Relatieve bijzinnen in het Zweeds

In het kort

Een Zweedse relatieve bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak of begrip. Meestal begint hij met som, ongeacht of het Nederlands die, dat of wie gebruikt: mannen som bor här en huset som ligger där. Is som het lijdend voorwerp, dan mag het weg; is het het onderwerp, dan niet.

Overzicht

Een relatieve bijzin is een zinsdeel dat een zelfstandig naamwoord nader bepaalt. In mannen som bor här is mannen het antecedent (het woord waarnaar de bijzin terugverwijst) en vertelt som bor här om welke man het gaat. Zulke bijzinnen zijn onmisbaar als je mensen en dingen precies wilt beschrijven zonder steeds een nieuwe zin te beginnen.

Op B1-niveau draait het vooral om drie keuzes. Som is de gewone, veelzijdige vorm voor personen én zaken. Vars drukt bezit uit. Vilken, vilket en vilka komen vooral voor in formele taal, met name direct na een voorzetsel. Daarnaast moet je de Zweedse woordvolgorde van de bijzin toepassen: een zinsbijwoord zoals inte staat vóór de persoonsvorm.

Voor Nederlandstaligen is som tegelijk gemakkelijk en verrassend. Je hoeft niet te kiezen tussen die en dat: Zweeds gebruikt dezelfde vorm bij een en-woord, een ett-woord, enkelvoud, meervoud en personen. Daar staat tegenover dat Zweeds som soms kan weglaten waar dat in het Nederlands niet kan: boken jag läste is correct, maar letterlijk het boek ik las niet.

Hoe het werkt

De basisvorm: som

Som verandert nooit van vorm. De keuze hangt dus niet af van het geslacht of getal van het antecedent.

Antecedent	Zweeds patroon	Nederlandse betekenis
persoon, enkelvoud	kvinnan som …	de vrouw die …
en-woord	boken som …	het boek dat …
ett-woord	huset som …	het huis dat …
meervoud	vännerna som …	de vrienden die …

Het belangrijkste onderscheid is niet die tegenover dat, maar onderwerp tegenover voorwerp. Het onderwerp is wie of wat de handeling uitvoert. Het lijdend voorwerp is wie of wat de handeling ondergaat.

Som als onderwerp: verplicht

In Mannen som bor här är läkare voert som de handeling bor uit. Er staat in de relatieve bijzin geen ander onderwerp. Daarom mag som niet verdwijnen.

Patroon: antecedent + som + persoonsvorm + rest

• mannen som bor här — de man die hier woont
• bilen som står utanför — de auto die buiten staat
• barnen som leker i parken — de kinderen die in het park spelen

Een snelle controle: komt direct na som doorgaans een werkwoord en is er geen ander onderwerp? Dan vervult som waarschijnlijk de onderwerpsrol en is het verplicht.

Som als voorwerp: vaak weglaatbaar

In Boken som jag läste var spännande is jag het onderwerp van läste. Som verwijst naar het boek dat ik las en is dus het lijdend voorwerp. In dat geval kun je som meestal weglaten:

• Boken som jag läste var spännande.
• Boken jag läste var spännande.

Beide zinnen zijn correct. De versie zonder som is heel gewoon, vooral wanneer de zin ook zonder het woord meteen duidelijk blijft. Anders dan in het Nederlands levert de weglating dus geen ongrammaticale zin op.

Patroon: antecedent + (som) + onderwerp + persoonsvorm + rest

Let op de haakjes: ze betekenen dat het woord facultatief is, niet dat je echte haakjes moet schrijven.

Woordvolgorde in de relatieve bijzin

Een relatieve bijzin is een bijzin: een zinsdeel dat niet als zelfstandige mededeling is opgebouwd. Daarom geldt de gewone Zweedse bijzinsvolgorde. Een zinsbijwoord (een woord dat de hele mededeling kleurt), zoals inte, aldrig of kanske, staat vóór de persoonsvorm.

Functie	Correct patroon	Voorbeeld
som is onderwerp	som + zinsbijwoord + persoonsvorm	en granne som aldrig klagar
som is voorwerp	(som) + onderwerp + zinsbijwoord + persoonsvorm	filmen (som) vi inte såg

Vergelijk Han kommer inte i dag in een hoofdzin met mannen som inte kommer i dag in een relatieve bijzin. De Nederlandse woordvolgorde helpt hier maar beperkt; leer de volgorde als een vast Zweeds patroon.

Bezit uitdrukken met vars

Vars betekent ongeveer wiens, wier of van wie/waarvan. Het verwijst naar de bezitter en blijft altijd hetzelfde, ook bij een meervoudig antecedent of een zaak:

• kvinnan vars son jag känner — de vrouw van wie ik de zoon ken
• företaget vars kontor ligger här — het bedrijf waarvan het kantoor hier ligt
• familjerna vars barn går i skolan — de gezinnen van wie de kinderen op school zitten

Na vars volgt datgene wat bezeten wordt: vars son, vars kontor, vars barn. Dat zelfstandig naamwoord staat zonder bepaald achtervoegsel: dus vars son, niet vars sonen. Dit lijkt op andere Zweedse bezitsconstructies zoals hennes son.

In het Nederlands klinkt wiens soms plechtig en kiezen we vaak voor van wie. Zweeds vars is een normale, compacte oplossing en hoeft niet uitsluitend juridisch of literair te klinken.

Formeel: vilken, vilket en vilka

De betrekkelijke vormen vilken, vilket en vilka passen zich aan het antecedent aan. Ze zijn veel minder algemeen dan som en klinken vaak schrijftalig of formeel.

Antecedent	Vorm	Voorbeeld
en-woord, enkelvoud	vilken	en metod, vilken …
ett-woord, enkelvoud	vilket	ett beslut, vilket …
meervoud	vilka	de regler, vilka …

In gewone gesprekken vervang je deze vormen meestal door som. Hun belangrijkste praktische functie is een constructie waarin het voorzetsel direct vóór het betrekkelijk voornaamwoord staat:

• formeel: det hus i vilket vi bor
• alledaags: det hus som vi bor i
• alledaags, met weglating: det hus vi bor i

In de alledaagse varianten blijft het voorzetsel aan het eind van de bijzin staan. Dat is normaal Zweeds. Zet een voorzetsel niet direct voor som: huset i som vi bor is geen standaardconstructie. Dit verschil is belangrijk voor Nederlandstaligen, omdat het Nederlands gemakkelijk vormen als waarin of met wie gebruikt.

Voorbeelden in context

Zweeds	Nederlands	Toelichting
Mannen som bor här arbetar på sjukhuset.	De man die hier woont, werkt in het ziekenhuis.	Som is onderwerp en is verplicht.
Boken som ligger på bordet är min.	Het boek dat op tafel ligt, is van mij.	Som verwijst naar een en-woord.
Huset som byggdes förra året är redan sålt.	Het huis dat vorig jaar werd gebouwd, is al verkocht.	Dezelfde vorm bij een ett-woord.
De studenter som väntar utanför får komma in nu.	De studenten die buiten wachten, mogen nu binnenkomen.	Som verandert niet in het meervoud.
Boken som jag läste var mycket bättre än filmen.	Het boek dat ik las, was veel beter dan de film.	Som is lijdend voorwerp.
Boken jag läste var mycket bättre än filmen.	Het boek dat ik las, was veel beter dan de film.	Weglating van som is mogelijk.
Det är en fråga som vi inte kan svara på ännu.	Dat is een vraag waarop we nog niet kunnen antwoorden.	Bijzinsvolgorde; het voorzetsel staat achteraan.
Hon söker en lägenhet hon kan flytta in i direkt.	Ze zoekt een appartement waar ze meteen in kan trekken.	Voorwerp som is weggelaten.
Jag känner en kvinna vars dotter studerar i Uppsala.	Ik ken een vrouw van wie de dochter in Uppsala studeert.	Vars verwijst naar de bezitter.
Vi besökte ett museum vars samling är världsberömd.	We bezochten een museum waarvan de collectie wereldberoemd is.	Vars kan ook naar een zaak verwijzen.
Avtalet, enligt vilket hyran höjs varje år, ska ändras.	De overeenkomst volgens welke de huur elk jaar wordt verhoogd, moet worden aangepast.	Formele constructie na een voorzetsel.
Tåget var inställt, vilket gjorde oss sena.	De trein was geschrapt, waardoor we te laat kwamen.	Vilket verwijst naar de hele voorafgaande mededeling.

Veelgemaakte fouten

Som weglaten terwijl het onderwerp is

• Fout: Mannen bor här är min granne.
• Goed: Mannen som bor här är min granne.
• Waarom: Binnen de bijzin voert som de handeling uit. Alleen een som met de rol van voorwerp kan wegvallen.

Som behouden én nog een extra voorwerp toevoegen

• Fout: Boken som jag läste den var bra.
• Goed: Boken som jag läste var bra.
• Ook goed: Boken jag läste var bra.
• Waarom: Som of de lege plek na weglating verwijst al naar boken. Een extra den maakt dezelfde voorwerpsplek dubbel bezet.

De Nederlandse keuze tussen die en dat kopiëren

• Onnodig onderscheid: een aparte Zweedse basisvorm zoeken voor die bij boken en dat bij huset
• Goed: boken som ligger här; huset som ligger där
• Waarom: Gewoon Zweeds gebruikt som bij beide woordgeslachten en ook in het meervoud.

Hoofdzinvolgorde gebruiken met inte

• Fout: Jag känner mannen som bor inte här längre.
• Goed: Jag känner mannen som inte bor här längre.
• Waarom: Een relatieve bijzin heeft bijzinsvolgorde. Het zinsbijwoord inte komt vóór de persoonsvorm bor.

Een voorzetsel direct voor som zetten

• Fout: huset i som vi bor
• Goed, alledaags: huset som vi bor i
• Goed, formeel: huset i vilket vi bor
• Waarom: Bij som blijft het voorzetsel normaal achteraan. Direct na een voorzetsel gebruik je in formele stijl een passende vorm van vilken.

Een bepaald zelfstandig naamwoord na vars gebruiken

• Fout: kvinnan vars sonen jag känner
• Goed: kvinnan vars son jag känner
• Waarom: Vars is al een bezitsbepaling. Het bezeten zelfstandig naamwoord krijgt daarom niet ook nog de bepaalde uitgang.

Gebruiksnotities

Som is vrijwel altijd de veiligste keuze in neutrale spreek- en schrijftaal. Het kan naar mensen en zaken verwijzen en klinkt niet informeel. Weglating van een voorwerps-som is eveneens normaal, maar je mag het laten staan wanneer dat de zin makkelijker leesbaar maakt. Bij een lange of ingewikkelde bijzin kan het uitgesproken som de structuur sneller herkenbaar maken.

Vilken, vilket en vilka kom je vooral tegen in officiële teksten, academische teksten, contracten en zorgvuldig opgebouwde schrijftaal. Gebruik ze niet alleen om formeler te klinken: in een alledaags gesprek kan personen vilken jag träffade stijf of ouderwets overkomen. Na een voorzetsel, zoals i vilket of enligt vilken, hebben ze wel een duidelijke functie.

Een relatieve bijzin kan noodzakelijke informatie geven of alleen iets toevoegen. Vergelijk De gäster som har biljett får komma in — alleen de gasten met een kaartje — met Gästerna, som redan har biljett, får komma in — de bedoelde gasten hebben allemaal al een kaartje. Komma's helpen dat betekenisverschil zichtbaar te maken, maar Zweedse kommagewoonten zijn niet in elk detail gelijk aan de Nederlandse. Kijk daarom vooral of de bijzin bepaalt welke persoon of zaak bedoeld wordt, of slechts extra informatie geeft.

Verder dan de basis

Vilket kan naar een hele zin verwijzen

In Tåget var inställt, vilket gjorde oss sena verwijst vilket niet alleen naar tåget, maar naar het hele feit dat de trein was geschrapt. In het Nederlands vertaal je dit vaak met wat of waardoor. Voor zo'n verwijzing naar een volledige mededeling gebruikt het Zweeds de onzijdige enkelvoudsvorm vilket.

Zelfstandige combinaties met den, det en de

Soms staat er geen zelfstandig naamwoord vóór de relatieve bijzin. Dan vormen den som, det som en de som samen uitdrukkingen als degene die, dat wat en degenen die:

• Den som väntar får se. — Wie afwacht, zal het zien.
• Ta det som ligger på bordet. — Neem wat op tafel ligt.
• De som redan har betalat behöver inte köa. — Degenen die al betaald hebben, hoeven niet in de rij te staan.

De keuze tussen den, det en de hangt af van waarnaar je verwijst. Som zelf blijft onveranderd.

Plaats en tijd met där en då

Bij een plaats kan där een natuurlijke variant zijn: staden där jag föddes — de stad waar ik geboren ben. Bij een tijdsaanduiding komt då voor: dagen då vi träffades — de dag waarop we elkaar ontmoetten. Deze woorden leggen nadruk op plaats of tijd, terwijl som de algemene betrekkelijke vorm blijft. Vaak is ook een constructie met een voorzetsel mogelijk, bijvoorbeeld staden som jag föddes i.

Afstand tussen antecedent en bijzin

In lange teksten moet duidelijk blijven waarnaar een relatieve bijzin verwijst. Zet hem bij voorkeur direct na zijn antecedent. Jag såg en bild på Anna som var suddig kan onbedoeld suggereren dat Anna onscherp was, terwijl waarschijnlijk de foto onscherp was. Herschrijf dan bijvoorbeeld als Jag såg en suddig bild på Anna. Dit is geen bijzondere verbuigingsregel, maar wel belangrijk voor nauwkeurig Zweeds.

Oefentips

1. Bepaal eerst de rol. Neem vijf zinnen met som en vraag telkens: voert som de handeling uit, of ondergaat het die? Streep som alleen in het tweede geval weg en controleer of de zin nog natuurlijk is.
2. Oefen de Zweedse bijzinvolgorde. Voeg inte of aldrig toe aan korte woordgroepen: en vän som kommer → en vän som aldrig kommer sent; filmen vi såg → filmen vi inte såg klart.
3. Maak twee registers. Zet formele combinaties om in alledaags Zweeds: lägenheten i vilken hon bor → lägenheten som hon bor i. Zo leer je zowel teksten herkennen als natuurlijk spreken.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Bijzinnen — de basis voor de Zweedse woordvolgorde met zinsbijwoorden vóór de persoonsvorm.
• Vervolg: Soorten bijzinnen — vergelijkt relatieve bijzinnen met onder meer nominale en bijwoordelijke bijzinnen.