De condicional in het Portugees

In het kort

De Portugese condicional komt vaak overeen met Nederlands zou/zouden + werkwoord: viajaria betekent bijvoorbeeld ‘ik/hij/zij zou reizen’. Je vormt hem meestal door -ia, -ias, -ia, -íamos, -íeis, -iam achter de infinitief te zetten. Je gebruikt deze vorm vooral voor beleefde wensen en verzoeken, hypothetische gevolgen en een toekomst die vanuit een moment in het verleden wordt bekeken.

Overzicht

De condicional, oftewel de voorwaardelijke wijs, is een werkwoordsvorm waarmee je een handeling niet zonder meer als feit voorstelt. Je kunt er zeggen wat iemand zou doen, wat onder een bepaalde voorwaarde zou gebeuren of wat iemand op een eerder moment nog van plan was. Ook maakt de vorm een verzoek of wens minder direct: Gostaria de reservar uma mesa klinkt zachter dan Quero reservar uma mesa.

Dit onderwerp wordt doorgaans op B1-niveau geïntroduceerd. De Nederlandse betekenis is meestal niet moeilijk: waar het Nederlands een vorm van zullen plus een infinitief gebruikt, heeft het Portugees vaak één vervoegd werkwoord. Nederlands ‘wij zouden reizen’ wordt dus viajaríamos. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) hoeft er niet altijd bij, omdat de uitgang vaak al voldoende informatie geeft.

In Braziliaanse grammatica’s kom je voor dezelfde vorm vaak de naam futuro do pretérito tegen, letterlijk ‘toekomst van het verleden’. Die naam benadrukt een belangrijk gebruik: Ela disse que viria betekent dat haar komst nog toekomstig was op het moment waarop zij iets zei. In Portugal is condicional de gebruikelijkste benaming. Beide termen verwijzen hier naar dezelfde reeks vormen.

Hoe het werkt

De basis: infinitief plus uitgang

De infinitief is de onverbogen vorm van het werkwoord, zoals falar ‘spreken’, comer ‘eten’ en partir ‘vertrekken’. Anders dan in veel Portugese tijden verwijder je bij de condicional niet eerst -ar, -er of -ir: de volledige infinitief blijft staan.

Persoon	Uitgang	falar	comer	partir
eu	-ia	falaria	comeria	partiria
tu	-ias	falarias	comerias	partirias
ele/ela/você	-ia	falaria	comeria	partiria
nós	-íamos	falaríamos	comeríamos	partiríamos
vós	-íeis	falaríeis	comeríeis	partiríeis
eles/elas/vocês	-iam	falariam	comeriam	partiriam

Let vooral op het accent in -íamos en -íeis. Zonder dat accent zijn vormen als falariamos en falarieis niet correct gespeld. De vorm bij vós hoort bij het volledige vervoegingssysteem, maar vós is in het hedendaagse dagelijks taalgebruik beperkt tot bepaalde regio’s, religieuze teksten en plechtige stijl. In gewone gesprekken zijn vocês en de derde persoon meervoud veel gebruikelijker.

De uitgangen zijn voor alle drie de regelmatige werkwoordgroepen hetzelfde. Daardoor hoef je maar één reeks te leren. Ook veel zeer frequente werkwoorden bouwen regelmatig op hun volledige infinitief:

• ser → seria (‘zou zijn’)
• estar → estaria (‘zou zijn/zich bevinden’)
• ter → teria (‘zou hebben’)
• ir → iria (‘zou gaan’)
• poder → poderia (‘zou kunnen’)
• querer → quereria (‘zou willen’)
• pôr → poria (‘zou zetten/leggen’)

De drie belangrijke afwijkende stammen

De condicional gebruikt dezelfde afwijkende stammen als de Portugese enkelvoudige toekomende tijd. Bij drie veelgebruikte werkwoorden wordt de stam korter:

Infinitief	Stam	Voorbeelden in de condicional
dizer (zeggen)	dir-	diria, dirias, diríamos, diriam
fazer (doen, maken)	far-	faria, farias, faríamos, fariam
trazer (brengen)	trar-	traria, trarias, traríamos, trariam

Vormen als dizeria, fazeria en trazeria liggen voor de hand, maar zijn niet standaard. Afgeleide werkwoorden volgen doorgaans de stam van het basiswerkwoord: refazer wordt bijvoorbeeld refaria.

Beleefde wensen, vragen en adviezen

Met vooral gostar, poder, querer en dever kun je afstand en beleefdheid uitdrukken. Je legt je wens of oordeel dan minder rechtstreeks op aan de ander.

• Gostaria de uma água, por favor. — Ik zou graag water willen.
• Poderia repetir? — Zou u dat kunnen herhalen?
• Quererias vir connosco? — Zou je met ons mee willen?
• Deverias falar com ela. — Je zou met haar moeten praten.

Bij gostar hoort in deze betekenis meestal de: Gostaria de reservar um quarto. Nederlands ‘ik zou graag reserveren’ bevat geen vergelijkbaar voorzetsel, waardoor Nederlandstaligen het gemakkelijk vergeten.

De keuze van de persoon hangt af van de aanspreekvorm. Poderias...? hoort bij tu. Bij você, o senhor of a senhora gebruik je poderia...?; het onderwerp wordt vaak weggelaten als uit de situatie al duidelijk is wie wordt aangesproken.

Een hypothetisch gevolg

De condicional staat vaak in het zinsdeel dat het gevolg van een onwerkelijke of onwaarschijnlijke voorwaarde noemt:

Se + imperfeito do conjuntivo, ... + condicional

De conjuntivo is een wijs waarmee een handeling onder meer als onzeker, gewenst of afhankelijk wordt voorgesteld. In deze constructie krijgt het werkwoord in het se-deel doorgaans een vorm op -sse, zoals tivesse, pudesse of soubesse.

• Se tivesse tempo, viajaria mais. — Als ik tijd had, zou ik vaker reizen.
• Se soubéssemos a resposta, diríamos. — Als we het antwoord wisten, zouden we het zeggen.

Dit is een belangrijk verschil met het Nederlands. Nederlands gebruikt in beide delen vaak een vorm met zou: ‘als ik meer tijd zou hebben, zou ik reizen’. In verzorgd standaard-Portugees zet je de condicional niet na se in dit soort zinnen: niet se teria tempo, maar se tivesse tempo. De volledige behandeling van alle soorten se-zinnen hoort bij het verwante onderwerp over voorwaardelijke zinnen.

Toekomst gezien vanuit het verleden

De condicional kan ook een gebeurtenis aanduiden die op een bepaald moment in het verleden nog later moest plaatsvinden. Dit heet vaak ‘toekomst in het verleden’.

• Direct: Ela disse: «Virei amanhã.» — Zij zei: ‘Ik kom morgen.’
• Indirect: Ela disse que viria no dia seguinte. — Zij zei dat ze de volgende dag zou komen.

Indirecte rede betekent dat je iemands woorden weergeeft zonder ze letterlijk te citeren. De condicional laat hier niet noodzakelijk twijfel of een onvervulde voorwaarde zien. Misschien kwam zij inderdaad; de vorm plaatst haar komst alleen ná het moment van zeggen.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Gostaria de um café.	Ik zou graag koffie willen.	Beleefde bestelling met gostar de.
Poderias ajudar-me?	Zou je me kunnen helpen?	Informeel enkelvoud met tu.
Poderia enviar-me a fatura?	Zou u mij de factuur kunnen sturen?	Beleefd verzoek; de aanspreekvorm is niet uitgesproken.
Eu não faria isso.	Ik zou dat niet doen.	Advies of persoonlijk standpunt.
No teu lugar, falaria com o médico.	In jouw plaats zou ik met de arts praten.	Advies bij een denkbeeldige situatie.
Se tivesse tempo, viajaria mais.	Als ik tijd had, zou ik vaker reizen.	Voorwaarde in de conjuntivo, gevolg in de condicional.
Se eles soubessem, não aceitariam.	Als zij het wisten, zouden ze het niet accepteren.	Hypothetische situatie in het heden.
Compraríamos a casa, mas é demasiado cara.	We zouden het huis kopen, maar het is te duur.	Een verhinderd plan.
Sem a tua ajuda, seria impossível.	Zonder jouw hulp zou het onmogelijk zijn.	De voorwaarde wordt met sem uitgedrukt.
Disse que viria mais tarde.	Hij/zij zei later te zullen komen.	Toekomst gezien vanuit een verleden moment.
Prometeram que trariam os documentos.	Ze beloofden dat ze de documenten zouden meebrengen.	Afwijkende stam trar-.
Pensei que faria frio.	Ik dacht dat het koud zou zijn.	Verwachting vanuit het verleden.
O que farias nesta situação?	Wat zou jij in deze situatie doen?	Vraag naar een hypothetische keuze.
Isso custaria cerca de cem euros.	Dat zou ongeveer honderd euro kosten.	Voorzichtige schatting.
Segundo a imprensa, o acordo incluiria três países.	Volgens de pers zou de overeenkomst drie landen omvatten.	Niet-bevestigde informatie in journalistieke stijl.

Veelgemaakte fouten

De infinitief inkorten

• Niet: Eu falaría com ela.
• Wel: Eu falaria com ela.
• Waarom: de volledige infinitief falar blijft behouden en krijgt -ia. In falaria staat bovendien geen accent; alleen de vormen op -íamos en -íeis hebben hier een geschreven accent.

Een regelmatige vorm maken van fazer, dizer of trazer

• Niet: Nós fazeríamos isso.
• Wel: Nós faríamos isso.
• Waarom: deze drie werkwoorden gebruiken de korte stammen far-, dir- en trar-. De uitgang zelf blijft gewoon dezelfde.

De condicional na se zetten

• Niet: Se teria dinheiro, compraria um carro.
• Wel: Se tivesse dinheiro, compraria um carro.
• Waarom: bij een hypothetische voorwaarde staat na se de onvoltooid verleden tijd van de conjuntivo; de condicional staat in het gevolg. De Nederlandse neiging om ‘zou’ in beide zinsdelen te gebruiken mag je dus niet letterlijk overnemen.

De na gostaria vergeten

• Niet: Gostaria reservar uma mesa.
• Wel: Gostaria de reservar uma mesa.
• Waarom: gostar wordt verbonden met de, ook in de beleefde uitdrukking gostaria de....

Verkeerde persoon bij een beleefd verzoek

• Niet: Tu poderia ajudar-me?
• Wel: Tu poderias ajudar-me? of Você poderia ajudar-me?
• Waarom: tu vraagt de tweede persoon enkelvoud op -ias. Você wordt grammaticaal met de derde persoon enkelvoud gecombineerd, ook al spreek je er één persoon rechtstreeks mee aan.

Elke Nederlandse vorm met ‘zou’ automatisch als condicional vertalen

• Misleidend automatisme: Nederlands ‘Hij zei dat hij morgen zou vertrekken’ altijd vertalen als Disse que partiria amanhã.
• Ook vaak natuurlijk: Disse que ia partir no dia seguinte.
• Waarom: iria/ia + infinitief en de enkelvoudige condicional overlappen bij toekomst in het verleden. De context en de taalvariant bepalen welke vorm natuurlijker klinkt.

Gebruiksnotities

Beleefd betekent niet altijd formeel

Gostaria de... en Poderia...? zijn bruikbaar in zowel Portugal als Brazilië en klinken beleefd zonder noodzakelijk plechtig te zijn. Toch zijn ze niet de enige manier om een verzoek te verzachten. Queria pedir uma informação (‘ik wilde graag iets vragen’) gebruikt grammaticaal de onvoltooid verleden tijd, maar heeft in een gesprek vaak een beleefde huidige betekenis. In Portugal hoor je ook vaak Gostava de... waar een leerboek Gostaria de... geeft.

De condicional is daardoor geen eenvoudige beleefdheidsschaal waarop één vorm altijd ‘beter’ is. Intonatie, aanspreekvorm en woorden als por favor tellen eveneens mee. Queria um café, por favor kan in een café heel natuurlijk zijn; Quero um café klinkt sneller als een kale mededeling of opdracht.

Portugal en Brazilië

In gesproken Braziliaans Portugees is ia + infinitief zeer gangbaar voor toekomst in het verleden: Ela disse que ia ligar. De enkelvoudige vorm ligaria is correct, maar kan in een informeel gesprek wat verzorgder of schriftelijker klinken. Ook in Europees Portugees komt ia + infinitief voor, vooral wanneer het om een plan of voorgenomen handeling gaat.

In informele taal kan de indicativo imperfeito, de gewone onvoltooid verleden tijd, de condicional vervangen in een hypothetisch gevolg: Se eu tivesse dinheiro, comprava uma casa. Dit komt veel voor en is niet moeilijk te begrijpen, maar voor een duidelijke neutrale schrijftaal is compraria de veiligste B1-keuze.

Niet elk -ia is een condicional

De letters -ia bewijzen op zichzelf niets. Bij werkwoorden op -er en -ir kan de onvoltooid verleden tijd eveneens op -ia eindigen: comia betekent ‘ik/hij/zij at’ of ‘was aan het eten’, terwijl comeria ‘zou eten’ betekent. Vergelijk ook partia (‘vertrok geregeld/was aan het vertrekken’) met partiria (‘zou vertrekken’). Kijk dus naar de volledige stam, niet alleen naar het einde.

Verder dan de basis

Onbevestigde informatie en voorzichtige formuleringen

In nieuws- en bestuurstaal kan de condicional aangeven dat informatie uit een bron komt, maar nog niet als vaststaand feit wordt gepresenteerd: O ministro teria conhecimento do caso kan betekenen ‘De minister zou van de zaak op de hoogte zijn’. De schrijver neemt zo afstand van de bewering. In het Nederlands heeft journalistiek zou vaak precies dezelfde functie.

Ook bij schattingen maakt de condicional een uitspraak minder stellig: Haveria umas cinquenta pessoas na sala betekent ongeveer ‘Er zouden een vijftigtal mensen in de zaal zijn geweest’ of, afhankelijk van de context, ‘Naar schatting waren er ongeveer vijftig’. Deze betekenis moet uit de context blijken; dezelfde vorm kan elders een gewoon hypothetisch gevolg zijn.

Voornaamwoorden in en rond de werkwoordsvorm

Een onbeklemtoond voornaamwoord is een kort woordje zoals me, te, o of lhe. In formeel Europees Portugees kan zo’n voornaamwoord bij een bevestigende condicional midden in de werkwoordsvorm staan: dir-lhe-ia (‘ik/hij/zij zou het hem/haar zeggen’) of far-se-ia (‘men zou doen’). Dit heet mesóclise, plaatsing in het midden.

Na een woord dat het voornaamwoord naar voren trekt, staat het vóór de hele werkwoordsvorm: Não lhe diria isso (‘Ik zou hem/haar dat niet zeggen’). In Braziliaanse omgangstaal is plaatsing vóór het werkwoord veel gewoner, bijvoorbeeld Eu te ajudaria. Mesóclise is daar vooral formeel, literair of bewust plechtig. Herkennen is op B1 nuttiger dan zelf zulke vormen proberen te maken; de volledige regels voor voornaamwoordplaatsing zijn een gevorderd onderwerp.

Enkelvoudige en samengestelde condicional

De vorm in dit artikel verwijst in de eerste plaats naar een gelijktijdige of latere handeling: faria ‘zou doen’, viria ‘zou komen’. Voor iets dat vóór een ander denkbeeldig moment al voltooid zou zijn, gebruikt het Portugees de samengestelde condicional: teria feito ‘zou hebben gedaan’, teria vindo ‘zou zijn gekomen’.

Vergelijk:

• Com mais tempo, faria o trabalho. — Met meer tijd zou ik het werk doen.
• Com mais tempo, teria feito o trabalho ontem. — Met meer tijd zou ik het werk gisteren hebben gedaan.

De tweede zin kijkt terug op een niet-gerealiseerde mogelijkheid in het verleden en hoort inhoudelijk bij het B2-onderwerp over de samengestelde condicional.

Condicional of ia + infinitief?

De twee constructies kunnen elkaar overlappen, maar zijn niet altijd volledig uitwisselbaar. Disse que viajaria em julho en Disse que ia viajar em julho kunnen allebei weergeven dat iemand in juli zou reizen. De constructie met ia legt in gesprekken vaak meer nadruk op een plan of reeds bestaande bedoeling.

Bij vaste beleefde formuleringen blijft de enkelvoudige condicional doorgaans de beste keuze: Gostaria de falar consigo klinkt vanzelfsprekend, terwijl ia gostar de falar consigo een andere, meer contextafhankelijke betekenis krijgt (‘ik zou het fijn vinden om met u te spreken’). Leer daarom niet één Nederlandse vertaling, maar koppel elke Portugese vorm aan een concrete functie.

Oefentips

1. Bouw één rij systematisch op. Neem dagelijks drie infinitieven en maak alle zes vormen hardop: falaria, falarias, falaria, falaríamos, falaríeis, falariam. Voeg daarna dizer, fazer en trazer toe, zodat de afwijkende stammen automatisch worden.
2. Maak zinnen in paren. Schrijf eerst een voorwaarde op -sse en daarna het gevolg in de condicional: Se pudesse..., faria...; Se soubesse..., diria.... Zo voorkom je dat je door het Nederlandse ‘zou’ per ongeluk in beide zinsdelen dezelfde Portugese tijd gebruikt.
3. Luister naar alternatieven. Noteer in Portugese gesprekken of filmpjes voorbeelden van gostaria, queria, gostava de, faria en ia fazer. Schrijf erbij of het om beleefdheid, een hypothese of toekomst vanuit het verleden gaat. Dat helpt meer dan alleen losse uitgangen uit het hoofd leren.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: De enkelvoudige toekomende tijd — gebruikt dezelfde uitbouw op de infinitief en dezelfde afwijkende stammen.
• Vervolg: Voorwaardelijke zinnen met se — behandelt echte, mogelijke en onwerkelijke voorwaarden en de juiste werkwoordstijden in beide zinsdelen.
• Vervolg op B2-niveau: De samengestelde condicional — voor hypothetische handelingen die al voltooid zouden zijn.