Rangtelwoorden in het Portugees

Kort samengevat

Portugese rangtelwoorden geven een plaats in een volgorde aan: primeiro (eerste), segundo (tweede) en terceiro (derde). Ze passen zich aan het geslacht en het getal van het bijbehorende zelfstandig naamwoord aan: o primeiro dia, a primeira vez, os primeiros dias. De gebruikelijke afkortingen zijn 1.º voor mannelijk en 1.ª voor vrouwelijk.

Overzicht

Een hoofdtelwoord zegt hoeveel er zijn: um, dois, três (één, twee, drie). Een rangtelwoord zegt op welke plaats iets staat: primeiro, segundo, terceiro (eerste, tweede, derde). Je gebruikt rangtelwoorden bijvoorbeeld voor een verdieping, een wedstrijdklassering, een hoofdstuk, een poging of een gebeurtenis die voor de zoveelste keer plaatsvindt.

Dit onderwerp hoort bij A1, omdat de eerste tien vormen vaak in alledaagse situaties voorkomen. De kernregel is eenvoudig: leer primeiro tot en met décimo en laat de uitgang overeenkomen met het woord waar het rangtelwoord bij hoort. Die overeenkomst heet congruentie: woorden krijgen bij elkaar passende vormen.

Voor Nederlandstaligen zit het grootste verschil in die congruentie. In het Nederlands blijft eerste hetzelfde in de eerste dag, de eerste keer en de eerste dagen. In het Portugees zie je telkens een andere uitgang: primeiro, primeira en primeiros. Ook de afkorting verandert mee; het Nederlandse 1e wordt dus niet simpelweg in een Portugese zin overgenomen.

Hoe werkt het?

De eerste tien rangtelwoorden

De woorden hieronder gedragen zich grotendeels als bijvoeglijke naamwoorden: ze zeggen iets over een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip) en passen hun uitgang daaraan aan.

Plaats	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
1	primeiro	primeira	primeiros	primeiras
2	segundo	segunda	segundos	segundas
3	terceiro	terceira	terceiros	terceiras
4	quarto	quarta	quartos	quartas
5	quinto	quinta	quintos	quintas
6	sexto	sexta	sextos	sextas
7	sétimo	sétima	sétimos	sétimas
8	oitavo	oitava	oitavos	oitavas
9	nono	nona	nonos	nonas
10	décimo	décima	décimos	décimas

Let op de accenten in sétimo en décimo. Ze horen bij de spelling en laten zien waar de klemtoon valt. Primeiro en terceiro worden niet ingekort vóór een mannelijk woord: het is o primeiro dia en o terceiro capítulo, niet een verkorte vorm zoals die in sommige andere Romaanse talen voorkomt.

Geslacht en getal bepalen de uitgang

Kijk eerst naar het zelfstandig naamwoord. Is dat mannelijk of vrouwelijk, enkelvoud of meervoud? Kies daarna de passende uitgang:

• mannelijk enkelvoud: -o — o segundo andar;
• vrouwelijk enkelvoud: -a — a segunda pergunta;
• mannelijk meervoud: -os — os primeiros dias;
• vrouwelijk meervoud: -as — as primeiras semanas.

Ook het lidwoord past zich aan: o/a in het enkelvoud en os/as in het meervoud. Het hele woordgroepje vormt dus één herkenbaar patroon:

Patroon	Voorbeeld	Betekenis
o + rangtelwoord op -o + mannelijk woord	o terceiro dia	de derde dag
a + rangtelwoord op -a + vrouwelijk woord	a terceira semana	de derde week
os + rangtelwoord op -os + mannelijk meervoud	os terceiros lugares	de derde plaatsen
as + rangtelwoord op -as + vrouwelijk meervoud	as terceiras tentativas	de derde pogingen

Het grammaticale geslacht is doorslaggevend, niet wat voor een Nederlandstalige logisch voelt. Vez (keer) is bijvoorbeeld vrouwelijk, dus je zegt a primeira vez. Dia (dag) is mannelijk, dus het wordt o primeiro dia.

Plaats in de woordgroep

In gewone taal staat het rangtelwoord meestal vóór het zelfstandig naamwoord:

• a primeira aula — de eerste les;
• o quarto capítulo — het vierde hoofdstuk;
• a décima pergunta — de tiende vraag.

Na het zelfstandig naamwoord komt een rangtelwoord ook voor, vooral in formele nummeringen, opschriften en vaste benamingen: artigo primeiro (artikel één/het eerste artikel), capítulo segundo (hoofdstuk twee/het tweede hoofdstuk). In alledaagse labels kiest het Portugees bovendien vaak een hoofdtelwoord ná het woord: página três, quarto 205, linha quatro. Nederlands doet iets vergelijkbaars in pagina drie en kamer 205. Gebruik dus niet automatisch een rangtelwoord zodra je in cijfers een nummer ziet.

Afkortingen: 1.º en 1.ª

Een cijfer met een punt en een verhoogde uitgang is de gangbare Portugese afkorting van een rangtelwoord:

Voluit	Afkorting	Voorbeeld
primeiro	1.º	1.º andar
primeira	1.ª	1.ª vez
segundo	2.º	2.º capítulo
segunda	2.ª	2.ª pergunta
décimo	10.º	10.º dia
décima	10.ª	10.ª edição

De kleine º lijkt op het gradenteken °, maar het zijn verschillende tekens. In verzorgde tekst schrijf je 1.º, met een punt vóór de verhoogde o, en 1.ª, met een verhoogde a. Aan het lidwoord of het zelfstandig naamwoord kun je vaak ook zien welke vorm nodig is: o 2.º capítulo tegenover a 2.ª parte.

Meervoudsafkortingen kunnen ook een meervoudsuitgang weergeven, bijvoorbeeld 1.os en 1.as, waarbij de letters in typografisch verzorgde tekst verhoogd worden gezet. Omdat zulke opmaak niet op elk toetsenbord of scherm even gemakkelijk is, is voluit schrijven vaak duidelijker: os primeiros classificados, as primeiras páginas.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
É a primeira vez que visito Lisboa.	Het is de eerste keer dat ik Lissabon bezoek.	Vez is vrouwelijk: primeira.
Hoje é o segundo dia do curso.	Vandaag is de tweede dag van de cursus.	Dia is mannelijk: segundo.
O nosso quarto fica no terceiro andar.	Onze kamer ligt op de derde verdieping.	Andar is mannelijk.
A quarta pergunta é difícil.	De vierde vraag is moeilijk.	Pergunta is vrouwelijk.
Ela terminou em quinto lugar.	Ze eindigde op de vijfde plaats.	Bij een klassering komt vaak em ... lugar.
Esta é a sexta tentativa.	Dit is de zesde poging.	Vrouwelijk enkelvoud.
Moro na sétima casa à esquerda.	Ik woon in het zevende huis aan de linkerkant.	Casa is vrouwelijk.
O oitavo capítulo é muito curto.	Het achtste hoofdstuk is erg kort.	Gewone plaats vóór het zelfstandig naamwoord.
Fiquei na nona fila.	Ik zat op de negende rij.	Na is de samentrekking van em + a.
A décima edição começa amanhã.	De tiende editie begint morgen.	Edição is vrouwelijk.
Os primeiros dias foram cansativos.	De eerste dagen waren vermoeiend.	Mannelijk meervoud: primeiros.
As segundas tentativas correram melhor.	De tweede pogingen verliepen beter.	Vrouwelijk meervoud: segundas.
Leia a 1.ª página e o 2.º capítulo.	Lees de eerste pagina en het tweede hoofdstuk.	De afkorting volgt het geslacht van het woord.
Chegámos em primeiro lugar.	We kwamen op de eerste plaats.	Veelgebruikte uitdrukking voor een uitslag.

Bij andar is enige oplettendheid nodig. De manier waarop gebouwen verdiepingen tellen, kan per land en gebouw verschillen; in Portugal zie je bijvoorbeeld ook rés-do-chão voor de begane grond. Vertrouw daarom bij een adres of lift niet alleen op de Nederlandse vertaling, maar kijk naar de plaatselijke aanduiding.

Veelgemaakte fouten

De mannelijke vorm overal gebruiken

• Onjuist: a primeiro vez
• Juist: a primeira vez
• Waarom: Vez is vrouwelijk. Lidwoord en rangtelwoord moeten daarom beide vrouwelijk zijn.

Het meervoud vergeten

• Onjuist: os primeiro dias
• Juist: os primeiros dias
• Waarom: Bij dias hoort niet alleen de mannelijke maar ook de meervoudsvorm primeiros. In het Nederlands verraadt eerste dit verschil niet, waardoor deze fout gemakkelijk ontstaat.

De Nederlandse afkorting gebruiken

• Onjuist: a 1e vez
• Juist: a 1.ª vez
• Waarom: Portugees gebruikt niet de Nederlandse uitgang -e. De verhoogde a geeft de vrouwelijke vorm aan; bij een mannelijk woord gebruik je º.

Het puntje of het juiste teken weglaten

• Minder verzorgd: 1° andar
• Verzorgd: 1.º andar
• Waarom: ° is het gradenteken. De rangtelwoordafkorting bestaat uit een cijfer, een punt en º of ª.

Altijd een rangtelwoord van een nummer maken

• Onnatuurlijk in een gewoon label: página terceira
• Gebruikelijk: página três
• Waarom: Bij paginanummers, kamernummers, buslijnen en vergelijkbare labels staat vaak een hoofdtelwoord na het zelfstandig naamwoord. A terceira página is wel goed wanneer je echt “de derde pagina in een volgorde” bedoelt.

Een vorm naar een andere Romaanse taal inkorten

• Onjuist: o primeir dia / o terceir capítulo
• Juist: o primeiro dia / o terceiro capítulo
• Waarom: In het Portugees blijven primeiro en terceiro vóór een mannelijk zelfstandig naamwoord volledig.

Gebruiksnotities

Lidwoorden zijn gebruikelijk, maar niet altijd verplicht

Wanneer je naar een bepaalde positie verwijst, staat er vaak een bepaald lidwoord: o primeiro dia, a segunda tentativa. Toch kan een rangtelwoord zonder lidwoord voorkomen in vaste verbindingen en na een voorzetsel, bijvoorbeeld em primeiro lugar (op de eerste plaats) of pela primeira vez (voor de eerste keer). Leer zulke veelgebruikte woordgroepen het liefst als geheel.

Data gebruiken meestal hoofdtelwoorden

In het Portugees worden kalenderdagen doorgaans als een dagnummer uitgedrukt: dois de maio, quinze de agosto. Voor de eerste dag van een maand kun je primeiro en de notatie 1.º tegenkomen, bijvoorbeeld primeiro de maio of 1.º de maio. In praktisch geschreven taal is ook 1 de maio zichtbaar. Data vormen dus geen reeks waarin elke dag automatisch segundo, terceiro, quarto enzovoort wordt.

Een woord kan buiten deze betekenis iets anders betekenen

Sommige vormen van rangtelwoorden zijn ook gewone woorden in andere contexten. Segundo kan bijvoorbeeld “volgens” betekenen in segundo o jornal (volgens de krant), en quarta en sexta komen voor in quarta-feira (woensdag) en sexta-feira (vrijdag). De omringende woorden maken duidelijk of het om een rangtelwoord gaat.

De eerste tien vormen zijn in Portugal en Brazilië hetzelfde. Uitspraak en sommige dagelijkse keuzes kunnen verschillen, maar de congruentieregel blijft gelijk.

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen. Ze zijn wel nuttig om te herkennen in officiële documenten, jubilea, sportuitslagen en hoofdstuknummeringen.

Rangtelwoorden boven tien

Getal	Portugees	Nederlands
11e	décimo primeiro	elfde
12e	décimo segundo	twaalfde
20e	vigésimo	twintigste
21e	vigésimo primeiro	eenentwintigste
30e	trigésimo	dertigste
40e	quadragésimo	veertigste
50e	quinquagésimo	vijftigste
100e	centésimo	honderdste
1000e	milésimo	duizendste

Samengestelde rangtelwoorden krijgen geen e tussen de delen: vigésimo primeiro. Vergelijk dit met het hoofdtelwoord vinte e um. Elk deel kan congrueren: o vigésimo primeiro dia, a vigésima primeira página, os vigésimos primeiros capítulos. In werkelijk taalgebruik worden lange rangtelwoorden vaak vermeden als een nummer met een hoofdtelwoord duidelijker is.

Romeinse cijfers

Romeinse cijfers staan vaak bij eeuwen en namen van vorsten of pausen: século X, Henrique VIII, João Paulo II. Een traditionele leesregel gebruikt tot en met tien een rangtelwoord: Henrique Oitavo, João Paulo Segundo, século décimo. Boven tien hoor je gewoonlijk een hoofdtelwoord, bijvoorbeeld Luís XIV als Luís Catorze en século XXI als século vinte e um. De schrijfwijze met Romeinse cijfers verandert niet mee met mannelijk of vrouwelijk.

Zelfstandig gebruik

Als het zelfstandig naamwoord al duidelijk is, kan het rangtelwoord zelfstandig staan:

• Qual autocarro chega primeiro? — O segundo. — Welke bus komt het eerst aan? — De tweede.
• Ela foi a primeira a responder. — Zij was de eerste die antwoordde.
• Eles foram os últimos, não os primeiros. — Zij waren de laatsten, niet de eersten.

De uitgang blijft afhangen van de bedoelde persoon of zaak. Bij een gemengde groep of een niet nader vrouwelijk aangeduide groep wordt gewoonlijk de mannelijke meervoudsvorm gebruikt.

Rangtelwoorden duiken ook op in breuken: um décimo (een tiende) en dois terços (twee derde). Dat is een verwant maar afzonderlijk gebruik; vooral meio (half) en terço (derde deel) vragen eigen aandacht.

Oefentips

1. Leer in viertallen. Maak van elk nieuw woord meteen vier vormen: primeiro, primeira, primeiros, primeiras. Koppel ze aan concrete woorden zoals dia, vez, dias, semanas.
2. Benoem je eigen volgordes. Schrijf tien stappen van je ochtend op met primeiro, segundo, terceiro of beschrijf hoofdstukken en verdiepingen om de vormen in een echte context te plaatsen.
3. Oefen afkorting en uitspraak apart. Lees 1.º, 1.ª, 2.º en 2.ª hardop als volledige woorden. Controleer telkens het geslacht van het woord erachter in plaats van alleen naar het cijfer te kijken.

Verwante begrippen

• Eerst leren: Hoofdtelwoorden — nodig om hoeveelheden, gewone nummers en het verschil tussen vinte e um en vigésimo primeiro te begrijpen.