Voorwaardelijke zinnen met *se* in het Portugees

In het kort

Een haalbare voorwaarde in de toekomst krijgt in het Portugees meestal se + futuro do conjuntivo: Se tiver tempo, vou contigo (Als ik tijd heb, ga ik met je mee). Voor een denkbeeldige of onwaarschijnlijke situatie gebruik je se + imperfeito do conjuntivo, met meestal de condicional in de hoofdzin: Se tivesse tempo, iria contigo (Als ik tijd had, zou ik met je meegaan). Juist dat verschil in werkwoordsvorm is voor Nederlandstaligen belangrijk, want het Nederlands gebruikt na als vaak gewoon een tegenwoordige of verleden tijd.

Overzicht

Een voorwaardelijke zin zegt dat de ene situatie afhangt van de andere. In Se chover, ficamos em casa is se chover de voorwaarde en ficamos em casa het mogelijke gevolg. Het woord se betekent hier als of indien. De bijzin met se heet de voorwaardelijke bijzin (het zinsdeel dat de voorwaarde noemt); de andere zin is de hoofdzin en noemt het gevolg.

Op B1-niveau leer je vooral twee patronen onderscheiden. Bij een open, haalbare voorwaarde kiest het Portugees een vorm die bij het tijdstip past: de tegenwoordige tijd voor feiten en gewoonten, en vaak de futuro do conjuntivo voor een nog onzekere toekomst. Bij een onwerkelijke of sterk hypothetische voorwaarde staat de imperfeito do conjuntivo. De conjuntivo — in Brazilië meestal subjuntivo genoemd — is de aanvoegende wijs: een werkwoordsvorm waarmee onder meer onzekerheid, wens en veronderstelling worden uitgedrukt.

Dit systeem lijkt op Nederlandse zinnen met als, maar de overeenkomst is niet één op één. Nederlands zegt Als je morgen komt, bel me dan; Portugees gebruikt voor die toekomstige komst Se vieres amanhã, telefona-me. Nederlands laat dus niet aan de vorm komt zien dat de gebeurtenis toekomstig en onzeker is, terwijl het Portugees dat met vieres wel doet.

Zo werkt het

1. Feiten, gewoonten en actuele voorwaarden

Voor iets dat doorgaans gebeurt, of voor een voorwaarde die nu geldt, kan na se de presente do indicativo staan: de gewone tegenwoordige tijd.

Betekenis	Voorwaardelijke bijzin	Hoofdzin	Voorbeeld
algemeen feit of gewoonte	se + tegenwoordige tijd	tegenwoordige tijd	Se bebo café à noite, durmo mal.
actuele voorwaarde	se + tegenwoordige tijd	tegenwoordige tijd, gebiedende wijs of nabije toekomst	Se estás cansado, descansa.

Se bebo café à noite, durmo mal betekent niet één eenmalige toekomstige gebeurtenis, maar: telkens als ik 's avonds koffie drink, slaap ik slecht. Bij Se estás cansado, descansa vraagt de spreker zich af of de vermoeidheid nu werkelijk bestaat.

2. Een haalbare voorwaarde in de toekomst

Als de voorwaarde nog moet worden vervuld, gebruikt verzorgd Portugees doorgaans de futuro do conjuntivo (toekomende aanvoegende wijs):

se + futuro do conjuntivo → toekomst, tegenwoordige tijd, ir + infinitief of gebiedende wijs

• Se vieres, ficarei contente. — Als je komt, zal ik blij zijn.
• Se tiver tempo, vou contigo. — Als ik tijd heb, ga ik met je mee.
• Se encontrares a chave, avisa-me. — Als je de sleutel vindt, laat het me weten.

De hoofdzin hoeft dus niet per se een formele toekomende tijd als ficarei te bevatten. In gewone gesprekken zijn de tegenwoordige tijd (vou) en ir + infinitief (vou ficar) heel gebruikelijk. De vorm na se blijft bij een open toekomstige voorwaarde echter de futuro do conjuntivo.

Bij regelmatige werkwoorden lijkt deze vorm vaak op de infinitief. De persoonsuitgangen worden toegevoegd aan een stam die is afgeleid van de derde persoon meervoud van de voltooide verleden tijd: falaram → falar-, fizeram → fizer-.

Persoon	falar	fazer	ter	vir
eu	falar	fizer	tiver	vier
tu	falares	fizeres	tiveres	vieres
ele/ela/você	falar	fizer	tiver	vier
nós	falarmos	fizermos	tivermos	viermos
vós	falardes	fizerdes	tiverdes	vierdes
eles/elas/vocês	falarem	fizerem	tiverem	vierem

Leer de onregelmatige stammen als herkenbare bouwstenen: for van ser of ir, estiver van estar, tiver van ter, vier van vir, fizer van fazer, puder van poder, quiser van querer, souber van saber, disser van dizer en trouxer van trazer.

3. Een onwerkelijke of onwaarschijnlijke situatie nu

Voor een situatie die alleen wordt voorgesteld, onwaarschijnlijk is of in strijd is met de werkelijkheid, gebruik je:

se + imperfeito do conjuntivo → condicional

• Se tivesse dinheiro, viajaria. — Als ik geld had, zou ik reizen.
• Se fosse rico, compraria uma casa. — Als ik rijk was, zou ik een huis kopen.
• Se pudéssemos, ficaríamos mais tempo. — Als we konden, zouden we langer blijven.

De imperfeito do conjuntivo (onvoltooid verleden tijd van de aanvoegende wijs) herken je meestal aan -sse-. De vorm wordt eveneens van de derde persoon meervoud van de voltooide verleden tijd afgeleid: falaram → falasse, comeram → comesse, partiram → partisse, tiveram → tivesse en foram → fosse.

Persoon	falar	ter	ser/ir
eu	falasse	tivesse	fosse
tu	falasses	tivesses	fosses
ele/ela/você	falasse	tivesse	fosse
nós	falássemos	tivéssemos	fôssemos
vós	falásseis	tivésseis	fôsseis
eles/elas/vocês	falassem	tivessem	fossem

De hoofdzin staat gewoonlijk in de condicional: viajaria, compraria, ficaríamos. In Brazilië heet deze tijd ook futuro do pretérito. De Portugese vorm drukt hier hetzelfde soort gevolg uit als Nederlands zou/zouden + infinitief.

4. De plaats van de bijzin

Beide volgordes zijn mogelijk, zonder verandering van de basisbetekenis:

• Se tiveres dúvidas, pergunta. — Als je vragen hebt, vraag het dan.
• Pergunta se tiveres dúvidas. — Vraag het als je vragen hebt.

Staat de bijzin met se vooraan, dan wordt hij normaal met een komma van de hoofdzin gescheiden. Staat hij achteraan, dan is meestal geen komma nodig. Door de voorwaarde vooraan te zetten, maak je die vaak nadrukkelijker of gebruik je haar als kader voor wat volgt.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Se trabalho de manhã, tomo o pequeno-almoço cedo.	Als ik 's ochtends werk, ontbijt ik vroeg.	Gewoonte; twee tegenwoordige tijden.
Se estás com frio, fecha a janela.	Als je het koud hebt, doe dan het raam dicht.	Actuele voorwaarde met gebiedende wijs.
Se vieres, ficarei contente.	Als je komt, zal ik blij zijn.	Open toekomst; vieres hoort bij tu.
Se você vier amanhã, podemos almoçar juntos.	Als u/jij morgen komt, kunnen we samen lunchen.	Veelvoorkomende Braziliaanse aanspreekvorm.
Se tiver tempo, vou ao mercado.	Als ik tijd heb, ga ik naar de markt.	Toekomstige voorwaarde; gewone tegenwoordige tijd in de hoofdzin.
Se chover, vamos ficar em casa.	Als het regent, blijven we thuis.	Ir + infinitief noemt het gevolg.
Se encontrares os meus óculos, avisa-me.	Als je mijn bril vindt, laat het me weten.	Toekomstige voorwaarde met gebiedende wijs.
Se soubermos a resposta, dizemos-te.	Als we het antwoord weten, zeggen we het je.	Onregelmatige vorm soubermos.
Se tivesse dinheiro, viajaria mais.	Als ik geld had, zou ik meer reizen.	Hypothetische situatie in het heden.
Se fosse rico, compraria uma casa junto ao mar.	Als ik rijk was, zou ik een huis aan zee kopen.	fosse van ser.
Se morássemos mais perto, ver-nos-íamos todas as semanas.	Als we dichterbij woonden, zouden we elkaar elke week zien.	Onwerkelijke voorwaarde met nós.
Eu aceitaria o emprego se o horário fosse melhor.	Ik zou de baan aannemen als de werktijden beter waren.	De voorwaarde staat na het gevolg.
Caso chova, o concerto será adiado.	Mocht het regenen, dan wordt het concert uitgesteld.	Caso krijgt de tegenwoordige conjuntivo.
Iremos à praia, a menos que esteja a chover.	We gaan naar het strand, tenzij het regent.	A menos que wordt gevolgd door de conjuntivo.

Veelgemaakte fouten

Na se een gewone tegenwoordige tijd gebruiken voor elke toekomst

• Niet goed in de standaardtaal: Se vens amanhã, telefona-me.
• Wel goed: Se vieres amanhã, telefona-me.
• Waarom: de komst is een open toekomstige voorwaarde. Waar het Nederlands als je morgen komt zegt, gebruikt het Portugees daarom de futuro do conjuntivo. De tegenwoordige tijd past wel bij een gewoonte of actuele toestand: Se estás em casa, posso passar por aí.

De condicional in beide zinsdelen zetten

• Niet goed: Se teria dinheiro, viajaria.
• Wel goed: Se tivesse dinheiro, viajaria.
• Waarom: in een onwerkelijke voorwaarde staat na se de imperfeito do conjuntivo, niet de condicional. Alleen het gevolg krijgt hier viajaria.

De toekomstige en hypothetische vorm verwisselen

• Andere betekenis: Se tiver tempo, irei. — Als ik tijd heb, zal ik gaan.
• Hypothetisch: Se tivesse tempo, iria. — Als ik tijd had, zou ik gaan.
• Waarom: tiver houdt de mogelijkheid open; tivesse stelt de tijd juist als niet beschikbaar, twijfelachtig of denkbeeldig voor. Het kleine verschil in uitgang verandert dus de houding van de spreker.

Een regelmatige vorm maken van een onregelmatig werkwoord

• Niet goed: Se teres tempo... of Se veres o João...
• Wel goed: Se tiveres tempo... en Se vires o João...
• Waarom: ter en ver hebben in de futuro do conjuntivo de stammen tiver- en vir-. Let op het contrast tussen vires van ver (zien) en vieres van vir (komen).

Het Nederlandse als altijd met se vertalen

• Voorwaarde: Se chegares cedo, esperamos por ti. — Als je vroeg komt, wachten we op je.
• Tijdstip: Quando chegares, telefona-me. — Wanneer/als je aankomt, bel me dan.
• Waarom: Nederlands als kan zowel een voorwaarde als een toekomstig tijdstip inleiden. Portugees gebruikt se voor de voorwaarde en vaak quando wanneer de gebeurtenis als verwacht tijdstip wordt voorgesteld.

Gebruik en register

In alledaagse taal wordt de formele toekomende tijd in de hoofdzin vaak vervangen door de tegenwoordige tijd of door ir + infinitief. Zowel Se puder, ajudarei, Se puder, ajudo als Se puder, vou ajudar kan natuurlijk zijn; de eerste klinkt doorgaans formeler of stelliger. Dit verandert niets aan de keuze van puder na se.

Ook bij hypothetische gevolgen komt in informele taal de imperfeito do indicativo voor waar een leerboek de condicional geeft: Se eu pudesse, ia contigo naast Se eu pudesse, iria contigo. Ia klinkt in gesprekken heel gewoon, zowel in Portugal als in Brazilië. Gebruik iria wanneer je het basispatroon duidelijk wilt houden of een neutralere geschreven stijl zoekt.

De aanspreekvorm beïnvloedt de persoonsuitgang. In Europees Portugees hoor je bijvoorbeeld Se tiveres tempo... met tu. In veel Braziliaanse situaties is Se você tiver tempo... gebruikelijk; você krijgt een werkwoord in de derde persoon enkelvoud. Beide zijn correct binnen hun eigen regionale en sociale context.

Let bovendien op dat se niet altijd ‘als’ betekent. In Não sei se ele vem betekent het ‘of’: ‘Ik weet niet of hij komt.’ In Ela chama-se Ana maakt se deel uit van een wederkerende constructie. Alleen wanneer één situatie als voorwaarde voor een andere dient, heb je te maken met het patroon uit dit artikel.

Verder dan de basis

Andere woorden voor voorwaarden

Caso betekent ‘in het geval dat’ of soms ‘mocht’. Het wordt gevolgd door de conjuntivo, niet automatisch door de futuro do conjuntivo: Caso chova, cancelaremos o passeio. Het klinkt vaak iets zorgvuldiger of formeler dan se chover.

Ook de volgende verbindingen krijgen doorgaans een vorm van de conjuntivo:

Verbinding	Betekenis	Voorbeeld
a menos que	tenzij	Não saio, a menos que seja necessário.
desde que	mits, op voorwaarde dat	Podes ficar, desde que não faças barulho.
contanto que	zolang maar, mits	Aceito, contanto que todos concordem.
sem que	zonder dat	Saiu sem que ninguém percebesse.

De gekozen tijd hangt af van het tijdskader. Caso chova kijkt vanuit het heden naar een mogelijkheid; Caso chovesse plaatst de situatie in een verleden of denkbeeldig kader.

Voorwaarden over een niet-gebeurd verleden

Voor een gemiste mogelijkheid in het verleden gebruikt gevorderd Portugees meestal se + mais-que-perfeito composto do conjuntivo en daarna de condicional composta:

se + tivesse/tivesses/... + voltooid deelwoord → teria/terias/... + voltooid deelwoord

• Se tivesse sabido, teria vindo. — Als ik het had geweten, was ik gekomen.
• Se tivéssemos saído mais cedo, teríamos chegado a tempo. — Als we eerder waren vertrokken, waren we op tijd aangekomen.

Een voltooid deelwoord is de vorm die in het Nederlands vaak bij hebben of zijn staat, zoals geweten en vertrokken. In het Portugees zijn dat hier onder meer sabido en saído. Dit patroon behoort inhoudelijk tot een volgende leerfase, maar het maakt het stelsel compleet: tiver voor een open toekomst, tivesse voor een onwerkelijke situatie nu en tivesse tido/feito/ido voor een niet-gebeurde situatie in het verleden.

Gemengde voorwaarden verbinden verleden en heden: Se tivesse aceitado o emprego, moraria agora no Porto (Als ik de baan had aangenomen, zou ik nu in Porto wonen). De voorwaarde ligt in het verleden, maar het voorgestelde gevolg geldt nu.

Oefentips

1. Maak drietallen met hetzelfde werkwoord. Schrijf bijvoorbeeld Se tenho tempo, leio (gewoonte), Se tiver tempo, lerei (open toekomst) en Se tivesse tempo, leria (hypothese). Zo koppel je de vorm direct aan de betekenis.
2. Leer onregelmatige vormen in korte brokken. Oefen hardop met se for, se tiver, se vier, se fizer, se puder en se quiser. Maak daarna voor elke vorm één zin die in je eigen leven zou kunnen voorkomen.
3. Vertaal Nederlandse zinnen niet woord voor woord. Vraag eerst: is dit een gewoonte, een haalbare toekomst of een onwerkelijke situatie? Kies pas daarna de Portugese werkwoordsvormen. Onderstreep in authentieke teksten de se-bijzin en omcirkel het gevolg.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: De condicional — de vorm die meestal het gevolg in een hypothetische zin uitdrukt.
• Verdieping: Futuro do conjuntivo — volledige vorming en gebruik bij toekomstige onzekerheid.
• Verdieping: Imperfeito do conjuntivo — nodig voor onwerkelijke voorwaarden en andere afhankelijke zinnen.
• Volgende stap: Voorwaardelijke zinnen over het verleden — voorwaarden die niet meer vervuld kunnen worden.