Betrekkelijke bijzinnen in het Roemeens

In het kort

Een Roemeense betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over een persoon, zaak, plaats of idee. Gebruik meestal care voor ‘die/dat/wie’: omul care vine (de man die eraan komt). Is care het lijdend voorwerp, dan staat er in verzorgd Roemeens pe care én meestal een kort voornaamwoord bij het werkwoord: cartea pe care o citesc (het boek dat ik lees).

Overzicht

Een betrekkelijke bijzin hoort bij een woord of woordgroep in de hoofdzin. In Am un vecin care vorbește neerlandeză betekent care vorbește neerlandeză ‘die Nederlands spreekt’ en vertelt dat deel iets over un vecin. Het woord waarnaar de bijzin terugverwijst, heet het antecedent (het eerder genoemde woord): hier is dat un vecin.

In het Nederlands kiezen we onder meer tussen die, dat, wie en waarmee. Het Roemeens gebruikt in veel van die situaties één basisvorm: care. Dat lijkt eenvoudig, maar de grammaticale functie van het betrekkelijk voornaamwoord bepaalt de vorm. Een naamval laat zien welke rol een woord in de zin vervult. Zo krijg je care als onderwerp, pe care als lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), în care na een voorzetsel en căruia/căreia/cărora voor onder andere ‘aan wie’.

Deze structuur hoort bij B1: je kunt er losse mededelingen natuurlijk mee verbinden. In plaats van Aceasta este casa. Stau în această casă zeg je Aceasta este casa în care stau — ‘Dit is het huis waarin ik woon.’ De basisregel is goed te overzien; vooral de combinatie van pe care met korte voornaamwoorden en de verbogen vormen vraagt oefening.

Zo werkt het

Eerst bepalen: welke rol heeft care in de bijzin?

Kijk niet alleen naar het Nederlandse woord die of dat. Bepaal wat het ontbrekende zinsdeel in de Roemeense bijzin doet.

Rol in de bijzin	Roemeense vorm	Voorbeeld	Betekenis
onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert)	care	fata care cântă	het meisje dat zingt
lijdend voorwerp	pe care + kort voornaamwoord	fata pe care o văd	het meisje dat ik zie
na een voorzetsel	voorzetsel + care	fata cu care vorbesc	het meisje met wie ik praat
meewerkend voorwerp (de ontvanger)	căruia, căreia, cărora + kort datiefvoornaamwoord	fata căreia îi scriu	het meisje aan wie ik schrijf
bezit	al cărui, a cărui, ai căror, ale căror, enzovoort	fata al cărei frate vine	het meisje van wie de broer komt

De Nederlandse keuze tussen die en dat hangt mede af van het antecedent: de man die, maar het boek dat. In het Roemeens verandert care daardoor niet: omul care en cartea care. De functie binnen de bijzin is doorslaggevend.

Care als onderwerp

Als care zelf het onderwerp van de bijzin is, komt er geen pe en geen extra kort voornaamwoord:

• Omul care vine este vecinul meu. — De man die eraan komt, is mijn buurman.
• Cărțile care sunt pe masă sunt ale mele. — De boeken die op tafel liggen, zijn van mij.

Het werkwoord past bij het antecedent. Daarom staat in het tweede voorbeeld sunt in het meervoud. Care zelf blijft hetzelfde bij mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud en meervoud.

Pe care als lijdend voorwerp

Als het antecedent in de bijzin het lijdend voorwerp is, gebruikt de standaardtaal pe care. Daarnaast wordt dat voorwerp herhaald met een kort, onbeklemtoond voornaamwoord bij het werkwoord. Zo’n kort voornaamwoord wordt ook een clitisch voornaamwoord genoemd: een klein woordje dat niet zelfstandig beklemtoond wordt.

Antecedent	Kort voornaamwoord	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	îl / l-	bărbatul pe care îl cunosc — de man die ik ken
vrouwelijk enkelvoud	o	cartea pe care o citesc — het boek dat ik lees
mannelijk of gemengd meervoud	îi / i-	studenții pe care i-am invitat — de studenten die ik heb uitgenodigd
vrouwelijk meervoud	le	scrisorile pe care le-am trimis — de brieven die ik heb verstuurd

De vorm kan zich aan een hulpwerkwoord hechten: l-am văzut (ik heb hem gezien), i-am invitat (ik heb hen uitgenodigd). Voor Nederlandstaligen voelt de herhaling vaak overbodig, omdat ‘het boek dat ik lees’ geen extra het bevat. In het Roemeens is Cartea pe care o citesc juist de normale verzorgde constructie.

Vergelijk zorgvuldig:

• Femeia care m-a sunat — de vrouw die mij belde: care is onderwerp.
• Femeia pe care am sunat-o — de vrouw die ik belde: femeia is lijdend voorwerp en wordt herhaald door -o.

Voorzetsel + care

Een voorzetsel staat vóór care. Veel voorkomende combinaties zijn:

• în care — waarin
• cu care — met wie/waarmee
• despre care — over wie/waarover
• la care — naar wie/waarheen; waarbij
• pentru care — voor wie/waarvoor; waarom
• de care — van wie/waarvan; waaraan, afhankelijk van het werkwoord

In alledaags Nederlands kan een voorzetsel ver van het betrekkelijk woord staan: ‘de collega waar ik mee werk’. Neem die woordvolgorde niet over. Het Roemeens zegt colegul cu care lucrez, niet colegul care lucrez cu.

Bij een werkwoord met een vast voorzetsel blijft dat voorzetsel behouden. A vorbi despre ceva betekent ‘over iets praten’, dus: subiectul despre care vorbim — het onderwerp waarover we praten.

Căruia, căreia en cărora: ‘aan wie’

Voor een meewerkend voorwerp gebruikt care de genitief-datiefvorm. De datief is hier de vorm voor de ontvanger of betrokkene, vaak vertaald met ‘aan’ of ‘voor’.

Antecedent	Vorm	Kort datiefvoornaamwoord	Voorbeeld
mannelijk of onzijdig enkelvoud	căruia	îi / i-	prietenul căruia i-am scris
vrouwelijk enkelvoud	căreia	îi / i-	prietena căreia i-am scris
alle geslachten in het meervoud	cărora	le / li-	prietenii cărora le-am scris

Ook hier hoort gewoonlijk een herhalend kort voornaamwoord bij het werkwoord: i-am dat in Prietenul căruia i-am dat cartea en le-am explicat in Studenții cărora le-am explicat regula.

Ce, tot ce en ceea ce

Ce is onveranderlijk. Het kan in betrekkelijke constructies ‘wat’ betekenen, vooral zonder een concreet zelfstandig naamwoord als antecedent:

• Nu înțeleg ce spui. — Ik begrijp niet wat je zegt.
• Ia tot ce îți trebuie. — Neem alles wat je nodig hebt.
• Ceea ce ai spus este important. — Wat je hebt gezegd, is belangrijk.

Ceea ce verwijst vaak naar een hele mededeling of naar iets dat niet nader als zelfstandig naamwoord wordt genoemd. Na een concreet antecedent kan ce soms ook in plaats van care staan, bijvoorbeeld povestea ce începe aici. Dat klinkt vaak beknopter of wat meer geschreven. Voor neutraal dagelijks gebruik is care de veiligste keuze.

Verwar betrekkelijk ce niet met vragend ce in Ce cumperi? (‘Wat koop je?’). De vorm is gelijk, maar de functie verschilt.

Woordvolgorde en komma’s

De betrekkelijke bijzin volgt normaal direct op het antecedent. Een beperkende bijzin vertelt welke persoon of zaak bedoeld wordt en krijgt geen komma:

• Studenții care au terminat pot pleca. — De studenten die klaar zijn, mogen vertrekken. Alleen de studenten die klaar zijn.

Een uitbreidende bijzin geeft extra informatie over een al geïdentificeerde persoon of zaak en staat tussen komma’s:

• Mihai, care a terminat deja, poate pleca. — Mihai, die al klaar is, mag vertrekken.

Zoals in het Nederlands kunnen komma’s dus de betekenis veranderen. Spreek je de zin uit, dan hoor je bij de uitbreidende bijzin meestal korte pauzes.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Opmerking
Omul care vine este profesorul meu.	De man die eraan komt, is mijn docent.	Care is onderwerp.
Cartea pe care o citesc este captivantă.	Het boek dat ik lees, is meeslepend.	Lijdend voorwerp: pe care + o.
Bărbatul pe care l-am sunat nu a răspuns.	De man die ik heb gebeld, nam niet op.	Îl wordt vóór am verkort tot l-.
Colegii pe care i-ai văzut lucrează aici.	De collega’s die je hebt gezien, werken hier.	Mannelijk meervoud: i-.
Aceasta este casa în care locuiesc.	Dit is het huis waarin ik woon.	Het voorzetsel în staat vóór care.
Ea este colega cu care lucrez.	Zij is de collega met wie ik werk.	Cu care geldt voor personen én zaken.
Acesta este subiectul despre care vorbeam.	Dit is het onderwerp waarover we praatten.	Het werkwoord vraagt despre.
Ziua în care ne-am cunoscut a fost ploioasă.	De dag waarop we elkaar leerden kennen, was regenachtig.	Bij tijdsaanduidingen is în care gebruikelijk.
Nu știu motivul pentru care a plecat.	Ik weet niet waarom hij/zij is vertrokken.	Letterlijk: de reden waarvoor.
Prietenul căruia i-am dat cartea mi-a mulțumit.	De vriend aan wie ik het boek gaf, bedankte me.	Mannelijk enkelvoud: căruia + i-.
Femeia căreia îi scriu locuiește la Iași.	De vrouw aan wie ik schrijf, woont in Iași.	Vrouwelijk enkelvoud: căreia + îi.
Copiii cărora le-am explicat jocul au înțeles.	De kinderen aan wie ik het spel heb uitgelegd, begrepen het.	Meervoud: cărora + le.
Ia tot ce îți trebuie.	Neem alles wat je nodig hebt.	Tot ce heeft geen concreet zelfstandig naamwoord als antecedent.
A întârziat, ceea ce m-a surprins.	Hij/zij was te laat, wat me verbaasde.	Ceea ce verwijst naar de hele voorafgaande mededeling.
Ana, care locuiește lângă mine, vine diseară.	Ana, die bij mij in de buurt woont, komt vanavond.	Uitbreidende informatie staat tussen komma’s.

Veelgemaakte fouten

Pe weglaten bij een lijdend voorwerp

• Onjuist: Cartea care o citesc este nouă.
• Juist: Cartea pe care o citesc este nouă.
• Waarom: Cartea ondergaat in de bijzin de handeling ‘lezen’. In de standaardtaal staat het betrekkelijk lijdend voorwerp daarom met pe care.

De versie zonder pe is in informele spraak wel te horen, maar is geen goed model voor verzorgde spreek- of schrijftaal.

Het korte voornaamwoord vergeten

• Onjuist: Fata pe care am văzut ieri este sora lui.
• Juist: Fata pe care am văzut-o ieri este sora lui.
• Waarom: Bij pe care wordt het lijdend voorwerp normaal hervat met o, îl, îi of le. Hier is fata vrouwelijk enkelvoud, dus staat -o na văzut.

Pe care gebruiken terwijl care onderwerp is

• Onjuist: Omul pe care vine este medic.
• Juist: Omul care vine este medic.
• Waarom: De man voert zelf de handeling uit. Care is dus onderwerp, niet lijdend voorwerp.

Een handige controle is de bijzin aanvullen met het antecedent: omul vine betekent ‘de man komt’. Dan is gewoon care nodig.

Een Nederlands achtergeplaatst voorzetsel overnemen

• Onjuist: Colega care lucrez cu este din Cluj.
• Juist: Colega cu care lucrez este din Cluj.
• Waarom: In het Roemeens staat het voorzetsel vóór het betrekkelijk voornaamwoord: cu care, despre care, pentru care.

Căruia en căreia door elkaar halen

• Onjuist: Femeia căruia i-am scris...
• Juist: Femeia căreia i-am scris...
• Waarom: Het antecedent femeia is vrouwelijk enkelvoud. Gebruik căreia; bij een mannelijk of onzijdig woord in het enkelvoud gebruik je căruia en in het meervoud cărora.

Altijd ce gebruiken voor Nederlands wat

• Onjuist: Faptul ce a întârziat m-a deranjat.
• Juist: Faptul că a întârziat m-a deranjat.
• Waarom: Nederlands wat/dat komt niet automatisch overeen met Roemeens ce. Na faptul (‘het feit’) leidt că de inhoud in: ‘het feit dat hij/zij te laat was’. Ce verwijst zelf naar iets als ‘wat’ of kan een echt antecedent nader bepalen.

Gebruiksnotities

Care is in gesprekken en in neutrale schrijftaal veruit de bruikbaarste algemene vorm. Ce na een uitgesproken antecedent, zoals omul ce a venit, is correct, maar kan compacter, journalistieker of literairder overkomen. In vaste combinaties als tot ce en ceea ce is ce juist heel gewoon.

In informele Roemeense spraak hoor je soms constructies die de verzorgde regels rond pe care of de herhalende voornaamwoorden niet volledig volgen. Als leerder kun je zulke vormen leren herkennen, maar zelf het best pe care o/îl/îi/le gebruiken. Dat is duidelijk en past zowel in nette gesprekken als in schrijftaal.

Let ook op vertalen vanuit het Nederlands. Nederlands waar + voorzetsel kan naar verschillende Roemeense voorzetsels leiden: waarin is vaak în care, waarover vaak despre care en waarvoor vaak pentru care. Kies het voorzetsel dat het Roemeense werkwoord of de bedoelde relatie vraagt, niet simpelweg het eerste Nederlandse voorzetsel dat in je opkomt.

Verder dan de basis

Bezit met al cărui en verwante vormen

Voor ‘van wie’ of ‘wiens’ kent het Roemeens een nauwkeurig verbogen constructie. Deze is vooral belangrijk in verzorgde schrijftaal. Er passen twee delen tegelijk:

1. cărui/cărei/căror past bij de bezitter, dus bij het antecedent;
2. al/a/ai/ale past bij het bezit, het zelfstandig naamwoord dat erna komt.

Roemeens	Nederlands	Opmerking
bărbatul al cărui fiu studiază	de man van wie de zoon studeert	mannelijke bezitter; mannelijk enkelvoudig bezit
bărbatul a cărui fiică studiază	de man van wie de dochter studeert	mannelijke bezitter; vrouwelijk enkelvoudig bezit
femeia al cărei fiu studiază	de vrouw van wie de zoon studeert	vrouwelijke bezitter; mannelijk enkelvoudig bezit
părinții ai căror copii studiază	de ouders van wie de kinderen studeren	meervoudige bezitter; mannelijk meervoudig bezit
părinții ale căror fiice studiază	de ouders van wie de dochters studeren	meervoudige bezitter; vrouwelijk meervoudig bezit

Probeer deze vorm niet woord voor woord op het Nederlandse die zijn te bouwen. Leer eerst een paar hele patronen, bijvoorbeeld femeia al cărei... en oamenii ale căror....

Een hele voorafgaande zin samenvatten

Wanneer het betrekkelijke element niet naar één zelfstandig naamwoord maar naar een hele gebeurtenis verwijst, is ceea ce bijzonder nuttig:

• A refuzat invitația, ceea ce ne-a mirat. — Hij/zij weigerde de uitnodiging, wat ons verbaasde.
• Trenul a avut întârziere, ceea ce înseamnă că vom ajunge târziu. — De trein had vertraging, wat betekent dat we laat aankomen.

Een kaal care is hier geen directe vervanging. Ceea ce maakt expliciet dat ‘wat’ de volledige voorafgaande mededeling samenvat.

Afstand en dubbelzinnigheid vermijden

Zet een betrekkelijke bijzin zo dicht mogelijk bij het juiste antecedent. In een lange zin kan anders onduidelijk worden waar care naar verwijst. Herhaal zo nodig het zelfstandig naamwoord of splits de zin. Dat is niet alleen een grammaticaregel: het maakt Roemeense teksten veel gemakkelijker leesbaar.

Oefentips

1. Stel steeds één controlevraag. Maak van de bijzin een losse zin. Bij cartea pe care o citesc krijg je citesc cartea: cartea is lijdend voorwerp, dus pe care + o. Bij cartea care lipsește krijg je cartea lipsește: cartea is onderwerp, dus alleen care.
2. Oefen in contrastparen. Zeg bijvoorbeeld femeia care m-a ajutat en daarna femeia pe care am ajutat-o. Zo train je tegelijk betekenis, pe en het korte voornaamwoord.
3. Verzamel combinaties met voorzetsels. Noteer geen los care, maar stukken als în care locuiesc, cu care vorbesc en despre care citesc. Daardoor blijft de Roemeense woordvolgorde beter hangen.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Nominatief en accusatief — helpt je herkennen of care onderwerp of lijdend voorwerp is.
• Volgende stap: Complexe zinsbouw — bouwt voort op betrekkelijke bijzinnen en combineert verschillende soorten ondergeschikte zinnen.