim bezokolicznikiem i oznacza, że ktoś powoduje wykonanie czynności albo ją komuś zleca:

• Faccio riparare la macchina. — Oddaję samochód do naprawy.
• Il film mi fa ridere. — Film mnie rozśmiesza.
• Mi fai vedere la foto? — Pokażesz mi zdjęcie?

Nie trzeba jeszcze samodzielnie budować wszystkich takich zdań na poziomie A1. Ich szyk, zwłaszcza z zaimkami takimi jak mi, gli, lo, należy do bardziej zaawansowanej gramatyki.

Określanie czasu przez fa

Po wyrażeniu długości czasu fa znaczy „temu”:

• due giorni fa — dwa dni temu,
• un anno fa — rok temu,
• Quanto tempo fa? — Jak dawno temu?

W tym użyciu fa stoi po określeniu czasu i nie odmienia się: zawsze mówi się tre mesi fa, nigdy tre mesi fanno.

Zwroty, których nie należy tłumaczyć słowo w słowo

W miarę postępów pojawiają się wyrażenia takie jak fare finta di „udawać, że”, fare a meno di „obywać się bez”, farcela „dać radę” oraz fare di necessità virtù „zrobić cnotę z konieczności”. Ich znaczenie nie wynika wprost z pojedynczych słów. Najlepiej traktować je jak gotowe jednostki i zapisywać wraz z jednym naturalnym zdaniem.

Wskazówki do nauki

1. Ucz się sześciu form w rytmie: faccio, fai, fa — facciamo, fate, fanno. Potem zamień samą końcówkę ćwiczenia: faccio colazione, fai colazione, fa colazione…. Dzięki temu forma łączy się od razu z żywym zwrotem.
2. Prowadź listę połączeń zamiast listy tłumaczeń. Podziel kartkę na grupy: codzienność (fare colazione, fare la spesa), czas wolny (fare sport, fare una passeggiata), komunikacja (fare una domanda, fare una foto) i pogoda (fa caldo, fa freddo).
3. Ułóż krótki opis dnia. Napisz pięć prawdziwych zdań, na przykład o śniadaniu, pracy, zakupach i sporcie, a potem zmień osobę z io na noi lub loro. Osobno przećwicz dwa pytania: Cosa fai oggi? i Che cosa fate domani?.

Powiązane zagadnienia

• Podstawa: Regularne czasowniki na -ARE — pozwalają zobaczyć, pod jakimi względami odmiana fare jest nieregularna.
• Dalszy krok: Konstrukcja sprawcza z fare — wyjaśnia dokładniej schemat fare + bezokolicznik, na przykład faccio riparare.
• Dalszy krok: Zaawansowane idiomy — rozwijają znajomość stałych i niedosłownych połączeń z fare oraz innymi częstymi czasownikami.