Verleden voorwaardelijke zinnen in het Portugees

Kort samengevat

Voor een verleden dat in werkelijkheid anders is gelopen, gebruikt het Portugees meestal se + tivesse + voltooid deelwoord voor de voorwaarde en teria + voltooid deelwoord voor het gevolg: Se tivesse sabido, teria vindo — “Als ik het geweten had, was ik gekomen.” Ligt het gevolg nog in het heden, dan staat daar vaak de enkelvoudige voorwaardelijke wijs: Se tivesse estudado, seria médico agora — “Als ik had gestudeerd, zou ik nu arts zijn.”

Overzicht

Met een verleden voorwaardelijke zin kijk je terug op een mogelijkheid die niet werkelijkheid is geworden. Je kunt er spijt, kritiek, opluchting of een gemiste kans mee uitdrukken: “Als we eerder waren vertrokken, hadden we de trein gehaald.” Dit type wordt ook wel de derde voorwaardelijke zin genoemd. In het Portugees hoort het bij niveau B2, omdat je er twee samengestelde werkwoordsvormen voor moet combineren.

De voorwaarde staat in een bijzin (een zinsdeel dat niet zelfstandig de hele boodschap draagt) met se, “als”. Het werkwoord staat daar in de mais-que-perfeito do conjuntivo: de voltooid verleden tijd van de aanvoegende wijs, waarmee de spreker de situatie als niet-werkelijk voorstelt. Het gevolg staat doorgaans in de condicional composto: de samengestelde voorwaardelijke wijs, vergelijkbaar met Nederlands “zou hebben gedaan”.

Voor Nederlandstaligen is vooral het verschil in werkwoordsvorm belangrijk. In het Nederlands kun je zeggen “als ik het had geweten, was ik gekomen” of “dan zou ik zijn gekomen”. Het Portugees markeert de voorwaarde veel duidelijker met tivesse: niet se tinha sabido, maar se tivesse sabido. Bovendien kunnen verleden oorzaak en gevolg in verschillende tijden liggen. Dan ontstaat een gemengde voorwaardelijke zin.

Zo werkt het

Het basisschema

Functie	Portugees schema	Nederlands patroon
Niet-werkelijke voorwaarde in het verleden	se + tivesse + voltooid deelwoord	als + had/was + voltooid deelwoord
Niet-werkelijk gevolg in het verleden	teria + voltooid deelwoord	zou hebben/zijn + voltooid deelwoord, of had/was + voltooid deelwoord

Het voltooid deelwoord is de werkwoordsvorm in bijvoorbeeld “gedaan” en “gekomen”. Portugese voorbeelden zijn feito van fazer, sabido van saber en vindo van vir.

Se nós tivéssemos reservado antes, teríamos pago menos.

Als we eerder hadden geboekt, hadden we minder betaald.

De se-bijzin mag ook achteraan staan:

Teríamos pago menos se tivéssemos reservado antes.

We hadden minder betaald als we eerder hadden geboekt.

De volgorde verandert de grammatica niet. Staat de se-bijzin voorop, dan volgt er in de schrijftaal een komma. Staat hij achteraan, dan is die komma meestal niet nodig.

De voorwaarde vormen: tivesse + deelwoord

Tivesse is de onvoltooid verleden aanvoegende wijs van ter, “hebben”. Samen met een voltooid deelwoord vormt deze vorm de Portugese voltooid verleden aanvoegende wijs.

Persoon	Vorm van ter	Voorbeeld met saber
eu	tivesse	se eu tivesse sabido
tu	tivesses	se tu tivesses sabido
ele/ela/você	tivesse	se ela tivesse sabido
nós	tivéssemos	se nós tivéssemos sabido
vós	tivésseis	se vós tivésseis sabido
eles/elas/vocês	tivessem	se vocês tivessem sabido

De vorm vós tivésseis is tegenwoordig beperkt tot bepaalde regio’s, religieuze taal en plechtige of oudere teksten. In het dagelijks taalgebruik hoor je veel vaker vocês tivessem. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) wordt vaak weggelaten als de werkwoordsvorm en de context al duidelijk genoeg zijn: Se tivesse sabido... kan, afhankelijk van de context, “als ik het had geweten” of “als hij/zij het had geweten” betekenen.

Bij ter blijft het voltooid deelwoord onveranderd. Je schrijft dus zowel ela tivesse chegado als eles tivessem chegado. Het deelwoord krijgt geen vrouwelijke of meervoudige uitgang.

Veelvoorkomende onregelmatige deelwoorden zijn:

Infinitief	Voltooid deelwoord	In een voorwaarde
fazer	feito	se tivesse feito
dizer	dito	se tivesse dito
ver	visto	se tivesse visto
escrever	escrito	se tivesse escrito
pôr	posto	se tivesse posto
abrir	aberto	se tivesse aberto

Het gevolg vormen: teria + deelwoord

Voor een niet-werkelijk gevolg in het verleden gebruik je de voorwaardelijke vormen van ter plus een voltooid deelwoord.

Persoon	Vorm van ter	Voorbeeld met chegar
eu	teria	teria chegado
tu	terias	terias chegado
ele/ela/você	teria	teria chegado
nós	teríamos	teríamos chegado
vós	teríeis	teríeis chegado
eles/elas/vocês	teriam	teriam chegado

Ook hier blijft het deelwoord onveranderd. Ontkenning staat vóór het hulpwerkwoord: não teria aceitado en se não tivesse recebido.

Let op waar het onderwerp wisselt. In Se eu tivesse ligado, eles teriam esperado hoort tivesse bij eu, terwijl teriam bij eles hoort. Leer daarom niet alleen de twee hulpwerkwoorden, maar controleer in elk zinsdeel opnieuw wie iets doet.

Werkwoorden die in het Nederlands met “zijn” komen

Het Portugees gebruikt in deze samengestelde tijden gewoonlijk ter, ook waar het Nederlands “zijn” gebruikt:

• Se ela tivesse chegado... — Als zij was aangekomen...
• Ele teria saído. — Hij zou zijn vertrokken / Hij was dan vertrokken.
• Nós teríamos ficado. — Wij zouden zijn gebleven.

Een letterlijke omzetting van Nederlands “was gekomen” naar era vindo of tinha sido vindo is dus fout.

Gemengde voorwaarden

Niet elke voorwaarde en elk gevolg liggen in hetzelfde tijdvak. Een beslissing in het verleden kan nu nog gevolgen hebben.

Tijd van de voorwaarde	Tijd van het gevolg	Schema	Voorbeeld
verleden	verleden	se tivesse feito → teria feito	Se tivesse corrido, teria apanhado o autocarro.
verleden	heden	se tivesse feito → faria/seria agora	Se tivesse aceitado, moraria em Lisboa agora.
nog geldige toestand	verleden	se fosse/tivesse → teria feito	Se fosse mais cuidadoso, não teria perdido a chave.

In het tweede patroon is de voorwaarde voorbij, maar het resultaat geldt nu. Daarom staat moraria of seria zonder ter. In het derde patroon beschrijft fosse mais cuidadoso een karaktertrek of toestand die niet alleen tot één voltooid moment behoort; het gevolg não teria perdido ligt wel in het verleden.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Se tivesse sabido, teria vindo.	Als ik het geweten had, was ik gekomen.	Klassiek patroon; het verzwegen onderwerp blijkt uit de context.
Se mo tivesses dito, teria entendido.	Als je het me had verteld, had ik het begrepen.	Mo bundelt “aan mij” en “het”; vooral gebruikelijk in Europees Portugees.
Se tivesse estudado, seria médico agora.	Als ik had gestudeerd, zou ik nu arts zijn.	Verleden voorwaarde met een gevolg in het heden.
Se tivesse saído mais cedo, teria chegado a tempo.	Als ik eerder was vertrokken, was ik op tijd aangekomen.	In beide zinsdelen gaat het om het verleden.
Teríamos escolhido outro hotel se tivéssemos lido as críticas.	We hadden een ander hotel gekozen als we de beoordelingen hadden gelezen.	De bijzin staat achteraan.
Se não tivesse chovido, teríamos jantado no terraço.	Als het niet had geregend, hadden we op het terras gegeten.	Não staat vóór tivesse.
Se me tivesses avisado, eu teria levado um casaco.	Als je me had gewaarschuwd, had ik een jas meegenomen.	De onderwerpen van voorwaarde en gevolg verschillen.
Ela não teria perdido o voo se tivesse saído de casa a horas.	Ze had haar vlucht niet gemist als ze op tijd van huis was gegaan.	Ontkenning in de hoofdzin.
Se vocês tivessem reservado ontem, teriam conseguido um desconto.	Als jullie gisteren hadden geboekt, hadden jullie korting gekregen.	Meervoud met vocês ... tivessem/teriam.
Se eu tivesse seguido o teu conselho, não estaria tão cansado agora.	Als ik je advies had opgevolgd, zou ik nu niet zo moe zijn.	Het huidige resultaat wordt met estaria uitgedrukt.
Se ele fosse mais organizado, não teria esquecido a reunião.	Als hij beter georganiseerd was, zou hij de vergadering niet zijn vergeten.	Een blijvende eigenschap leidt tot een verleden gevolg.
O que terias feito se tivesses encontrado a carteira?	Wat zou je hebben gedaan als je de portemonnee had gevonden?	Een vraag over een denkbeeldig alternatief.
Se o médico não tivesse chegado tão depressa, a situação teria piorado.	Als de arts niet zo snel was gekomen, was de situatie verslechterd.	Vaak gebruikt om opluchting uit te drukken.
Se tivéssemos tido mais tempo, teríamos visitado também Coimbra.	Als we meer tijd hadden gehad, hadden we ook Coimbra bezocht.	Tivéssemos tido is correct: hulpwerkwoord plus deelwoord van ter.

Veelgemaakte fouten

Na se de voorwaardelijke wijs gebruiken

• Fout: Se teria sabido, teria vindo.
• Goed: Se tivesse sabido, teria vindo.
• Waarom: In deze niet-werkelijke verleden voorwaarde vraagt se om de voltooid verleden aanvoegende wijs. Teria sabido hoort bij het mogelijke gevolg, niet bij de voorwaarde.

Nederlands “had” letterlijk met tinha of havia weergeven

• Fout in verzorgde standaardtaal: Se eu tinha recebido a mensagem, teria respondido.
• Goed: Se eu tivesse recebido a mensagem, teria respondido.
• Waarom: Het Nederlandse “als ik het bericht had ontvangen” bevat geen zichtbare aparte aanvoegende wijs. Het Portugees moet hier juist tivesse recebido gebruiken om de onwerkelijke voorwaarde te markeren. Se eu tinha recebido kan in andere contexten “als/wanneer ik het ontvangen had” beschrijven, maar is niet het neutrale standaardpatroon voor deze terugblik.

Het deelwoord laten overeenkomen met het onderwerp

• Fout: Se elas tivessem chegadas...
• Goed: Se elas tivessem chegado...
• Waarom: Na ter verandert het deelwoord niet mee met persoon, geslacht of aantal. Dat geldt ook voor teriam chegado.

Het Nederlandse hulpwerkwoord “zijn” kopiëren

• Fout: Se ele fosse chegado cedo, teria ajudado.
• Goed: Se ele tivesse chegado cedo, teria ajudado.
• Waarom: Ook bij beweging en verandering vormt het Portugees deze tijd met ter: ter chegado, ter saído, ter nascido. Fosse is hier geen vervanging voor Nederlands “was”.

Bij een huidig gevolg toch altijd teria + deelwoord kiezen

• Onbedoeld: Se tivesse estudado medicina, teria sido médico agora.
• Natuurlijk voor een huidig beroep: Se tivesse estudado medicina, seria médico agora.
• Waarom: Teria sido plaatst het arts-zijn als voltooide of beëindigde mogelijkheid in het verleden. Met agora en een toestand die nu zou gelden, past seria beter.

De persoon van beide zinsdelen gelijk maken

• Fout: Se tu tivesses ligado, eu terias esperado.
• Goed: Se tu tivesses ligado, eu teria esperado.
• Waarom: Tivesses hoort bij tu; teria hoort bij eu. De persoonsuitgang wordt per zinsdeel bepaald.

Gebruiksnotities

Deze constructie zegt vaak meer dan alleen iets over tijd. Se tivesses ligado, eu teria ajudado kan spijt uitdrukken, maar in een andere toon ook een verwijt: je hebt niet gebeld en daardoor kon ik niet helpen. Se não tivéssemos levado água, teríamos tido problemas drukt juist opluchting uit: gelukkig namen we wel water mee. De grammaticale vorm presenteert een alternatief verleden; context en intonatie bepalen de houding van de spreker.

In verzorgd geschreven Portugees is teria feito de gewone vorm voor het gevolg. In informele spreektaal komt ook tinha feito voor met dezelfde voorwaardelijke betekenis, bijvoorbeeld Se soubesse, tinha ficado em casa. Dit gebruik verschilt per regio en stijl. Als leerling zit je in formele teksten en examens veilig met teria feito. Gebruik in de se-bijzin voor een onwerkelijk verleden nog steeds tivesse feito.

De grammaticale namen verschillen tussen Portugal en Brazilië. In Portugal heet de aanvoegende wijs meestal conjuntivo; in Brazilië subjuntivo. De vorm teria feito wordt in Braziliaanse grammatica vaak futuro do pretérito composto genoemd. Het gaat ondanks die verschillende namen om hetzelfde kernpatroon.

Voornaamwoorden kunnen de vorm optisch ingewikkelder maken. In Se mo tivesses dito betekent mo ongeveer “het aan mij”: het combineert het meewerkend voorwerp (de ontvanger) met het lijdend voorwerp (datgene wat verteld wordt). Vooral voor veel Braziliaanse sprekers klinkt Se você tivesse me dito isso alledaagser. De keuze van het voornaamwoord verandert de voorwaardelijke tijden niet.

Verder dan de basis

Houvesse als alternatief voor tivesse

Het hulpwerkwoord haver kan in een formelere of literaire stijl ter vervangen:

Se houvesse sabido da mudança, teria telefonado.

Als ik van de wijziging had geweten, had ik gebeld.

De vormen zijn houvesse, houvesses, houvesse, houvéssemos, houvésseis, houvessem. Voor actieve beheersing is tivesse + deelwoord de nuttigste en meest neutrale keuze; houvesse + deelwoord moet je vooral goed leren herkennen.

Modale betekenissen in het gevolg

Met werkwoorden als poder, dever en querer kun je het soort gemiste mogelijkheid preciezer maken:

• Se me tivesses perguntado, teria podido ajudar. — Als je het me had gevraagd, had ik kunnen helpen.
• Se tivéssemos previsto o atraso, deveríamos ter saído antes. — Als we de vertraging hadden voorzien, hadden we eerder moeten vertrekken.
• Teria querido ficar mais tempo se não tivesse de trabalhar. — Ik had langer willen blijven als ik niet had hoeven werken.

Bij zulke reeksen staan soms meerdere werkwoorden achter elkaar. Zoek eerst het vervoegde element (teria, deveríamos) en bepaal daarna welke infinitieven en deelwoorden ervan afhangen.

Niet elk se verwijst naar een onwerkelijk verleden

Vergelijk deze drie patronen:

Betekenis	Portugees	Nederlands
Open mogelijkheid in de toekomst	Se tiver tempo, telefono.	Als ik tijd heb, bel ik.
Onwerkelijke of weinig waarschijnlijke toestand	Se tivesse tempo, viajaria mais.	Als ik tijd had, zou ik meer reizen.
Niet-gebeurde voorwaarde in het verleden	Se tivesse tido tempo, teria viajado mais.	Als ik tijd had gehad, had ik meer gereisd.

Vooral tivesse tempo en tivesse tido tempo zijn gemakkelijk te verwarren. De eerste gaat doorgaans over een huidige of algemene toestand; de tweede kijkt terug op een voltooid tijdvak. Het dubbele tivesse tido is dus geen overbodige herhaling: tivesse is het hulpwerkwoord en tido het deelwoord van ter.

Stijl en nadruk

Je kunt het gevolg vooropzetten wanneer dat de kern van de boodschap is: Nada teria acontecido se tivesses esperado — “Er was niets gebeurd als je had gewacht.” Laat je se weg, dan zijn er in formele of literaire taal ook inversieconstructies mogelijk, maar die zijn niet nodig om deze grammatica natuurlijk te gebruiken. Voor de meeste situaties blijft se + tivesse + deelwoord het helderste patroon.

Oefentips

1. Werk met twee kolommen. Schrijf links vijf werkelijke gebeurtenissen, bijvoorbeeld “Ik vertrok laat en miste de trein”. Maak rechts het alternatief: Se tivesse saído mais cedo, não teria perdido o comboio. Zo verbind je vorm en betekenis.
2. Markeer de twee onderwerpen. Onderstreep in elke zin wie de voorwaarde uitvoert en wie het gevolg ondergaat. Vervoeg daarna tivesse en teria afzonderlijk. Dit voorkomt fouten als eu terias.
3. Oefen ook gemengde tijden. Voeg woorden als agora of hoje toe en vraag jezelf af of het resultaat nog geldt: Se tivesse dormido melhor, estaria menos cansado agora. Wissel dit af met een volledig verleden gevolg.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Samengestelde voorwaardelijke wijs — vormt het gebruikelijke gevolg met teria + voltooid deelwoord.
• Vereiste voorkennis: Voltooid verleden aanvoegende wijs — levert de vorm tivesse + voltooid deelwoord in de se-bijzin.
• Ter vergelijking: Voorwaardelijke zinnen met se — plaatst verleden voorwaarden naast open en huidige voorwaarden.
• Ter verdieping: Onvoltooid verleden aanvoegende wijs — nodig voor voorwaarden als se fosse en se tivesse tempo.