Condicional composto in het Portugees

Kort gezegd

De condicional composto bestaat uit een vorm van teria plus een voltooid deelwoord: teria aceitado betekent ‘zou hebben aanvaard’. Je gebruikt deze vorm vooral voor een mogelijk of denkbeeldig gevolg in het verleden, voor gemiste kansen en voor terugblikkende uitspraken met werkwoorden als poder, dever en querer.

Overzicht

Met de gewone Portugese condicional beschrijf je onder meer wat iemand zou doen: Eu aceitaria — ‘Ik zou het aanvaarden.’ De condicional composto verplaatst dat perspectief naar een eerder moment: Eu teria aceitado — ‘Ik zou het hebben aanvaard.’ Het gaat dus niet simpelweg om iets wat werkelijk is gebeurd, maar om een gebeurtenis die afhankelijk was van een voorwaarde, achteraf mogelijk leek of juist niet heeft plaatsgevonden.

Deze vorm hoort bij niveau B2. De bouw is overzichtelijk, maar het gebruik vraagt aandacht. In het Nederlands hebben we meestal zou/zouden + hebben/zijn + voltooid deelwoord. Het Portugees gebruikt daarentegen altijd een vervoegde vorm van ter met één of meer voltooid deelwoorden: teríamos chegado, teria podido ajudar. Je hoeft dus niet te kiezen tussen het Nederlandse hulpwerkwoord hebben en zijn.

De vorm komt vaak voor bij spijt, kritiek en gemiste mogelijkheden: Poderias ter avisado en Terias podido avisar kunnen beide uitdrukken dat iemand had kunnen waarschuwen. Daarnaast staat hij in verleden-voorwaardelijke zinnen, zoals Se tivesse sabido, teria vindo. De volledige opbouw van zulke zinnen is een verwant onderwerp; hier ligt de nadruk op de vorm en functies van teria vindo zelf.

Hoe het werkt

De basisformule

De structuur is:

condicional van ter + voltooid deelwoord

Een voltooid deelwoord is de werkwoordsvorm die in het Nederlands vaak met ge- verschijnt, zoals gemaakt of gelezen. In het Portugees zijn dat vormen als feito en lido.

Portugees	Nederlands	Opbouw
teria falado	zou hebben gesproken	teria + falado
teríamos vendido	zouden hebben verkocht	teríamos + vendido
teriam partido	zouden zijn vertrokken	teriam + partido

Let bij het laatste voorbeeld op het verschil met het Nederlands. Wij zeggen ‘zouden zijn vertrokken’, maar in het Portugees blijft het hulpwerkwoord ter: teriam partido.

De vormen van ter

Het hulpwerkwoord draagt alle informatie over persoon en getal. Het onderwerp — degene die de handeling uitvoert of over wie iets wordt gezegd — kan in het Portugees vaak worden weggelaten, omdat de werkwoordsvorm al veel duidelijk maakt.

Persoon	Vorm van ter	Voorbeeld met fazer	Betekenis
eu	teria	teria feito	ik zou hebben gedaan
tu	terias	terias feito	jij zou hebben gedaan
ele / ela / você	teria	teria feito	hij / zij / u zou hebben gedaan
nós	teríamos	teríamos feito	wij zouden hebben gedaan
vós	teríeis	teríeis feito	jullie zouden hebben gedaan
eles / elas / vocês	teriam	teriam feito	zij / jullie zouden hebben gedaan

De vorm vós teríeis is in het hedendaagse dagelijkse taalgebruik zeldzaam. In Portugal hoor je gewoonlijk vocês teriam voor ‘jullie zouden hebben’; in Brazilië is vocês eveneens de normale meervoudsvorm. Tu terias is in Portugal heel gewoon en komt ook in delen van Brazilië voor, al verschilt de vervoeging in informele Braziliaanse spreektaal per regio.

Het voltooid deelwoord maken

Bij regelmatige werkwoorden vervang je de uitgang van de infinitief — de woordenboekvorm van het werkwoord — als volgt:

Werkwoordgroep	Uitgang	Infinitief	Voltooid deelwoord	Samengestelde vorm
werkwoorden op -ar	-ado	falar	falado	teria falado
werkwoorden op -er	-ido	vender	vendido	teria vendido
werkwoorden op -ir	-ido	partir	partido	teria partido

Veel veelgebruikte werkwoorden hebben een onregelmatig voltooid deelwoord:

Infinitief	Voltooid deelwoord	Voorbeeld	Betekenis
abrir	aberto	teria aberto	zou hebben geopend
dizer	dito	teria dito	zou hebben gezegd
escrever	escrito	teria escrito	zou hebben geschreven
fazer	feito	teria feito	zou hebben gedaan / gemaakt
pôr	posto	teria posto	zou hebben gezet
ver	visto	teria visto	zou hebben gezien
vir	vindo	teria vindo	zou zijn gekomen

Na ter verandert het voltooid deelwoord niet mee. Het blijft dus teria escrito bij een man, een vrouw, één persoon en meerdere personen. Alleen ter verandert: ela teria escrito tegenover elas teriam escrito.

Ontkenning en plaats van korte voornaamwoorden

Voor een gewone ontkenning zet je não vóór het vervoegde hulpwerkwoord:

• Eu não teria aceitado. — Ik zou het niet hebben aanvaard.
• Eles nunca teriam concordado. — Zij zouden nooit akkoord zijn gegaan.

Korte voornaamwoorden als me, te, o en lhe hebben in Europees en Braziliaans Portugees niet altijd dezelfde plaats. Veel heldere, neutrale zinnen kun je bouwen zonder die variatie meteen te hoeven beheersen: Eu teria dito isso a ela. In formeel Europees Portugees kun je vormen tegenkomen als ter-lhe-ia dito; die worden verderop besproken als herkenningskennis.

Met modale werkwoorden

Met poder (kunnen), dever (moeten, behoren te) en querer (willen) bestaan er vaak twee mogelijke perspectieven. Vergelijk:

Portugees	Nederlands	Nadruk
Teria podido ajudar.	Ik had kunnen helpen.	De mogelijkheid wordt als voltooid voorgesteld.
Poderia ter ajudado.	Ik had kunnen helpen.	poder zelf staat in de condicional.
Teria querido ficar.	Ik had willen blijven.	Een niet-vervulde wens in het verleden.
Deverias ter telefonado.	Je had moeten bellen.	Terugblikkend advies of verwijt.

In veel contexten liggen teria podido fazer en poderia ter feito dicht bij elkaar. De tweede volgorde is in alledaags taalgebruik vaak directer. Leer beide vooral als complete patronen en let op wat moedertaalsprekers in jouw taalvariant verkiezen.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Toelichting
Teria querido vir, mas estava doente.	Ik had willen komen, maar ik was ziek.	Niet-vervulde wens.
Sem o trânsito, teríamos chegado a horas.	Zonder de verkeersdrukte zouden we op tijd zijn aangekomen.	Denkbeeldig ander resultaat.
Ela teria saído mais cedo se pudesse.	Zij zou eerder zijn vertrokken als ze had gekund.	Gevolg dat van een voorwaarde afhing.
Terias devido dizer-me a verdade.	Je had me de waarheid moeten zeggen.	Terugblikkende kritiek.
Teria podido fazê-lo sozinho.	Hij had het alleen kunnen doen.	Mogelijkheid in het verleden; het onderwerp blijkt uit de context.
Eu não teria escolhido este hotel.	Ik zou dit hotel niet hebben gekozen.	Achteraf gegeven oordeel.
O que terias feito no meu lugar?	Wat zou jij in mijn plaats hebben gedaan?	Vraag over een denkbeeldige situatie.
Com mais tempo, vocês teriam encontrado uma solução.	Met meer tijd zouden jullie een oplossing hebben gevonden.	De voorwaarde staat in een voorzetselgroep.
Se tivéssemos reservado, teríamos conseguido uma mesa.	Als we hadden gereserveerd, zouden we een tafel hebben gekregen.	Niet-werkelijke situatie in het verleden.
Prometeram que teriam terminado tudo até sexta-feira.	Ze beloofden dat ze alles uiterlijk vrijdag af zouden hebben.	Vanuit een moment in het verleden vooruitkijken naar een voltooide handeling.
Segundo o jornal, o ministro teria apresentado a demissão.	Volgens de krant zou de minister zijn ontslag hebben ingediend.	In een bericht: de informatie wordt niet als volledig bevestigd gepresenteerd.
Sem a tua ajuda, nunca teria acabado o relatório.	Zonder jouw hulp had ik het verslag nooit afgekregen.	Het Nederlandse ‘had’ kan hier een Portugese condicional weergeven.

Het Nederlands vertaalt de vorm dus niet altijd letterlijk met ‘zou hebben’. Vooral in zinnen als Sem a tua ajuda, nunca teria acabado klinkt ‘had ik het nooit afgekregen’ natuurlijker. Laat je daardoor niet verleiden om in het Portugees automatisch een gewone verleden tijd te kiezen: de Portugese vorm blijft teria acabado.

Veelgemaakte fouten

1. Alleen ter in de condicional zetten

• Fout: Eu teria aceitar a proposta.
• Goed: Eu teria aceitado a proposta.
• Waarom: Na teria staat een voltooid deelwoord, niet de infinitief. Bij een regelmatig werkwoord op -ar eindigt dat deelwoord op -ado.

2. Het Nederlandse hulpwerkwoord ‘zijn’ overnemen

• Fout: Ela seria chegada mais cedo.
• Goed: Ela teria chegado mais cedo.
• Waarom: Ook wanneer het Nederlands ‘zou zijn aangekomen’ gebruikt, vormt het Portugees deze tijd met ter.

3. Het voltooid deelwoord laten meeveranderen

• Fout: Elas teriam escritas as cartas.
• Goed: Elas teriam escrito as cartas.
• Waarom: Na ter blijft het voltooid deelwoord onveranderd. Escrito verandert hier niet door het vrouwelijke meervoud van as cartas.

4. De condicional na se gebruiken

• Fout: Se teria sabido, teria vindo.
• Goed: Se tivesse sabido, teria vindo.
• Waarom: In een niet-werkelijke voorwaarde over het verleden staat na se gewoonlijk de samengestelde voltooid verleden tijd van de conjunctief: tivesse sabido. De conjunctief, ook wel aanvoegende wijs, is een werkwoordsvorm waarmee het Portugees onder meer onzekerheid en niet-werkelijke voorwaarden markeert. Het gevolg krijgt teria vindo.

5. Een werkelijk feit onnodig als hypothese voorstellen

• Minder passend: Ontem teria perdido o comboio wanneer je zeker weet dat je de trein gisteren hebt gemist.
• Goed: Ontem perdi o comboio. — Gisteren heb ik de trein gemist.
• Waarom: Teria perdido plaatst afstand tussen de spreker en het feit: het is denkbeeldig, afhankelijk van een voorwaarde of niet bevestigd. Voor een vastgesteld feit gebruik je een gewone verleden tijd.

6. Elke Nederlandse zin met ‘had’ woord voor woord omzetten

• Fout: aannemen dat Nederlands had + voltooid deelwoord altijd teria + voltooid deelwoord wordt.
• Goed: kijk eerst naar de betekenis. Ik had al gegeten is Já tinha comido; ik had wel gegeten als er tijd was geweest bevat een denkbeeldig gevolg en kan teria comido krijgen.
• Waarom: Het Nederlandse had gegeten kan een gewone voltooid verleden tijd zijn. De Portugese condicional composto drukt juist een voorwaardelijk, achteraf bekeken of niet-bevestigd perspectief uit.

Gebruiksnotities

Portugal en Brazilië: andere naam, dezelfde kern

In Portugal is condicional composto een gebruikelijke naam. In Braziliaanse grammatica’s vind je vaak futuro do pretérito composto do indicativo. Beide benamingen verwijzen naar vormen als teria feito. De dagelijkse uitspraak en de plaats van onbeklemtoonde voornaamwoorden verschillen tussen landen en regio’s, maar de basisbouw blijft gelijk.

Spijt, verwijt en beleefd afstand nemen

De vorm zelf vertelt niet of de spreker verdrietig, kritisch of neutraal is; dat komt uit de context. Vergelijk Teria gostado de participar (‘Ik had graag meegedaan’) met Terias podido avisar (‘Je had wel kunnen waarschuwen’). De eerste klinkt vaak als beleefde spijt, de tweede kan als verwijt klinken. Intonatie en woorden als infelizmente (helaas) of ao menos (ten minste) maken de houding duidelijker.

Geschreven berichten en onbevestigde informatie

Vooral in nieuws- en formele teksten kan de condicional aangeven dat een bewering uit een bron komt en nog niet als feit wordt bevestigd: O suspeito teria fugido durante a noite. In het Nederlands gebruiken we dan vaak ‘zou zijn gevlucht’. Dit gebruik gaat niet over een uitgesproken als-voorwaarde, maar over terughoudendheid van de schrijver. Neem zo’n vorm niet automatisch over wanneer je zelf zeker bent van het feit.

Spreektaal

In informele spreektaal, vooral in Portugal, hoor je soms een vorm met tinha waar zorgvuldig geschreven taal teria gebruikt: Se soubesse, tinha ido naast Se tivesse sabido, teria ido. Zulke vervanging is belangrijk om te herkennen, maar voor helder, neutraal taalgebruik is teria + voltooid deelwoord de veiligste keuze voor het denkbeeldige gevolg.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een voltooid toekomstpunt gezien vanuit het verleden

De condicional composto kan ook een handeling weergeven die volgens een verwachting of uitspraak in het verleden later voltooid zou zijn:

• Ele disse que teria terminado o trabalho até às seis. — Hij zei dat hij het werk om zes uur af zou hebben.

Hier hoeft geen gemiste kans of spijt te bestaan. Het referentiepunt is disse in het verleden; teria terminado kijkt vanaf daar vooruit naar een veronderstelde voltooiing. Alleen de verdere context vertelt of het werk werkelijk is afgemaakt.

Verleden en heden combineren

Een voorwaarde in het verleden kan een gevolg in het heden hebben. Dan staat niet noodzakelijk aan beide kanten een samengestelde vorm:

• Se tivesse aceitado o emprego, viveria agora no Porto. — Als ik de baan had aangenomen, zou ik nu in Porto wonen.

Omgekeerd kan een blijvende toestand een gevolg in het verleden verklaren:

• Se fosse mais organizado, teria entregue o relatório ontem. — Als hij beter georganiseerd was, zou hij het verslag gisteren hebben ingeleverd.

Deze gemengde patronen worden begrijpelijker wanneer je steeds twee vragen stelt: wanneer geldt de voorwaarde? en wanneer geldt het gevolg? Kies teria + voltooid deelwoord wanneer juist het gevolg vóór het spreekmoment voltooid zou zijn.

Voornaamwoorden en formele woordvolgorde

In formeel Europees Portugees kun je mesoclisis aantreffen: een kort voornaamwoord staat dan midden in de condicionalvorm. Ter-lhe-ia dito betekent ‘ik zou het hem/haar hebben gezegd’. In Braziliaans Portugees is in veel contexten lhe teria dito of een omschrijving zoals teria dito isso a ele/a ela natuurlijker. Mesoclisis is nuttige herkenningskennis voor formele teksten; je hoeft haar niet te gebruiken om correcte, heldere zinnen te maken.

Haveria als formeler alternatief

Oudere, literaire of zeer formele teksten kunnen haveria + voltooid deelwoord gebruiken waar modern alledaags Portugees meestal teria + voltooid deelwoord kiest. Voor actief gebruik is teria feito de normale basis. Leer haveria feito vooral herkennen en maak er geen standaardvervanging van.

Oefentips

1. Maak drietallen. Schrijf bij één werkwoord een feit, een gewone hypothese en een hypothese over het verleden: aceitei → aceitaria → teria aceitado. Zo leer je betekenis en vorm tegelijk.
2. Vertaal niet alleen het hulpwerkwoord. Neem Nederlandse zinnen met ‘zou hebben’, ‘zou zijn’ én ‘had kunnen’ en bouw ze allemaal met Portugees ter: teria feito, teria chegado, teria podido ajudar.
3. Oefen met twee tijdlijnen. Noteer bij zinnen met se apart de tijd van de voorwaarde en van het gevolg. Schrijf daarna pas tivesse feito en/of teria feito. Dit voorkomt dat je teria ten onrechte direct na se zet.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Condicional — de enkelvoudige vormen faria, poderia en viria waarop dit onderwerp voortbouwt.
• Volgende stap: Voorwaardelijke zinnen over het verleden — combineert se tivesse + voltooid deelwoord met teria + voltooid deelwoord en behandelt ook gemengde tijdspatronen.