Onbepaalde lidwoorden in het Portugees

Kort gezegd

Het Portugese onbepaalde lidwoord heeft vier vormen: um en uma in het enkelvoud, uns en umas in het meervoud. De vorm past bij het geslacht en het getal van het zelfstandig naamwoord: um livro, uma casa, uns amigos, umas amigas. Bij een beroep na ser staat meestal geen lidwoord: Sou médico betekent ‘Ik ben arts’.

Overzicht

Een onbepaald lidwoord gebruik je wanneer je een persoon of zaak nog niet als specifiek en bekend voorstelt. In Comprei um livro (‘Ik heb een boek gekocht’) weet de luisteraar nog niet om welk boek het gaat. Als je daarna over hetzelfde boek doorgaat, wordt het meestal bepaald: O livro é interessante (‘Het boek is interessant’).

In het Nederlands verandert een niet: we zeggen een boek én een huis. Het Portugees maakt wel onderscheid naar grammaticaal geslacht. Dat is de indeling van zelfstandige naamwoorden in mannelijk en vrouwelijk, ook wanneer het om levenloze dingen gaat. Daarom is het um livro, maar uma casa. In het meervoud heeft het Nederlands helemaal geen rechtstreeks onbepaald lidwoord. Portugese uns en umas vertaal je afhankelijk van de context met enkele, wat, een paar of soms helemaal niet.

Dit is basisstof van niveau A1. Voor een eerste gesprek zijn vier vormen en één belangrijke regel voldoende: laat het lidwoord doorgaans weg bij een ongewijzigd beroep na ser. Verderop komen nuances aan bod die je pas later actief hoeft te beheersen, zoals het verschil tussen uns livros en alleen livros, en de samentrekkingen num en numa.

Zo werkt het

De vier vormen

Het lidwoord stemt overeen met het zelfstandig naamwoord: het krijgt een vorm die bij zowel het geslacht als het enkelvoud of meervoud past.

Geslacht en getal	Lidwoord	Voorbeeld	Betekenis
mannelijk enkelvoud	um	um livro	een boek
vrouwelijk enkelvoud	uma	uma casa	een huis
mannelijk meervoud	uns	uns amigos	enkele vrienden / wat vrienden
vrouwelijk meervoud	umas	umas amigas	enkele vriendinnen / wat vriendinnen

De keuze volgt het woord, niet de Nederlandse vertaling en ook niet zomaar de laatste letter. Mapa is bijvoorbeeld mannelijk, dus je zegt um mapa. Mão is vrouwelijk, dus het is uma mão. Bij twijfel helpt het om elk nieuw zelfstandig naamwoord meteen met een bepaald lidwoord te leren: wie o mapa en a mão kent, kan daar gemakkelijk um mapa en uma mão van maken.

Bij een gemengde groep gebruikt de traditionele grammaticale regel de mannelijke meervoudsvorm: uns amigos kan alleen mannen aanduiden, maar ook een gemengde groep vrienden. Umas amigas duidt een volledig vrouwelijke groep aan.

Wanneer gebruik je um of uma?

Gebruik um of uma vooral wanneer je één telbare persoon of zaak voor het eerst noemt:

• Há um café nesta rua. — Er is een café in deze straat.
• Ela comprou uma bicicleta. — Ze heeft een fiets gekocht.
• Preciso de uma caneta. — Ik heb een pen nodig.

Een telbaar zelfstandig naamwoord is iets waarvan je losse exemplaren kunt tellen: één boek, twee boeken. Bij stoffen en abstracte begrippen, die je niet als afzonderlijke exemplaren bedoelt, staat vaak geen onbepaald lidwoord: Bebo café (‘Ik drink koffie’) en Precisamos de paciência (‘We hebben geduld nodig’). Maak je er een portie of soort van, dan kan het lidwoord terugkomen: Quero um café betekent in een café doorgaans ‘Ik wil een koffie’.

Hetzelfde woord um is ook het telwoord ‘één’. Vaak maakt alleen de context duidelijk welke betekenis vooropstaat:

• Tenho um irmão. — Ik heb een broer / ik heb één broer.
• Tenho só um irmão. — Ik heb maar één broer.

Door só of een duidelijk contrast krijgt um nadrukkelijk de getalsbetekenis. Het vrouwelijke telwoord is eveneens uma: uma irmã.

Wanneer gebruik je uns of umas?

Uns en umas stellen een niet precies benoemde groep voor. De spreker heeft een kleine of begrensde hoeveelheid in gedachten, maar noemt het exacte aantal niet:

• Vieram uns amigos. — Er kwamen wat vrienden.
• Comprei umas flores. — Ik heb een paar bloemen gekocht.
• Ela fez umas perguntas difíceis. — Ze stelde enkele moeilijke vragen.

Dit is anders dan in het Nederlands, waar het meervoud vaak zonder lidwoord staat. Ook in het Portugees is een kaal meervoud mogelijk: Comprei livros (‘Ik heb boeken gekocht’). Met uns klinkt de groep meer als ‘een aantal bepaalde, maar niet nader genoemde boeken’: Comprei uns livros. Het verschil is vaak klein, maar uns/umas geeft de groep meer afbakening en kan informeel klinken.

Gebruik uns dus niet automatisch bij ieder Nederlands meervoud zonder de. De Nederlandse zin Ik koop boeken kan een algemene gewoonte uitdrukken; Compro livros ligt dan meer voor de hand dan Compro uns livros.

Geen lidwoord bij een beroep na ser

Na ser (‘zijn’) staat een beroep, functie of sociale rol meestal zonder lidwoord wanneer je alleen zegt wat iemand is:

• Sou médico. — Ik ben arts.
• A Ana é professora. — Ana is docent.
• Eles são estudantes. — Zij zijn studenten.

Dit voelt voor Nederlandstaligen gelukkig vaak vertrouwd: ook Ik ben arts en Zij is docent hebben geen een. Laat je dus niet verleiden om elk Nederlands een mechanisch door um of uma te vervangen.

Komt er een beschrijving of nadrukkelijke beoordeling bij, dan is een lidwoord juist heel normaal:

• Ela é uma excelente médica. — Zij is een uitstekende arts.
• O Rui é um professor muito paciente. — Rui is een heel geduldige docent.
• Ele é um médico que escuta os pacientes. — Hij is een arts die naar de patiënten luistert.

De eenvoudige beginnersregel is dus: alleen beroep of rol na ser → meestal geen lidwoord; een nader omschreven of beoordeeld persoon → vaak wel een lidwoord.

De eerste vermelding en de volgende vermelding

Onbepaald en bepaald lidwoord werken vaak samen om informatie te ordenen. Eerst introduceer je iets met um/uma; daarna verwijs je ernaar met o/a:

Vi um cão no parque. O cão estava a brincar. — Ik zag een hond in het park. De hond was aan het spelen.

Het onbepaalde lidwoord betekent niet dat het onderwerp voor de spreker zelf onbekend is. Het gaat erom hoe je het op dat moment aan de luisteraar presenteert. In Uma colega minha vive em Braga weet de spreker precies om welke collega het gaat, maar de collega is nog niet nader geïdentificeerd voor de luisteraar.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Tenho um livro sobre Lisboa.	Ik heb een boek over Lissabon.	Mannelijk enkelvoud; eerste vermelding.
Há uma farmácia perto daqui.	Er is een apotheek hier vlakbij.	Vrouwelijk enkelvoud.
Comprámos uns bilhetes para o concerto.	We hebben een paar kaartjes voor het concert gekocht.	Niet nader genoemd aantal.
Ela trouxe umas fotografias antigas.	Ze heeft enkele oude foto's meegebracht.	Vrouwelijk meervoud.
Vi um carro. O carro era vermelho.	Ik zag een auto. De auto was rood.	Eerst onbepaald, daarna bepaald.
Quero um café, por favor.	Ik wil graag een koffie.	Eén portie van een stofnaam.
Bebo café sem açúcar.	Ik drink koffie zonder suiker.	Koffie als stof of gewoonte; geen lidwoord.
O Paulo é engenheiro.	Paulo is ingenieur.	Alleen het beroep na ser.
O Paulo é um ótimo engenheiro.	Paulo is een uitstekende ingenieur.	Het beroep wordt beoordeeld.
Umas colegas vêm jantar amanhã.	Een paar collega's komen morgen eten.	Een niet nader genoemde groep vrouwen.
Preciso de uma resposta hoje.	Ik heb vandaag een antwoord nodig.	Eén telbare zaak, nog niet gespecificeerd.
Devem ser umas vinte pessoas.	Het zullen ongeveer twintig mensen zijn.	Umas drukt hier een schatting uit.
Encontrei uma amiga numa livraria.	Ik kwam een vriendin tegen in een boekhandel.	Numa is em + uma.
Ela comprou um mapa e uma mochila.	Ze kocht een kaart en een rugzak.	Mapa is mannelijk; mochila vrouwelijk.

Veelgemaakte fouten

Eén onveranderlijke vorm gebruiken

• Niet: um casa
• Wel: uma casa
• Waarom: Anders dan Nederlands een past het Portugese lidwoord zich aan het grammaticale geslacht aan. Casa is vrouwelijk.

Het geslacht uit de uitgang raden alsof er geen uitzonderingen zijn

• Niet: uma mapa, um mão
• Wel: um mapa, uma mão
• Waarom: De uitgangen -a en -o zijn nuttige aanwijzingen, maar niet onfeilbaar. Leer lastige woorden met hun lidwoord.

Bij elk beroep een lidwoord zetten

• Minder natuurlijk als neutrale mededeling: Sou um médico.
• Gewoonlijk: Sou médico.
• Waarom: Een kaal beroep na ser benoemt iemands beroep of rol. Sou um bom médico is wel natuurlijk, omdat bom een beoordeling toevoegt.

Uns of umas zien als een verplicht meervoud van um of uma

• Niet altijd passend: Compro uns livros todas as semanas.
• Beter voor een algemene gewoonte: Compro livros todas as semanas.
• Waarom: Uns/umas wijst eerder op een afgebakende, onbepaalde groep. Een kaal meervoud past vaak beter bij een activiteit in het algemeen.

De Spaanse vorm unos gebruiken

• Niet: unos amigos
• Wel: uns amigos
• Waarom: In het Portugees zijn de vormen uns en umas. Unos hoort niet bij het standaard-Portugese rijtje.

Het Nederlandse lidwoord laten beslissen

• Niet: um casa, omdat Nederlands huis een het-woord is
• Wel: uma casa
• Waarom: Nederlandse de- en het-woorden voorspellen het Portugese geslacht niet. De Portugese vorm hoort bij casa, ongeacht de vertaling.

Gebruiksnotities

Uitspraak

Um eindigt niet op een gewone Nederlandse m-klank. De klinker is nasaal: bij het uitspreken stroomt een deel van de lucht door de neus. Ook in uma, uns en umas blijft die nasaliteit hoorbaar, al verschilt de precieze uitspraak tussen Portugal en Brazilië. Luister naar hele woordgroepen zoals um livro en uma amiga in plaats van de vorm alleen uit te spreken.

Samentrekkingen met em en de

Na het voorzetsel em (‘in’, ‘op’ of ‘bij’, afhankelijk van de context) trekt het onbepaalde lidwoord samen. Deze vormen zijn heel gewoon en horen ook bij de standaardtaal:

Combinatie	Samentrekking	Voorbeeld	Betekenis
em + um	num	num hotel	in een hotel
em + uma	numa	numa loja	in een winkel
em + uns	nuns	nuns documentos	in enkele documenten
em + umas	numas	numas caixas	in een paar dozen

Met de bestaan dum, duma, duns, dumas. Deze samentrekkingen zijn vooral in Europees Portugees gangbaar. In Braziliaans Portugees zie en hoor je vaak de losse vormen de um, de uma, de uns, de umas. Beide varianten kunnen dus voorkomen; houd bij het schrijven rekening met de taalvariant die je leert.

Uns en umas in gesprekken

In informele taal kunnen uns/umas ongeveer ‘een paar’ betekenen zonder dat de spreker een klein exact aantal belooft. Esperei uns minutos kan simpelweg ‘Ik heb een paar minuten gewacht’ betekenen. Wil je nadrukkelijker ‘enkele’ zeggen, dan zijn alguns/algumas ook mogelijk: algumas perguntas. Die woorden overlappen, maar zijn niet in elke zin volledig uitwisselbaar.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende toepassingen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen. Ze verklaren wel vormen die je al snel in gesprekken, nieuws en verhalen tegenkomt.

Een schatting voor een getal

Voor een getal betekent uns/umas vaak ‘ongeveer’:

• uns dez minutos — ongeveer tien minuten;
• umas vinte pessoas — ongeveer twintig personen;
• uns cem euros — ongeveer honderd euro.

De keuze tussen uns en umas volgt het zelfstandig naamwoord dat bij het getal hoort, ook als dat woord verderop staat of uit de context blijkt: minutos is mannelijk, pessoas vrouwelijk.

Een bepaald type of een opvallend exemplaar

Een onbepaald lidwoord kan meer doen dan nieuwe informatie introduceren. Het kan iemand als een bepaald type neerzetten of een beoordeling versterken:

• Ele é um génio. — Hij is een genie.
• Foi uma surpresa! — Het was een verrassing!
• Isso é uma vergonha. — Dat is een schande.

Ook voor een eigennaam kan soms een lidwoord staan wanneer de naam niet gewoon naar de bekende persoon verwijst, maar naar een werk of een type: um Picasso kan ‘een werk van Picasso’ betekenen. Dit is een betekenisuitbreiding, geen gewone regel voor persoonsnamen.

Beroepen: betekenis en stijl sturen de keuze

De regel zonder lidwoord bij beroepen is sterk, maar niet absoluut. Vergelijk:

• A Marta é advogada. — Marta is advocaat; neutrale beroepsaanduiding.
• A Marta é uma advogada experiente. — Marta is een ervaren advocaat; beschrijving en beoordeling.
• A Marta é uma advogada que nunca desiste. — Marta is een advocaat die nooit opgeeft; de bijzin typeert haar.

Ook na como in de betekenis ‘als, in de functie van’ ontbreekt het lidwoord vaak: Trabalha como tradutor (‘Hij werkt als vertaler’). Het gaat steeds om hetzelfde onderscheid: een kale functiebenaming tegenover een persoon die als één nader omschreven lid van een groep wordt voorgesteld.

Onbepaald is niet hetzelfde als willekeurig

Um/uma kan verwijzen naar iemand of iets dat de spreker kent, zolang die identiteit voor de mededeling niet centraal staat: Telefonou uma colega tua (‘Een collega van je heeft gebeld’). Wil je juist ‘een willekeurige’ uitdrukken, dan is extra taal nodig, bijvoorbeeld qualquer. Het onbepaalde lidwoord alleen zegt dus niet dat de keuze willekeurig was.

Oefentips

1. Leer zelfstandige naamwoorden in paren. Noteer niet alleen livro, maar o livro → um livro; niet alleen casa, maar a casa → uma casa. Zo oefen je het geslacht en het onbepaalde lidwoord tegelijk.
2. Maak een introductieketen. Schrijf vijf korte paren zoals Vi uma loja. A loja estava fechada. Gebruik eerst um/uma en verwijs daarna met o/a naar dezelfde persoon of zaak.
3. Oefen beroepen met en zonder beschrijving. Zeg eerst Ela é médica en voeg daarna een eigenschap toe: Ela é uma médica competente. Zo wordt het betekenisverschil een patroon in plaats van een losse uitzondering.

Samenhangende onderwerpen

• Eerst leren: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — hiermee bepaal je of een woord um/uns of uma/umas krijgt.