Hoofdtelwoorden in het Portugees

Kort gezegd

Portugese hoofdtelwoorden geven een aantal aan: zero, um, dois, três enzovoort. Tussen tientallen en eenheden staat e: vinte e um (21), trinta e dois (32). Um/uma en dois/duas passen zich aan het geslacht van het volgende zelfstandig naamwoord aan; precies 100 is cem, maar 101 begint met cento: cento e um.

Overzicht

Hoofdtelwoorden beantwoorden de vraag „hoeveel?” en worden gebruikt voor aantallen, prijzen, leeftijden, telefoonnummers, adressen en metingen. Je komt ze dus meteen tegen wanneer je boodschappen doet, een tafel reserveert of vertelt hoe oud je bent. Dit is basisstof op A1-niveau, maar enkele details — vooral woordgeslacht, regionale spelling en cem/cento — verdienen extra aandacht.

Voor Nederlandstaligen is de opbouw deels vertrouwd en deels verrassend. Net als in het Nederlands zijn 11 tot en met 19 aparte vormen die je grotendeels uit het hoofd leert. Vanaf 21 is de volgorde echter anders: het Portugees zegt letterlijk „twintig en één” (vinte e um), niet „één-en-twintig”. Ook schrijf je de delen als losse woorden met e, zonder Nederlandse koppeltekenconstructie.

Een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals „boek” of „tafel”) heeft in het Portugees een grammaticaal geslacht. Dat beïnvloedt de vormen voor één en twee. De meeste andere hoofdtelwoorden van 0 tot 100 veranderen niet.

Hoe het werkt

Van 0 tot en met 10

Getal	Portugees	Getal	Portugees
0	zero	6	seis
1	um / uma	7	sete
2	dois / duas	8	oito
3	três	9	nove
4	quatro	10	dez
5	cinco

Bij één en twee kies je de vorm die past bij het geslacht van het zelfstandig naamwoord:

• um livro — één boek (livro is mannelijk)
• uma mesa — één tafel (mesa is vrouwelijk)
• dois livros — twee boeken
• duas mesas — twee tafels

Die aanpassing blijft zichtbaar in samengestelde getallen: vinte e um livros, maar vinte e uma mesas; trinta e dois alunos, maar trinta e duas alunas. Het is dus het laatste deel, um/uma of dois/duas, dat zich aanpast.

Los gebruikt kan um het getal „één” zijn, maar vóór een zelfstandig naamwoord is um/uma vaak ook het onbepaalde lidwoord „een”: um café kan afhankelijk van de situatie „een koffie” of nadrukkelijk „één koffie” betekenen. Tegenover een ander aantal wordt de getalsbetekenis duidelijk: Não dois; só um — niet twee, maar slechts één.

De aparte vormen van 11 tot en met 19

Getal	Europees Portugees	Veelgebruikte Braziliaanse vorm
11	onze	onze
12	doze	doze
13	treze	treze
14	catorze / quatorze	catorze / quatorze
15	quinze	quinze
16	dezasseis	dezesseis
17	dezassete	dezessete
18	dezoito	dezoito
19	dezanove	dezenove

Deze getallen worden als één woord geschreven. De vormen catorze en quatorze zijn allebei correct. Bij 16, 17 en 19 zie je een vast verschil tussen de belangrijkste varianten van het Portugees: in Portugal zijn dezasseis, dezassete en dezanove gebruikelijk; in Brazilië vooral dezesseis, dezessete en dezenove. Kies bij het schrijven één regionale norm en wees daarin consequent.

De tientallen

Getal	Portugees	Getal	Portugees
20	vinte	60	sessenta
30	trinta	70	setenta
40	quarenta	80	oitenta
50	cinquenta	90	noventa
100	cem

Voor een getal tussen twee tientallen verbind je het tiental en de eenheid met e („en”):

tiental + e + eenheid

Zo krijg je vinte e três (23), quarenta e cinco (45), sessenta e oito (68) en noventa e nove (99). Anders dan in het Nederlands komt eerst het tiental en daarna de eenheid. De woorden blijven los van elkaar staan: trinta e dois, niet één lang woord.

Let ook op enkele vormen die gemakkelijk door elkaar raken:

• três (3) heeft een accent, maar treze (13) niet;
• quatro is 4, terwijl quarenta 40 is;
• cinco is 5, terwijl cinquenta 50 is;
• seis is 6, terwijl sessenta 60 is;
• sete is 7, terwijl setenta 70 is;
• oito is 8, terwijl oitenta 80 is;
• nove is 9, terwijl noventa 90 is.

Cem en cento

Voor precies 100 gebruik je cem:

• cem euros — honderd euro
• cem pessoas — honderd mensen
• cem por cento — honderd procent

Zodra er binnen de reeks 101–199 nog iets na de honderd volgt, verandert cem in cento. Daarbij staat gewoonlijk e voor de tientallen of eenheden:

• cento e um — 101
• cento e dez — 110
• cento e vinte e três — 123

Hoewel de kern van dit onderwerp tot 100 loopt, is dit onderscheid belangrijk omdat je cento al snel in prijzen en aantallen tegenkomt. Ook na cento e blijft de geslachtsaanpassing bestaan: cento e um livros tegenover cento e uma páginas.

Enkelvoud en meervoud

Na precies één staat het zelfstandig naamwoord normaal in het enkelvoud: um bilhete (één kaartje), uma hora (één uur). Na nul en na getallen vanaf twee staat het normaal in het meervoud: zero euros, dois bilhetes, vinte pessoas. Dat komt grotendeels overeen met het Nederlands, al zegt het Nederlands bij geldbedragen vaak „honderd euro” zonder meervoudsuitgang. In het Portugees staat hier wel euros: cem euros.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Opmerking
Tenho dois irmãos e uma irmã.	Ik heb twee broers en één zus.	Dois is mannelijk; uma is vrouwelijk.
Há vinte e uma pessoas na sala.	Er zijn eenentwintig mensen in de zaal.	Uma past bij het vrouwelijke pessoas.
Ela comprou trinta e dois livros.	Zij heeft tweeëndertig boeken gekocht.	Eerst het tiental, dan e, dan de eenheid.
A mesa custa quarenta euros.	De tafel kost veertig euro.	Een rond tiental heeft geen e.
São cinquenta e cinco euros.	Het is vijfenvijftig euro.	E verbindt 50 en 5.
O autocarro número sessenta e oito já chegou.	Bus nummer achtenzestig is al aangekomen.	Een nummer kan iets identificeren, niet alleen tellen.
O quarto tem duas camas.	De kamer heeft twee bedden.	Duas past bij het vrouwelijke camas.
Tenho trinta anos.	Ik ben dertig jaar oud.	Portugees gebruikt ter („hebben”) bij leeftijd.
Precisamos de noventa cadeiras.	We hebben negentig stoelen nodig.	Noventa verandert niet voor geslacht.
O bilhete custa dezasseis euros.	Het kaartje kost zestien euro.	Europees-Portugese spelling.
Só faltam cem metros.	Er ontbreken nog maar honderd meter.	Precies 100 vraagt om cem.
O livro tem cento e uma páginas.	Het boek heeft honderdeen pagina's.	In 101 gebruik je cento; uma past bij páginas.

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse volgorde overnemen

• Fout: um e vinte voor 21
• Goed: vinte e um
• Waarom: Het Portugees noemt eerst het tiental en daarna de eenheid: letterlijk „twintig en één”. De Nederlandse volgorde „een-en-twintig” werkt hier dus niet.

E weglaten of alles aan elkaar schrijven

• Fout: trinta dois of trintaedois
• Goed: trinta e dois
• Waarom: Tussen het tiental en de eenheid staat het losse verbindingswoord e. De samengestelde tienergetallen 11–19 vormen één woord; tientallen met een eenheid niet.

Het geslacht negeren bij één en twee

• Fout: vinte e um pessoas; dois mesas
• Goed: vinte e uma pessoas; duas mesas
• Waarom: Pessoa en mesa zijn vrouwelijke zelfstandige naamwoorden. Daarom gebruik je uma en duas, ook als die vormen het laatste deel van een groter getal zijn.

Cem gebruiken boven 100

• Fout: cem e cinco euros
• Goed: cento e cinco euros
• Waarom: Cem betekent precies 100. Binnen 101–199 gebruik je cento; vanaf 200 hebben de honderdtallen eigen vormen, zoals duzentos.

Een regionale spelling als tikfout behandelen

• Fout idee: alleen dezasseis of alleen dezesseis zou correct zijn
• Goed: dezasseis in de gebruikelijke Portugese norm; dezesseis in de gebruikelijke Braziliaanse norm
• Waarom: Dit is een echt regionaal verschil. Herken beide, maar meng ze liever niet willekeurig in één tekst.

Leeftijd rechtstreeks met „zijn” vertalen

• Fout: Sou trinta anos.
• Goed: Tenho trinta anos.
• Waarom: Waar het Nederlands „ik ben dertig” zegt, gebruikt het Portugees ter („hebben”): letterlijk „ik heb dertig jaar”.

Gebruiksnotities

Getallen staan niet altijd voor een geteld aantal. In een kamernummer, buslijn, huisnummer of telefoonnummer zijn het labels. Je kunt een telefoonnummer cijfer voor cijfer voorlezen, vaak met korte pauzes of in groepjes. Vraag ter controle bijvoorbeeld: Pode repetir o número? — Kunt u het nummer herhalen?

Bij geld gebruik je in het Portugees gewoonlijk het meervoud euros na nul en na getallen vanaf twee: dois euros, vinte euros, cem euros. Een bedrag met centen kan worden uitgesproken als dois euros e cinquenta cêntimos in Europees Portugees. In Brazilië is de munteenheid de real: um real, dois reais.

Het voegwoord e klinkt in snelle spraak vaak heel kort, maar hoort wel bij de standaardvorm van samengestelde getallen. Oefen daarom niet alleen losse woorden, maar ook ritmische groepen zoals vinte e três en quarenta e sete.

De context bepaalt of um/uma als telwoord of als lidwoord wordt begrepen. Wil je „één, niet meer” benadrukken, dan helpen woorden als só (slechts) of een tegenstelling: Quero só um café, não dois — Ik wil maar één koffie, niet twee.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar ze maken het systeem boven 100 beter voorspelbaar.

Honderdtallen en duizendtallen

Vanaf 200 hebben de honderdtallen mannelijke en vrouwelijke vormen wanneer ze bij een zelfstandig naamwoord staan:

Getal	Mannelijk	Vrouwelijk
200	duzentos	duzentas
300	trezentos	trezentas
400	quatrocentos	quatrocentas
500	quinhentos	quinhentas
600	seiscentos	seiscentas
700	setecentos	setecentas
800	oitocentos	oitocentas
900	novecentos	novecentas

Vergelijk duzentos livros met duzentas páginas. Vijfhonderd is onregelmatig: quinhentos/quinhentas, niet een vorm die rechtstreeks van cinco wordt gemaakt.

Voor 1.000 gebruik je mil, normaal zonder um: mil euros. Daarna volgen vormen als dois mil (2.000) en dez mil (10.000). Milhão (miljoen) gedraagt zich meer als een zelfstandig naamwoord en heeft een meervoud: um milhão, dois milhões. Na een rond aantal miljoenen staat vóór een volgend zelfstandig naamwoord vaak de: dois milhões de habitantes — twee miljoen inwoners.

Procenten en decimalen

Bij percentages blijft het verschil bestaan: cem por cento is precies 100%, terwijl cento e vinte por cento 120% is. Een decimaalteken wordt als vírgula („komma”) gelezen: 2,5 is dois vírgula cinco. Net als in het Nederlands gebruikt men in gewone Portugese notatie doorgaans een komma als decimaalteken.

Getal of rangorde

Een hoofdtelwoord zegt hoeveel: três livros (drie boeken). Een rangtelwoord zegt op welke plaats iets staat: o terceiro livro (het derde boek). Het Nederlands gebruikt soms een hoofdtelwoord waar een volgnummer bedoeld is, zoals „kamer drie”; dat kan in het Portugees ook: quarto três. Voor uitgeschreven rangorde heb je echter vormen als primeiro, segundo, terceiro nodig.

Oefentips

1. Bouw getallen in twee stappen. Kies eerst een tiental en voeg daarna e plus een eenheid toe: quarenta → quarenta e seis. Zeg tegelijk het Nederlandse getal om de omgekeerde Nederlandse volgorde bewust los te laten.
2. Oefen met voorwerpen in twee geslachten. Tel bijvoorbeeld um livro, dois livros en daarnaast uma cadeira, duas cadeiras. Ga daarna door met vinte e um livros en vinte e uma cadeiras.
3. Maak getallen dagelijks praktisch. Lees prijzen, leeftijden, tijden, huisnummers en percentages hardop. Neem jezelf op en controleer vooral três/treze/trinta, seis/sessenta en de regionale vormen van 16, 17 en 19.

Verwante onderwerpen

• Volgende stap: Rangtelwoorden — leer vormen als primeiro, segundo en terceiro om een plaats in een volgorde aan te geven.
• Volgende stap: Tijd en datum — gebruik getallen voor kloktijden, kalenderdata en afspraken.